सन् १९९० को सुरुवातमा बोस्निया र हर्जगोभिना पूर्व युगोस्लाभियाको औद्योगिक आधार भएको गणराज्य थियो।

उद्योग थिए, कारखाना थिए, सडक र रेल सञ्जाल थियो, कृषि थियो। युरोपेली बजारसँग व्यापारिक सम्बन्ध थियो।

तर सन् १९९२ मा सुरु भएको युद्धले केही वर्षमै देशको आर्थिक तस्वीर उल्टाइदियो।

सन् १९९२ देखि १९९५ सम्म चलेको युद्धले बोस्नियाको अर्थतन्त्र मात्र ध्वस्त पारेन, समाज र राज्यका संरचनासमेत चकनाचुर बनायो। एक लाखभन्दा बढी मानिसले ज्यान गुमाए। करिब २० लाख मानिस विस्थापित वा शरणार्थी बने।

सन् १९९५ सम्म अर्थतन्त्रको उत्पादन युद्धअघिको स्तरको १० देखि ३० प्रतिशतमा झरेको विश्व बैंकले जनाएको छ।

प्रतिव्यक्ति कुल गार्हस्थ्य उत्पादन करिब ७५ प्रतिशतले घटेर १ हजार ९ सय डलरबाट करिब ५ सय डलरमा पुगेको थियो। अधिकांश आधारभूत पूर्वाधार र सेवा ध्वस्त थिए।

औद्योगिक उत्पादनको अवस्था अझ भयावह थियो। युद्धको अन्त्यसम्म औद्योगिक उत्पादन ९० प्रतिशतभन्दा बढी घटेको थियो।

सन् १९९६ को अन्त्यमा बेरोजगारी करिब ४५ प्रतिशत थियो। युद्धअघि काम गरिरहेका करिब १३ लाखमध्ये ठूलो हिस्सा रोजगारीविहीन बनेको थियो।

तर बोस्नियाको कथा त्यहीँ रोकिएन।

सन् १९९५ को डेटन शान्ति सम्झौतापछि बन्दुक रोकियो। त्यसपछि सुरु भयो अझ कठिन काम, भग्नावशेषबाट देश बनाउने काम। सडक बनाउनुपर्ने थियो। घर बनाउनुपर्ने थियो। विद्युत् र पानीको व्यवस्था गर्नुपर्ने थियो।

विद्यालय र अस्पताल चलाउनुपर्ने थियो। उद्योग फेरि खोल्नुपर्ने थियो। लाखौँ विस्थापितलाई घर फर्काउनुपर्ने थियो।

यही पुनर्निर्माणबाट बोस्नियाको आर्थिक पुनरुत्थान सुरु भयो।

युद्धपछि सुरु भयो पुनर्निर्माण

शान्ति सम्झौताको केही महिनामै अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले बोस्नियाको पुनर्निर्माणमा ठूलो स्रोत परिचालन गर्‍यो।

विश्व बैंकका अनुसार सन् १९९५ पछि ५ अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढी सहायता मुख्य रूपमा ध्वस्त पूर्वाधार र सयौँ हजार शरणार्थी तथा विस्थापितका घर पुनर्निर्माणमा प्रयोग भयो।

विश्व बैंक समूहले यातायात, ऊर्जा, स्वास्थ्य र शिक्षा पुनर्निर्माणका लागि १६ वटा आपत्कालीन कार्यक्रम सञ्चालन गरेको थियो।

त्यसको परिणाम तत्कालै देखियो।

सन् १९९६ मा बोस्नियाको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन करिब ५० प्रतिशतले बढ्यो। अर्थतन्त्रको उत्पादन २.१ अर्ब डलरबाट करिब ३.२ अर्ब डलर पुगेको विश्व बैंकको तथ्यांक छ। सन् १९९७ मा पनि आर्थिक गतिविधि तीव्र गतिमा बढ्यो।

पुनर्निर्माणका लागि आएको ठूलो वैदेशिक सहयोगले सडक, विद्युत्, सामाजिक सेवा र निजी क्षेत्रको प्रारम्भिक गतिविधिलाई फेरि चलायमान बनाउन मद्दत गर्‍यो।

तर बोस्नियाले एउटा महत्वपूर्ण काम गर्‍यो। उसले वैदेशिक सहायता मात्र खर्च गरेर बस्ने बाटो लिएन। पुनर्निर्माणसँगै निजी क्षेत्र, बजार र उत्पादनलाई अर्थतन्त्रको आधार बनाउन थाल्यो।

कारखाना फेरि चल्न थाले

युद्धले उद्योग बन्द गराएको थियो। धेरै कारखाना क्षतिग्रस्त थिए। बजार टुटेको थियो। कामदार विस्थापित भएका थिए। तर बोस्नियाको औद्योगिक आधार पूर्ण रूपमा समाप्त भएको थिएन।

युद्धपछि उद्योग पुनः सञ्चालन गर्न थालियो। धातु, काठ, फर्निचर, मेसिनरी, विद्युत् उपकरण, खाद्य प्रशोधन र अन्य उत्पादन क्षेत्रमा निजी लगानी विस्तार भयो।

सन् १९९८ देखि २००३ सम्मको अवधिमा औद्योगिक उत्पादन धेरै वर्ष दोहोरो अंकको दरले बढेको विश्व बैंकको तथ्यांकमा देखिन्छ। सन् १९९८ मा औद्योगिक उत्पादन वृद्धि २३ प्रतिशत थियो। १९९९ मा १४ प्रतिशत, २००० मा ११ प्रतिशत र २००२ मा १२ प्रतिशत पुगेको थियो।

यसले पुनर्निर्माणको एउटा महत्वपूर्ण चरण देखाउँछ। सडक र भवन बनाएर मात्र अर्थतन्त्र उठ्दैन। ती पूर्वाधारभित्र उद्योग चल्नुपर्छ। उद्योग चलेपछि रोजगारी सिर्जना हुन्छ। उत्पादन बढेपछि निर्यात बढ्छ। निर्यात बढेपछि विदेशी मुद्रा आउँछ। यही चक्रलाई बोस्नियाले विस्तारै समात्यो।

स्थिर मुद्राले अर्थतन्त्र सम्हाल्यो

युद्धपछिको अर्थतन्त्रमा अर्को ठूलो चुनौती मुद्रा र मूल्य स्थिरता थियो। पुनर्निर्माणका क्रममा ठूलो रकम बाहिरबाट आइरहेको थियो। सरकारी खर्चको दबाब थियो। बेरोजगारी उच्च थियो।

बोस्नियाले मुद्रा बोर्ड प्रणाली अपनायो। नयाँ मुद्रा कनभर्टिबल मार्कलाई जर्मन मार्कसँग स्थिर विनिमय दरमा बाँधियो। पछि युरोसँग यसको स्थिर सम्बन्ध कायम भयो।

विश्व बैंकका अध्ययनअनुसार यस व्यवस्थाले मुद्रास्फीति नियन्त्रणमा राख्न र आर्थिक स्थिरता कायम गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। सन् १९९६ र त्यसपछिका वर्षमा पुनर्निर्माणसँगै अर्थतन्त्र ५ देखि ६ प्रतिशतको आसपासको वृद्धिमा जान थालेको थियो।

युद्धपछि देशसँग स्रोत सीमित थियो। तर मूल्य स्थिरता कायम राख्ने नीतिले व्यवसायीलाई लगानी र व्यापारका लागि तुलनात्मक रूपमा पूर्वानुमान गर्न सकिने वातावरण दियो।

युरोपलाई बजार बनायो

बोस्नियाको अर्को महत्वपूर्ण शक्ति उसको भौगोलिक स्थान थियो। देश युरोपको मुटुमा थियो। छिमेकी बजारहरू नजिक थिए। युरोपेली संघसँग जोडिने सम्भावना थियो।

त्यसैले पुनर्निर्माणसँगै बोस्नियाले आफ्नो व्यापारलाई युरोपतर्फ विस्तार गर्‍यो।

आज बोस्नियाको अर्थतन्त्रको ठूलो हिस्सा युरोपेली बजारसँग जोडिएको छ। मेसिनरी तथा विद्युतीय उपकरण, धातु, फर्निचर, काठजन्य उत्पादन, रसायन, कपडा तथा जुत्ताजस्ता वस्तु निर्यातमा महत्वपूर्ण छन्।

विश्व बैंकको व्यापार तथ्यांकअनुसार पछिल्ला उपलब्ध तथ्यांकमा वस्तु तथा सेवाको निर्यात कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको करिब ४४ प्रतिशत बराबर छ।

अर्थात् युद्धपछि बोस्नियाले आफ्नो घरेलु बजारमा मात्र निर्भर हुने बाटो लिएन। उसले नजिकैको ठूलो युरोपेली बजारलाई उत्पादन विस्तारको आधार बनायो।

यही कारण सानो जनसंख्या भएको देश भएर पनि बोस्नियाको उद्योग निर्यातसँग जोडिन सक्यो।

पर्यटनले थप्यो अर्को आधार

बोस्नियाको अर्थतन्त्रमा पर्यटन पनि महत्वपूर्ण बन्दै गयो। सारायेभो, मोस्तार, नेरेट्भा नदी, पहाडी क्षेत्र र ऐतिहासिक सम्पदाले विदेशी पर्यटक आकर्षित गर्न थाले।

युद्धको इतिहास बोकेको सारायेभो अहिले पर्यटनको प्रमुख गन्तव्य बनेको छ। युद्धका घाउ र ऐतिहासिक सम्पदालाई बोस्नियाले आफ्नो पहिचान र पर्यटन अर्थतन्त्रसँग जोडेको छ।

यसले होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, खुद्रा व्यापार र स्थानीय सेवामा रोजगारी सिर्जना गरेको छ।

युद्धले ध्वस्त पारेको देशमा पर्यटन आफैँमा एउटा ठूलो आर्थिक परिवर्तन हो। जुन ठाउँ केही दशकअघि युद्धको समाचारको केन्द्र थियो, त्यही ठाउँ अहिले युरोप भ्रमण गर्ने पर्यटकको गन्तव्य बनेको छ।

अर्थतन्त्र उठ्यो, तर समस्या सकिएन

बोस्नियाको पुनरुत्थान सफल भए पनि यात्रा पूर्ण छैन।

विश्व बैंकका अनुसार सन् २०२५ मा बोस्नियाको आर्थिक वृद्धि २.१ प्रतिशतमा सीमित भयो।

राजनीतिक अनिश्चितता, कमजोर लगानी र औद्योगिक गतिविधिमा आएको सुस्तताले वृद्धिमा दबाब परेको छ। सन् २०२८ सम्म आर्थिक वृद्धि करिब ३.२ प्रतिशतमा पुग्ने प्रक्षेपण गरिएको छ।

अर्को चुनौती युरोपेली संघसँगको आर्थिक दूरी हो। सन् २०२४ मा बोस्नियाको प्रतिव्यक्ति कुल गार्हस्थ्य उत्पादन युरोपेली संघको औसतको करिब एकतिहाइ मात्र रहेको विश्व बैंकले जनाएको छ। सन् २०१५ पछि वास्तविक आम्दानीको औसत वृद्धि पनि करिब ३ प्रतिशत प्रतिवर्षमा सीमित छ।

राजनीतिक संरचना पनि जटिल छ। डेटन सम्झौतापछि बनेको शासन संरचनामा राज्य, दुई मुख्य राजनीतिक इकाइ र स्थानीय तहका धेरै तह छन्। यसले निर्णय प्रक्रिया जटिल बनाएको छ र आर्थिक सुधारमा समेत प्रभाव पारिरहेको विश्व बैंकले उल्लेख गरेको छ।

यसैले बोस्नियाको कथा जापान वा दक्षिण कोरियाजस्तो तीव्र औद्योगिक शक्तिमा परिणत भएको कथा होइन।

यो युद्धबाट पूर्ण आर्थिक पतन भएको देशले पहिले आफूलाई पुनर्निर्माण गर्‍यो, त्यसपछि उत्पादन र व्यापारलाई फेरि चलायमान बनायो र अहिले युरोपेली अर्थतन्त्रसँग थप नजिकिन खोजिरहेको कथा हो।

भग्नावशेषबाट बजारसम्म

सन् १९९५ मा बोस्नियाको अवस्था कल्पना गर्न पनि कठिन थियो। उत्पादन युद्धअघिको स्तरको एकतिहाइभन्दा कम थियो। लाखौँ मानिस विस्थापित थिए। उद्योग बन्द थिए। पूर्वाधार ध्वस्त थियो। ठूलो जनसंख्या खाद्य सहयोगमा निर्भर थियो।

आज त्यही देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन ३२ अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा माथि पुगेको विश्व बैंकको तथ्यांक छ। सन् २०२५ मा कुल गार्हस्थ्य उत्पादन करिब ३२.६ अर्ब डलर पुगेको देखिन्छ।

युद्धको केही वर्षमै देश विश्वकै धनी मुलुक बनेको होइन। तर आर्थिक आधार फेरि निर्माण भयो। उद्योग फर्किए। निर्यात बढ्यो। पर्यटन विस्तार भयो। निजी क्षेत्र विस्तार भयो। सडक र ऊर्जा पूर्वाधार पुनर्निर्माण भयो। वित्तीय स्थिरता कायम भयो।

बोस्नियाको अनुभवले देखाएको कुरा यही हो। युद्धले अर्थतन्त्र ध्वस्त पार्न सक्छ, तर शान्तिपछि सही प्राथमिकता लिएर पुनर्निर्माण गर्न सकिन्छ।

नेपालका लागि यो कथा अझ फरक कोणबाट महत्वपूर्ण छ। नेपाल बोस्नियाजस्तो युद्धबाट ध्वस्त भएको देश होइन। तर राजनीतिक संक्रमण, कमजोर औद्योगिक आधार, बेरोजगारी, वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता र कमजोर उत्पादन क्षमताजस्ता चुनौतीसँग नेपाल पनि जुधिरहेको छ।

नेपालले बोस्नियाबाट के सिक्ने ?

बोस्नियाको पहिलो पाठ हो, पुनर्निर्माणलाई खर्च होइन, उत्पादनसँग जोड्नुपर्छ। सडक, पुल, विद्युत् र भवन बनाउनु आवश्यक छ।

तर त्यसपछि ती पूर्वाधार प्रयोग गरेर उद्योग, व्यापार र रोजगारी सिर्जना गर्न सकिएन भने पुनर्निर्माण अधुरो हुन्छ। बोस्नियाले युद्धपछि पूर्वाधार निर्माणसँगै निजी क्षेत्र र उत्पादन पुनः सञ्चालन गर्ने प्रयास गर्‍यो।

दोस्रो पाठ हो, आर्थिक स्थिरता लगानीको पहिलो आधार हो। मुद्रा र मूल्य स्थिर राख्ने बोस्नियाको प्रयासले व्यवसायीलाई लामो समयका निर्णय गर्न सहज बनायो।

नेपालमा पनि नीति, कर, ब्याजदर, विद्युत्, जग्गा र प्रशासनिक प्रक्रियामा बारम्बार आउने अनिश्चितता घटाउनुपर्ने आवश्यकता छ।

तेस्रो पाठ हो, सानो घरेलु बजार भएर पनि निर्यातमुखी उद्योग बनाउन सकिन्छ। बोस्नियाले युरोपेली बजारलाई उत्पादन विस्तारको आधार बनायो। नेपालले भारत, चीन, बंगलादेश र अन्य क्षेत्रीय बजारलाई उत्पादन तथा निर्यातको आधार बनाउन सक्छ।

जलविद्युत्, कृषि प्रशोधन, जडीबुटी, पर्यटन, सूचना प्रविधि, तयारी पोसाक र विशिष्ट उत्पादनमा यस्तो सम्भावना छ।

चौथो पाठ हो, वैदेशिक सहयोगलाई स्थायी निर्भरता होइन, आर्थिक क्षमता निर्माणको साधन बनाउनुपर्छ। बोस्नियाले युद्धपछि अर्बौँ डलरको अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग पायो। त्यसबाट पूर्वाधार पुनर्निर्माण भयो।

तर त्यसपछि निजी क्षेत्र, उद्योग र व्यापार विस्तार गर्ने बाटो पनि खोलियो। नेपालले पनि अनुदान वा ऋणलाई तत्काल खर्च गर्नेभन्दा उत्पादन क्षमता बढाउने पूर्वाधारमा केन्द्रित गर्नुपर्ने हुन्छ।

सबैभन्दा ठूलो पाठ भनेको शान्ति र स्थिरतालाई आर्थिक अवसरमा बदल्नु हो। बोस्नियाले युद्ध सकिएपछि पुनर्निर्माणको स्पष्ट प्राथमिकता तय गर्‍यो।

नेपालले पनि राजनीतिक स्थिरताको प्रत्येक चरणलाई उद्योग, लगानी, रोजगारी र निर्यात बढाउने अवसरमा बदल्न सके अर्थतन्त्रको संरचना नै परिवर्तन गर्न सक्छ।

बोस्नियाको कथा त्यसैले केवल युद्धबाट बाँचेको देशको कथा होइन। यो ध्वस्त अर्थतन्त्रलाई फेरि चलाउने, उत्पादन फर्काउने र विश्व बजारसँग जोडिने संघर्षको कथा हो।

सन् १९९५ को भग्नावशेषबाट आजको ३२ अर्ब डलरभन्दा ठूलो अर्थतन्त्रसम्म आइपुग्नु त्यसैको परिणाम हो।

भग्नावशेषबाट उठ्न दशक लाग्न सक्छ। तर सही प्राथमिकता, स्थिर नीति र उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रले उठ्ने बाटो भने खोल्न सक्छ। बोस्नियाको कथा नेपालका लागि यही पाठ हो।