सन् १९४५ मा दोस्रो विश्वयुद्ध समाप्त हुँदा पोल्यान्ड एउटा स्वतन्त्र देशका रूपमा मात्र युद्धबाट बाहिरिएको थिएन, उसले आफ्नो अर्थतन्त्र, पूर्वाधार, जनसंख्या र सहरहरूको ठूलो हिस्सा गुमाइसकेको थियो।

युद्धले उद्योग, यातायात, कृषि, विद्यालय, अस्पताल, आवास र सार्वजनिक संरचनामा गहिरो क्षति पुर्‍याएको थियो। राजधानी वार्सा लगभग भग्नावशेषमा परिणत भएको थियो र लाखौँ मानिसको जीवन युद्धले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित गरेको थियो।

विश्व बैंकको युद्धपछिको मूल्यांकनले पोल्यान्डले व्यहोरेको क्षतिको गम्भीरता देखाउँछ। पुरानो पोल्यान्डको भूभागमा मात्रै सन् १९४६ को मूल्यमा करिब १८.२२ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको क्षति भएको प्रारम्भिक सरकारी अनुमान थियो।

त्यसमा उद्योगतर्फ करिब ५.६६ अर्ब डलर, यातायात तथा सञ्चारमा ३.४७ अर्ब डलर, घर तथा व्यक्तिगत सम्पत्तिमा २.९६ अर्ब डलर र कृषि क्षेत्रमा १.६४ अर्ब डलर बराबरको क्षति उल्लेख गरिएको थियो।

विद्यालय, अस्पताल तथा सांस्कृतिक सम्पदासमेत ठूलो क्षतिमा परेका थिए।

कृषिको अवस्था पनि कमजोर थियो। युद्धले पशुधनमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको थियो र सन् १९४५ को बाली उत्पादन युद्धअघिको स्तरको करिब ४० प्रतिशतमा झरेको विश्व बैंकको ऐतिहासिक अभिलेखले देखाउँछ।

तर पोल्यान्डको आर्थिक कथा युद्धको विनाशमा रोकिएन। युद्ध सकिएको केही समयमै देशले पुनर्निर्माणको योजना अघि बढायो।

सन् १९४६ मा स्वीकृत चारवर्षे आर्थिक पुनर्निर्माण योजनाले कृषि तथा औद्योगिक उत्पादन विस्तार, युद्धबाट क्षतिग्रस्त अर्थतन्त्र पुनःस्थापना र नयाँ तथा पुराना पोल्यान्डका भूभागको आर्थिक एकीकरणलाई प्राथमिकता दिएको थियो।

विश्व बैंकको अभिलेखअनुसार यही योजना युद्धपछिको पोल्यान्डको आर्थिक पुनर्निर्माणको प्रारम्भिक आधारमध्ये एक थियो।

त्यसपछि सुरु भएको यात्रा भने सीधा थिएन। पोल्यान्डले दशकौँसम्म समाजवादी योजनाबद्ध अर्थतन्त्रको बाटो अपनायो।

राज्यको स्वामित्वमा उद्योग विस्तार भयो, भारी उद्योगलाई प्राथमिकता दिइयो र ठूलो मात्रामा औद्योगिकीकरण गरियो। तर समयसँगै उत्पादन प्रणालीमा कमजोरी, ऋण, मुद्रास्फीति, आपूर्ति अभाव र आर्थिक असन्तुलन बढ्दै गए।

अन्ततः सन् १९८९ मा राजनीतिक र आर्थिक प्रणालीमै ठूलो परिवर्तन आयो।

त्यसपछि पोल्यान्डले बजारमुखी सुधार, निजीकरण, मूल्य उदारीकरण, वैदेशिक व्यापार विस्तार, वित्तीय सुधार र निजी क्षेत्र विकासको बाटो समात्यो।

यही परिवर्तनले अर्को चरणको आर्थिक यात्राको आधार बनायो। विश्व बैंकले १९८९ पछिको पोल्यान्डलाई समाजवादी प्रणालीबाट बजार अर्थतन्त्रतर्फको तीव्र रूपान्तरणको महत्वपूर्ण उदाहरणका रूपमा व्याख्या गरेको छ।

आजको पोल्यान्ड त्यही युद्धपछिको भग्नावशेषमा रोकिएको देश होइन। विश्व बैंकका अनुसार १९८९ पछिका तीन दशकमा पोल्यान्डले लामो आर्थिक वृद्धिको यात्रा गरेको छ र २००० पछिका उच्च आय भएका अर्थतन्त्रतर्फ रूपान्तरण भएका देशमध्ये महत्वपूर्ण उदाहरण बनेको छ।

तर यो परिवर्तन एकैपटक भएको थिएन।

यसका पछाडि पुनर्निर्माण, औद्योगिकीकरण, शिक्षा, पूर्वाधार, बजार सुधार, निजी क्षेत्र, विदेशी लगानी, युरोपेली बजारसँगको एकीकरण र निरन्तर संस्थागत सुधारको लामो प्रक्रिया थियो।

यही पोल्यान्डको वास्तविक कथा हो।

भग्नावशेषमा उभिएको देश

दोस्रो विश्वयुद्धले पोल्यान्डको भौतिक संरचनामा मात्र होइन, आर्थिक संरचनामै गहिरो धक्का दिएको थियो।

वार्सा, क्राकोभ, ग्दान्स्कलगायतका सहर र औद्योगिक क्षेत्रमा युद्धको प्रत्यक्ष प्रभाव परेको थियो। उद्योगका मेसिन, कारखाना, रेलमार्ग, पुल, सडक र ऊर्जा संरचना क्षतिग्रस्त भएका थिए। ग्रामीण क्षेत्रमा कृषि उत्पादन र पशुधनमा ठूलो क्षति पुगेको थियो।

युद्धका कारण जनसंख्याको ठूलो हिस्सा विस्थापित भयो। सीमामा परिवर्तन आयो। भूभाग परिवर्तनसँगै मानिसहरूको बसाइँसराइ भयो। उत्पादन प्रणाली र बजारको पुरानो संरचना पनि बदलियो।

विश्व बैंकको युद्धपछिको अध्ययनले पोल्यान्डको क्षतिलाई केवल भवन र कारखानाको क्षतिका रूपमा हेर्न नमिल्ने देखाएको थियो। युद्धले सम्पत्ति नष्ट गर्नुका साथै भूभाग, जनसंख्या र आर्थिक प्रणालीमै परिवर्तन ल्याएको थियो।

यस्तो अवस्थामा पुनर्निर्माणको पहिलो चुनौती थियो, अर्थतन्त्रलाई फेरि चलाउनु।

खेतमा उत्पादन फर्काउनुपर्थ्यो। कारखाना चलाउनुपर्थ्यो। रेल र सडक पुनःनिर्माण गर्नुपर्थ्यो। ऊर्जा आपूर्ति बढाउनुपर्थ्यो। मानिसलाई आवास दिनुपर्थ्यो। विद्यालय र अस्पताल सञ्चालनमा ल्याउनुपर्थ्यो।

यसका लागि पोल्यान्डले युद्धपछिको प्रारम्भिक वर्षमै योजनाबद्ध पुनर्निर्माणको बाटो रोज्यो।

सन् १९४६ मा चारवर्षे पुनर्निर्माण योजना अघि सारियो। यसको केन्द्रमा कृषि तथा औद्योगिक उत्पादन वृद्धि र आर्थिक संरचना पुनःस्थापना थियो।

यहीँबाट पोल्यान्डको पुनर्निर्माणले नयाँ मोड लियो।

वार्सा फेरि उठ्यो

पोल्यान्डको युद्धपछिको पुनर्निर्माणको प्रतीक बन्न पुग्यो, राजधानी वार्सा।

युद्धअघि युरोपको महत्वपूर्ण ऐतिहासिक सहरमध्ये रहेको वार्सा युद्धपछि अत्यन्त ठूलो विनाशमा परेको थियो। भवनहरू भत्किएका थिए, ऐतिहासिक संरचना नष्ट भएका थिए र ठूलो संख्यामा मानिस विस्थापित भएका थिए।

तर पोल्यान्डले राजधानीलाई पुरानो अवस्थामा फर्काउने निर्णय गर्‍यो।

ऐतिहासिक भवन, सडक, सार्वजनिक संरचना र सहरको मूल स्वरूप पुनर्निर्माण गर्ने अभियान अघि बढ्यो। यसको उद्देश्य केवल प्रशासनिक राजधानी फेरि बनाउनु थिएन। युद्धले भत्काएको राष्ट्रिय पहिचानलाई समेत पुनःस्थापित गर्नु थियो।

वार्साको पुनर्निर्माणले पोल्यान्डको पुनर्निर्माणमा एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दियो-भौतिक संरचना नष्ट भए पनि संस्थागत इच्छाशक्ति र सामाजिक सहभागिता भएमा सहर पुनःउभिन सक्छ।

तर राजधानी पुनर्निर्माणसँगै देशको औद्योगिक आधार निर्माण गर्नु अझ ठूलो काम थियो।

पुनर्निर्माणबाट औद्योगिकीकरणतर्फ

युद्धपछि पोल्यान्डले भारी उद्योगलाई आर्थिक विकासको मुख्य आधार बनायो।

कोइला, इस्पात, मेसिन निर्माण, ऊर्जा, रसायन र अन्य औद्योगिक क्षेत्रमा ठूलो लगानी गरियो। राज्यको नेतृत्वमा नयाँ कारखाना र औद्योगिक केन्द्रहरू विकास गरिए।

यसको एउटा कारण स्पष्ट थियो। पोल्यान्डलाई आफ्नो उत्पादन क्षमता पुनःनिर्माण गर्नुपर्ने थियो। आयातमा निर्भर भएर दीर्घकालीन आर्थिक पुनर्निर्माण सम्भव थिएन।

त्यसैले देशले उद्योगलाई रोजगारी र उत्पादन दुवैको आधार बनायो।

युद्धपछिको औद्योगिकीकरणले लाखौँ मानिसलाई ग्रामीण क्षेत्रबाट सहरतर्फ ल्यायो। नयाँ औद्योगिक केन्द्र विकास भए। सडक, रेल, ऊर्जा र आवासमा सरकारी लगानी बढ्यो। तर यस मोडलको अर्को पक्ष पनि थियो।

राज्यको नियन्त्रणमा रहेको योजनाबद्ध अर्थतन्त्रले उत्पादनका धेरै निर्णय बजारको मागभन्दा सरकारी योजनाबाट निर्धारण गर्थ्यो। निजी क्षेत्रको भूमिका सीमित थियो। मूल्य र उत्पादन प्रणालीमा सरकारी नियन्त्रण थियो।

केही समयसम्म यसले तीव्र औद्योगिकीकरणमा योगदान गरे पनि दीर्घकालीन रूपमा उत्पादनको दक्षता, उपभोक्ता वस्तुको उपलब्धता र वित्तीय स्थायित्वमा समस्या देखिन थाले।

यही कमजोरीले पोल्यान्डको आर्थिक यात्रालाई अर्को चरणतर्फ धकेल्यो।

उद्योग बढ्यो, तर अर्थतन्त्रमा दबाब बढ्दै गयो

१९७० र १९८० को दशकसम्म आइपुग्दा पोल्यान्डको अर्थतन्त्रमा विभिन्न समस्या देखिन थाले।

राज्य स्वामित्वका उद्योगको ठूलो हिस्सा उत्पादन गरिरहेको भए पनि अर्थतन्त्रमा आपूर्ति अभाव, मूल्य असन्तुलन, ऋण र मुद्रास्फीतिको समस्या बढ्दै गयो।

पश्चिमी मुलुकबाट लिएको ऋण तिर्ने दबाब बढ्यो। उत्पादनको दक्षता र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता कमजोर हुँदै गयो।

सरकारले विभिन्न समयमा आर्थिक सुधारको प्रयास गर्‍यो। तर प्रणालीगत समस्याको समाधान कठिन भयो।

यसै समयमा श्रमिक आन्दोलन र राजनीतिक असन्तुष्टि बढ्दै गयो। सन् १९८० मा ‘सोलिडारिटी’ श्रमिक आन्दोलनको उदयले पोल्यान्डको राजनीतिक इतिहासमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो।

अन्ततः १९८९ मा राजनीतिक प्रणालीमा परिवर्तन आयो र अर्थतन्त्रलाई बजारमुखी बनाउने प्रक्रिया सुरु भयो।

यही मोडबाट पोल्यान्डको दोस्रो ठूलो आर्थिक पुनर्निर्माण सुरु भयो।

पहिलो पुनर्निर्माण युद्धपछि भौतिक संरचना बनाउन केन्द्रित थियो।

दोस्रो पुनर्निर्माण आर्थिक प्रणाली नै बदल्न केन्द्रित भयो।

१९८९ : अर्थतन्त्रको नयाँ सुरुवात

१९८९ पछि पोल्यान्डले बजार अर्थतन्त्रतर्फ तीव्र रूपान्तरणको निर्णय गर्‍यो।

अर्थमन्त्री लेस्जेक बाल्सेरोविचको नामसँग जोडिएको सुधार कार्यक्रमले मुद्रास्फीति नियन्त्रण, मूल्य उदारीकरण, सरकारी बजेट सुधार, ऋण नियन्त्रण, निजीकरण र विदेशी व्यापार खुला गर्ने दिशामा तीव्र कदम चाल्यो।

विश्व बैंकको ऐतिहासिक अध्ययनअनुसार १९८९ को अन्त्यमा प्रस्तुत बाल्सेरोविच योजनाले स्थिरीकरणसँगै निजीकरण र पोल्यान्डलाई मिश्रित अर्थतन्त्रतर्फ रूपान्तरण गर्ने संरचनात्मक सुधारलाई प्राथमिकता दिएको थियो।

सन् १९९० को सुरुवातदेखि मूल्य नियन्त्रण ठूलो मात्रामा हटाइयो। सरकारी अनुदानमा पुनर्विचार भयो। वित्तीय प्रणाली परिवर्तन गरियो। विदेशी व्यापारलाई उदार बनाइयो।

निजी क्षेत्र विस्तारका लागि कानुनी वातावरण तयार गरियो। तर यस्तो परिवर्तनको मूल्य पनि थियो।

बजार सुधारको प्रारम्भिक चरणमा उत्पादन र रोजगारीमा दबाब आयो। धेरै राज्य स्वामित्वका उद्योग प्रतिस्पर्धामा टिक्न सकेनन्। केही उद्योग बन्द भए, केही निजीकरण भए र केहीले आफ्नो उत्पादन प्रणाली परिवर्तन गरे।

त्यसैले १९८९ पछिको परिवर्तनलाई केवल सफलताको कथा भनेर हेर्न मिल्दैन।

यो ठूलो संरचनात्मक परिवर्तन थियो, जसले आर्थिक अवसरसँगै ठूलो सामाजिक समायोजनको चुनौती पनि ल्यायो।

विश्व बैंकका अध्ययनअनुसार पोल्यान्डको अर्थतन्त्र १९९२ बाट पुनः वृद्धि गर्न थालेको थियो र सन् १९९५ सम्ममा परिवर्तनअघिको उत्पादन स्तर पार गरिसकेको थियो। त्यसपछि वृद्धि क्रमशः बलियो हुँदै गयो।

निजी क्षेत्रले अर्थतन्त्रको चरित्र बदल्यो

बजार सुधारको अर्को ठूलो प्रभाव निजी क्षेत्रको विस्तार थियो।

समाजवादी प्रणालीमा राज्यको भूमिका अत्यन्त ठूलो थियो। बजार सुधारपछि निजी कम्पनी, साना व्यवसाय र विदेशी लगानीकर्ताका लागि नयाँ अवसर सिर्जना भए।

विश्व बैंकका अनुसार १९९० को दशकको सुरुवातदेखि पोल्यान्डमा प्रत्यक्ष वैदेशिक लगानी तीव्र रूपमा बढ्यो। सन् १९९३–९४ मा ६० करोड अमेरिकी डलरभन्दा कम रहेको प्रत्यक्ष तथा पोर्टफोलियो लगानी सन् १९९६ सम्म ५ अर्ब डलरभन्दा माथि पुगेको थियो।

यसले पोल्यान्डको उत्पादन प्रणालीमा नयाँ प्रविधि र व्यवस्थापन शैली भित्र्यायो।

विदेशी कम्पनीले कारखाना स्थापना गर्न थाले। स्थानीय कम्पनीले पनि प्रतिस्पर्धा गर्न आफ्नो उत्पादन क्षमता सुधार्न थाले। निर्यात बजार विस्तार भयो।

यसरी पुनर्निर्माणको अर्थ विस्तार हुँदै गयो। पहिले लक्ष्य थियो, ध्वस्त कारखाना पुनःचलाउनु। पछि लक्ष्य भयो, आधुनिक कारखाना बनाउनु।

त्यसपछि लक्ष्य भयो, विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने उत्पादन गर्नु। यही परिवर्तनले पोल्यान्डलाई क्षेत्रीय उत्पादन सञ्जालसँग जोड्न मद्दत गर्‍यो।

युरोपसँग जोडिएपछि बजार फराकिलो भयो

पोल्यान्डको आर्थिक रूपान्तरणमा युरोपसँगको आर्थिक एकीकरण अर्को महत्वपूर्ण मोड बन्यो।

सन् २००४ मा पोल्यान्ड युरोपेली संघमा प्रवेश गर्‍यो। त्यसपछि उसले विशाल युरोपेली बजारमा थप गहिरो आर्थिक पहुँच पायो।

यसले व्यापार, लगानी, पूर्वाधार र उत्पादन सञ्जालमा ठूलो प्रभाव पार्‍यो।

युद्धको भग्नावशेषबाट आधुनिक औद्योगिक सहर बनेको वार्सा, पोल्यान्ड। स्रोत: Wikimedia Commons, Quintin Soloviev, CC BY 4.0।

पोल्यान्ड युरोपका ठूला उत्पादन केन्द्रमध्ये एक बन्दै गयो। जर्मनीलगायत पश्चिमी युरोपका कम्पनीसँग पोल्यान्डका उद्योगको आपूर्ति शृंखला जोडियो।

मेसिन, सवारीसाधनका पार्टपुर्जा, विद्युतीय उपकरण, रसायन, फर्निचर, खाद्य प्रशोधन र अन्य उत्पादनमा पोल्यान्डको क्षमता विस्तार भयो।

यहाँ एउटा महत्वपूर्ण पाठ देखिन्छ।

बजार खुला गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। बजारमा प्रवेश गर्न सक्ने उत्पादन क्षमता पनि चाहिन्छ।

पोल्यान्डले १९९० को दशकमा आफ्नो उद्योगलाई रूपान्तरण गर्न थालेको थियो। युरोपेली संघको बजारले त्यसलाई थप ठूलो अवसर प्रदान गर्‍यो।

तीन दशकको आर्थिक परिवर्तन

पोल्यान्डको १९८९ पछिको आर्थिक परिवर्तनको आकार आजका तथ्यांकले देखाउँछन्।

विश्व बैंकका अनुसार १९८९ पछि पोल्यान्डको प्रतिव्यक्ति कुल गार्हस्थ्य उत्पादन तीव्र रूपमा बढेको छ र देशले मध्य आयबाट उच्च आयतर्फको यात्रा अपेक्षाकृत छोटो अवधिमा पूरा गरेको छ।

विश्व बैंकको अध्ययनले प्रतिव्यक्ति आय वृद्धि औसत करिब ४ प्रतिशत वार्षिक रहेको र पोल्यान्ड १५ वर्षभन्दा कम अवधिमा उच्च आय समूहमा पुगेको उल्लेख गरेको छ।

कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको आकार पनि ठूलो भएको छ। विश्व बैंकको तथ्यांकअनुसार चालु अमेरिकी डलरमा पोल्यान्डको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन सन् १९९० मा करिब ६६ अर्ब डलरबाट बढेर सन् २०२४ मा करिब ९१८ अर्ब डलर पुगेको थियो।

यद्यपि यस्तो तुलना गर्दा अमेरिकी डलरमा आधारित वर्तमान मूल्यको तथ्यांकमा मूल्य र विनिमय दरको प्रभाव पर्ने भएकाले यसलाई वास्तविक उत्पादन वृद्धिको एकमात्र मापनका रूपमा लिनु हुँदैन।

तर दीर्घकालीन परिवर्तनको दिशा भने स्पष्ट छ। सन् २०२४ मा पनि पोल्यान्डको वास्तविक आर्थिक वृद्धि करिब ३ प्रतिशत रहेको विश्व बैंकको तथ्यांकले देखाउँछ।

आज विश्व बैंकले पोल्यान्डलाई तीन दशकभन्दा लामो आर्थिक वृद्धिको अनुभव भएको, विविधीकृत र खुला अर्थतन्त्र भएको देशका रूपमा वर्णन गरेको छ।

उद्योगबाट प्रविधितर्फको अर्को यात्रा

पोल्यान्डको आर्थिक रूपान्तरण अझै समाप्त भएको छैन। पहिलो चरणमा देशले युद्धपछिको भौतिक पुनर्निर्माण गर्‍यो।

दोस्रो चरणमा भारी उद्योग विस्तार गर्‍यो। तेस्रो चरणमा बजार अर्थतन्त्र निर्माण गर्‍यो। चौथो चरणमा युरोपेली र विश्वव्यापी उत्पादन सञ्जालमा जोडियो।

अब चुनौती उत्पादकत्व, प्रविधि, नवप्रवर्तन र उच्च मूल्य अभिवृद्धिको उत्पादनतर्फ जाने हो।

विश्व बैंकले हाल पोल्यान्डको दीर्घकालीन प्रतिस्पर्धात्मकताका लागि प्रविधि अपनाउने गति, श्रम उत्पादकत्व, मानव पूँजी, अनुसन्धान तथा विकास र आधुनिक औद्योगिक रणनीतिलाई महत्वपूर्ण मानेको छ।

यसको अर्थ पोल्यान्डले विकासको एउटा चरण पूरा गरेर अर्को चरणमा प्रवेश गरिरहेको छ।

सस्तो श्रम र उत्पादन लागतमा आधारित प्रतिस्पर्धा सधैँ टिक्दैन। उच्च उत्पादकत्व, दक्ष जनशक्ति, प्रविधि र नवप्रवर्तनमा आधारित अर्थतन्त्र निर्माण गर्नुपर्छ। यही चुनौती आज पोल्यान्डको अगाडि छ।

नेपालले पोल्यान्डबाट के सिक्न सक्छ?

नेपालका लागि पोल्यान्डको कथा इन्डोनेसियाको जस्तो प्राकृतिक विपत्तिपछिको पुनर्निर्माणको मात्र कथा होइन। यो विनाशपछि भौतिक पुनर्निर्माण कसरी आर्थिक संरचना परिवर्तनको आधार बन्न सक्छ भन्ने कथा हो।

नेपालले २०७२ को भूकम्पपछि ठूलो पुनर्निर्माण अभियान चलायो। तर पुनर्निर्माणको वास्तविक सफलता कति घर बने भन्ने तथ्यांकले मात्र मापन हुँदैन।

त्यसले स्थानीय उत्पादन बढायो कि बढाएन? रोजगारी सिर्जना गर्‍यो कि गरेन? स्थानीय उद्योग बलियो बनायो कि बनाएन?

पूर्वाधारले बजार विस्तार गर्‍यो कि गरेन? नयाँ पुस्तालाई सीप र प्रविधिसँग जोड्यो कि जोडेन?

यी प्रश्न महत्वपूर्ण छन्।

पोल्यान्डको पहिलो पाठ हो, पुनर्निर्माणलाई उत्पादनसँग जोड्नुपर्छ।

युद्धपछि कारखाना पुनःनिर्माण गर्नु केवल भवन निर्माण थिएन। त्यसको उद्देश्य उत्पादन क्षमता फर्काउनु थियो।

नेपालमा पनि विपत्तिपछि विद्यालय, अस्पताल, सडक र आवास निर्माण गर्दा त्यसलाई स्थानीय उत्पादन र रोजगारीसँग जोड्न सकिन्छ।

दोस्रो पाठ हो, पूर्वाधारलाई आर्थिक संरचनासँग जोड्ने।

सडक निर्माणको उद्देश्य सडक बनाउनु मात्र होइन। त्यसले उत्पादनलाई बजारमा पुर्‍याउनुपर्छ। विद्युत् आयोजना निर्माणको उद्देश्य बिजुली उत्पादन मात्र होइन। त्यसले उद्योगलाई प्रतिस्पर्धी बनाउने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ।

तेस्रो पाठ हो, राज्य र निजी क्षेत्रबीच भूमिकाको स्पष्टता।

पोल्यान्डको अनुभवले देखाउँछ कि राज्यले प्रारम्भिक पुनर्निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। तर दीर्घकालीन आर्थिक विस्तारका लागि निजी क्षेत्र, लगानी, प्रतिस्पर्धा र उद्यमशीलता आवश्यक हुन्छ।

चौथो पाठ हो, आर्थिक प्रणाली समयअनुसार परिवर्तन गर्न सक्ने क्षमता।

पोल्यान्डले एउटै आर्थिक मोडलमा दशकौँ अडिएर बसेन। युद्धपछि पुनर्निर्माणको मोडल अपनायो। त्यसपछि योजनाबद्ध औद्योगिकीकरण भयो। त्यसपछि बजार सुधारमा गयो। त्यसपछि युरोपेली एकीकरणमार्फत आफ्नो उत्पादन प्रणालीलाई विश्व बजारसँग जोड्यो।

पाँचौँ पाठ हो, मानव पूँजी।

आधुनिक अर्थतन्त्र केवल कारखानाले बन्दैन। दक्ष कामदार, प्राविधिक, इन्जिनियर, व्यवस्थापक, अनुसन्धानकर्ता र उद्यमी चाहिन्छ।

पोल्यान्डको आगामी आर्थिक रणनीतिमा पनि सीप, प्रविधि र उत्पादकत्वलाई केन्द्रमा राखिएको विश्व बैंकको पछिल्लो मूल्यांकनले देखाउँछ।

विनाशबाट विकाससम्मको लामो यात्रा

पोल्यान्डको कथा एकै पुस्तामा सम्पन्न भएको चमत्कारको कथा होइन।

यो धेरै दशक लामो परिवर्तनको कथा हो।

युद्धले देशको भौतिक संरचना ध्वस्त गर्‍यो। पुनर्निर्माणले त्यसलाई फेरि उभ्यायो। औद्योगिकीकरणले उत्पादन क्षमता बढायो। तर योजनाबद्ध अर्थतन्त्रका सीमाले अर्को सुधारको आवश्यकता सिर्जना गर्‍यो।

सन् १९८९ पछि बजार सुधारले आर्थिक संरचना परिवर्तन गर्‍यो। निजी क्षेत्र र विदेशी लगानीले उत्पादन प्रणालीलाई नयाँ दिशा दिए। युरोपेली संघको सदस्यताले बजार विस्तार गर्‍यो। त्यसपछि प्रविधि, उत्पादकत्व र नवप्रवर्तन नयाँ प्राथमिकता बने।

यसरी पोल्यान्डको आर्थिक इतिहासलाई एउटै घटनाले व्याख्या गर्न सकिँदैन। युद्धपछिको पुनर्निर्माण महत्वपूर्ण थियो।

औद्योगिकीकरण महत्वपूर्ण थियो। १९८९ को आर्थिक सुधार महत्वपूर्ण थियो।

युरोपेली बजारसँगको एकीकरण महत्वपूर्ण थियो। तर यी सबैलाई जोड्ने एउटा साझा तत्व थियो-परिवर्तनअनुसार आर्थिक संरचना बदल्ने क्षमता।

आज वार्साका आधुनिक भवन, पोल्यान्डका कारखाना, युरोपभरि पुगेका पोलिस उत्पादन र बढ्दो प्रविधि क्षेत्रमा पुग्दा दोस्रो विश्वयुद्धपछिको पोल्यान्ड सम्झन गाह्रो हुन्छ।

तर यही विरोधाभास पोल्यान्डको सबैभन्दा ठूलो कथा हो।

एक समय युद्धले उद्योग, सडक, घर र सहर भत्काएको थियो। त्यसपछि राज्यले पुनर्निर्माण गर्‍यो। पुनर्निर्माणले उद्योग जन्मायो। उद्योगले आर्थिक संरचना बनायो। आर्थिक संकटले सुधारको आवश्यकता देखायो।

सुधारले निजी क्षेत्र र प्रतिस्पर्धालाई ठाउँ दियो। युरोपसँगको एकीकरणले बजार विस्तार गर्‍यो। र त्यसपछि देश उच्च आयतर्फ अघि बढ्यो।

त्यसैले पोल्यान्डको यात्रा केवल युद्धपछि पुनर्निर्माण भएको देशको कथा होइन। यो एउटा देशले आफ्नो अर्थतन्त्रलाई पटकपटक पुनःनिर्माण गरेको कथा हो।

पहिलोपटक बम र युद्धपछि। दोस्रोपटक आर्थिक प्रणालीभित्रको संकटपछि। र तेस्रोपटक विश्व बजारको प्रतिस्पर्धासँगै।

यही कारण पोल्यान्डको अनुभव नेपालका लागि पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।

विपत्तिपछि घर बनाउन सकिन्छ। सडक बनाउन सकिन्छ। विद्यालय बनाउन सकिन्छ। तर यदि ती संरचनाले उत्पादन, रोजगारी, उद्यम र बजारसँग सम्बन्ध बनाउन सकेनन् भने पुनर्निर्माणको ठूलो अवसर अधुरै रहन्छ।

पोल्यान्डले देखाएको बाटो भने फरक थियो। उसले भग्नावशेषबाट संरचना उठायो, संरचनाबाट उत्पादन बढायो, उत्पादनबाट उद्योग बनायो, उद्योगबाट बजार विस्तार गर्‍यो र बजारबाट आधुनिक अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढ्यो।

युद्धले पोल्यान्डलाई भत्काएको थियो। पुनर्निर्माणले उठायो। औद्योगिकीकरणले दौडायो। आर्थिक सुधारले दिशा बदल्यो। र विश्व बजारसँगको एकीकरणले त्यस यात्रालाई अझ फराकिलो बनायो।

यही हो-पोल्यान्ड : युद्धपछि नयाँ औद्योगिक अर्थतन्त्रको यात्रा।