भारतको बैङ्गलुरुस्थित एउटा सानो भाडाको संरचनाबाट सुरु भएको व्यवसायले एक दिन विश्वभरका बिरामीलाई औषधि उपलब्ध गराउने अन्तर्राष्ट्रिय उद्योगको रूप लिन्छ भन्ने अनुमान त्यतिबेला सायदै कसैले गरेको थियो।
न ठूलो कारखाना थियो, न पर्याप्त पुँजी, न सजिलै विश्वास गर्ने लगानीकर्ता। नयाँ प्रविधिमा आधारित व्यवसायको अवधारणा पनि भारतीय बजारका लागि नौलो थियो। तर, एउटा क्षेत्रमा अवसर नपाएकी युवतीले अर्को क्षेत्रमा सम्भावना देखिन्।
त्यही निर्णयले उनको जीवन मात्र बदलेन, भारतको जैविक प्रविधि उद्योगको विकासमा समेत नयाँ अध्याय थप्यो।
ती उद्यमी हुन् किरण मजुमदार–श।
उनले सन् १९७८ मा स्थापना गरेको बायोकन आज औषधि उत्पादन, जैविक औषधि, अनुसन्धान र स्वास्थ्य प्रविधिको क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान बनाएको व्यवसाय समूह हो। उनको सफलता रातारात बनेको साम्राज्यको कथा होइन।
यो अस्वीकार, सीमित पुँजी, प्रविधिको अभाव, बजारको अविश्वास र लामो समयसम्म गरिएको अनुसन्धानबीच अवसर खोज्ने उद्यमशीलताको कथा हो।
किरणको यात्राको सबैभन्दा रोचक पक्ष के हो भने उनले सुरुमै औषधि उद्योग स्थापना गर्ने योजना बनाएकी थिइनन्।
उनको लक्ष्य मदिरा उत्पादनसम्बन्धी प्राविधिक क्षेत्रमा काम गर्ने थियो। तर, महिला भएकै कारण आफ्नो योग्यता अनुरूपको अवसर नपाएपछि उनले आफ्नो ज्ञानलाई अर्को व्यवसायमा प्रयोग गरिन्। यही मोडले उनलाई सामान्य पेसागत यात्राबाट उद्यमशीलताको बाटोमा पुर्यायो।
अवसर नपाउँदा उद्यमको बाटो
सन् १९५३ मा भारतको बैङ्गलुरुमा जन्मिएकी किरणको प्रारम्भिक रुचि विज्ञानमा थियो।
उनले बैङ्गलुरु विश्वविद्यालयबाट प्राणीशास्त्रमा स्नातक अध्ययन पूरा गरिन्। त्यसपछि अस्ट्रेलियाको बलाराटस्थित शिक्षण संस्थामा मदिरा उत्पादन तथा किण्वन प्रविधिसम्बन्धी अध्ययन गरिन्।
सन् १९७५ मा अध्ययन पूरा गरेपछि उनी मदिरा उत्पादनसम्बन्धी प्राविधिक विशेषज्ञका रूपमा काम गर्ने लक्ष्यसहित अघि बढिन्।
त्यतिबेलाको भारतीय औद्योगिक वातावरण भने उनको अपेक्षाभन्दा फरक थियो। मदिरा उत्पादनको क्षेत्रमा महिलालाई प्राविधिक नेतृत्वमा स्वीकार गर्ने सोच व्यापक थिएन। आवश्यक योग्यता र अध्ययन भए पनि उनले भारतमा आफूले चाहेको काम पाउन सकिनन्।
पुरुषको वर्चस्व रहेको क्षेत्रमा महिलालाई जिम्मेवारी दिन हिचकिचाउने प्रवृत्तिले उनको करियरको सुरुवातमै अवरोध खडा गर्यो।
तर, उनले अवसर नपाउनुलाई आफ्नो क्षमताको अन्तिम फैसला मानिनन्। उनले अध्ययनका क्रममा सिकेको किण्वन प्रविधि र सूक्ष्म जैविक प्रक्रियासम्बन्धी ज्ञान अन्य उद्योगमा पनि प्रयोग गर्न सकिने सम्भावना देखिन्।
मदिरा उत्पादनमा प्रयोग हुने जैविक प्रक्रिया खाद्य प्रशोधन र औद्योगिक इन्जाइम उत्पादनमा समेत उपयोगी हुन सक्थ्यो।
यही समयमा उनको भेट आयरल्यान्डको बायोकन बायोकेमिकल्ससँग सम्बन्धित उद्यमी लेस्ली अचिनक्लोससँग भयो।
कम्पनीलाई भारतमा औद्योगिक इन्जाइम उत्पादन गर्ने व्यवसाय विस्तार गर्न स्थानीय साझेदार आवश्यक थियो। किरणको प्राविधिक ज्ञान र नयाँ व्यवसायमा काम गर्ने इच्छाले दुवै पक्षलाई साझेदारीको सम्भावना देखायो।
यसरी सन् १९७८ मा बायोकन इन्डिया स्थापना भयो।
किरण त्यतिबेला करिब २५ वर्षकी थिइन्। उनीसँग ठूलो व्यावसायिक अनुभव थिएन, लगानीका लागि पर्याप्त स्रोत थिएन र नयाँ उद्योग सञ्चालन गर्न आवश्यक व्यावसायिक सञ्जाल पनि सीमित थियो। तर, उनले अरूले नदेखेको अवसरमा सम्भावना देखिन्।
मदिरा उत्पादनको क्षेत्रमा प्रवेश नपाएको ज्ञानलाई उनले औद्योगिक जैविक प्रविधिको व्यवसायमा रूपान्तरण गरिन्।
यो निर्णयले एउटा महत्त्वपूर्ण व्यावसायिक पाठ दिन्छ। कहिलेकाहीँ उद्यमको सुरुवात आफूले चाहेको क्षेत्रमा अवसर पाउनुबाट होइन, आफूले सिकेको सीपलाई अर्को क्षेत्रमा प्रयोग गर्न सक्नुबाट हुन्छ।
तीन कर्मचारीबाट सुरु भएको व्यवसाय
बायोकनको सुरुवाती अवस्था अहिलेको अन्तर्राष्ट्रिय औषधि व्यवसायसँग तुलना गर्न मिल्ने थिएन।
बैङ्गलुरुको कोरमङ्गलास्थित भाडाको सानो टिनको छानायुक्त संरचनाबाट कम्पनीले काम सुरु गरेको थियो। त्यही ठाउँ कार्यालय, प्रयोगशाला र उत्पादनस्थलका रूपमा प्रयोग हुन्थ्यो। कम्पनीको सुरुवाती टोलीमा तीन कर्मचारी थिए।
सीमित स्रोतका बीच उद्योग स्थापना गर्नु नै चुनौतीपूर्ण थियो।
त्यसमा जैविक प्रविधिमा आधारित उत्पादनको बजार विकास गर्नुपर्ने अर्को कठिनाइ थियो। त्यतिबेला भारतमा यस प्रकारको प्रविधि व्यापक रूपमा स्थापित भइसकेको थिएन।
औद्योगिक उत्पादनमा इन्जाइमको प्रयोगले कसरी लागत घटाउन वा उत्पादनको गुणस्तर सुधार गर्न सक्छ भन्ने विषयमा धेरै सम्भावित ग्राहक परिचित थिएनन्।
किरणले सुरुमा औषधि उत्पादनभन्दा औद्योगिक प्रयोगका लागि इन्जाइम बनाउन ध्यान दिइन्।
कम्पनीले मेवाबाट प्राप्त हुने पेपेनजस्ता इन्जाइम तथा मदिरा उत्पादन उद्योगमा प्रयोग हुने अन्य जैविक पदार्थ उत्पादन र निर्यात गर्न थाल्यो। पेपेनले चिस्याइएको बियरमा धमिलोपन उत्पन्न हुने समस्या कम गर्न सहयोग पुर्याउँथ्यो।
यसले कम्पनीको प्राविधिक ज्ञानलाई व्यावसायिक उत्पादनमा बदल्ने आधार तयार गर्यो।
सन् १९७९ मा बायोकनले अमेरिकासहित युरोपेली बजारमा पेपेन निर्यात गरेको कम्पनीको इतिहासमा उल्लेख छ।
यो सुरुवाती उपलब्धि केवल विदेशमा सामान बेच्ने घटना थिएन। भारतबाट उत्पादन भएको प्राविधिक वस्तुलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्याउन सकिन्छ भन्ने प्रमाण पनि थियो।
यद्यपि निर्यात सुरु हुँदैमा व्यवसायको भविष्य सुनिश्चित भएको थिएन। उत्पादनको गुणस्तर कायम राख्नुपर्ने, ग्राहकको विश्वास जित्नुपर्ने र निरन्तर आपूर्ति गर्नुपर्ने जिम्मेवारी कम्पनीमाथि थियो। सीमित स्रोतबाट यी सबै काम गर्नु सजिलो थिएन।
किरणको रणनीति भने ठूलो उद्योगको नक्कल गर्नेभन्दा सानो बजारमा आफ्नो उत्पादनको उपयोगिता प्रमाणित गर्ने थियो।
कम्पनीले ग्राहकको आवश्यकता बुझ्ने, उत्पादन सुधार गर्ने र प्रविधिमा आधारित फरकपन कायम राख्ने दिशामा काम गर्यो। यही अभ्यासले बायोकनलाई केवल सानो उत्पादन इकाइमा सीमित नराखी भविष्यमा अनुसन्धान र औषधि विकासतर्फ जान सक्ने आधार बनायो।
बैंकको अविश्वास र महिला उद्यमीको संघर्ष
व्यवसाय सुरु गर्न विचार मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसलाई उत्पादनमा बदल्न पुँजी, दक्ष जनशक्ति, उपकरण, बजार र साझेदार आवश्यक पर्छन्। किरणका लागि यी सबै पक्ष चुनौतीपूर्ण थिए।
नयाँ र अपरिचित क्षेत्रमा व्यवसाय सुरु गरेकी युवा महिलामाथि लगानीकर्ता तथा वित्तीय संस्थाले सहजै विश्वास गर्दैनथे। जैविक प्रविधि तत्काल ठूलो नाफा दिने निश्चित व्यवसायका रूपमा स्थापित थिएन।
अनुसन्धानमा खर्च गर्नुपर्ने, बजार विस्तार गर्न समय लाग्ने र उत्पादनको व्यावसायिक सम्भावना प्रमाणित गर्नुपर्ने भएकाले जोखिम उच्च मानिन्थ्यो।
बायोकनको सुरुवाती अवस्थाबारे किरणले विभिन्न अन्तर्वार्तामा बैंकबाट ऋण पाउन, दक्ष कर्मचारी आकर्षित गर्न र आपूर्तिकर्ताबाट उधारोमा सामग्री लिन कठिनाइ भएको बताएकी छन्।
उनको अनुभवमा व्यवसायको अवधारणा मात्र होइन, उद्यमीको लिङ्ग र उमेरले पनि विश्वास प्राप्त गर्ने प्रक्रियामा अवरोध सिर्जना गरेको थियो।
यो समस्या केवल व्यक्तिगत संघर्ष थिएन। त्यस समयको व्यावसायिक सोचमा प्रविधिमा आधारित नयाँ उद्योगभन्दा स्थापित र कम जोखिमका व्यवसायलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति थियो। महिलाले नेतृत्व गरेको अपरिचित उद्योगप्रति शङ्का अझ बढी थियो।
यस्तो अवस्थामा किरणले तत्काल ठूलो विस्तारको बाटो रोज्न सकिनन्। उनले आफ्नो व्यवसायलाई क्रमशः प्रमाणित गर्नुपर्ने अवस्था थियो। उत्पादनको गुणस्तर, ग्राहकसँगको सम्बन्ध र निर्यातको अनुभवबाट कम्पनीले आफ्नो विश्वसनीयता बढाउँदै लग्यो।
यसबाट उद्यमशीलताको अर्को पक्ष देखिन्छ। व्यवसायको प्रारम्भिक चरणमा पुँजीको अभाव ठूलो समस्या हो, तर पुँजी उपलब्ध गराउने पक्षलाई व्यवसायको सम्भावनामा विश्वास दिलाउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
विशेषगरी नयाँ प्रविधिमा आधारित उद्योगमा त्यो विश्वास निर्माण गर्न समय, प्रमाण र निरन्तर काम आवश्यक पर्छ।
किरणले भोगेको लैङ्गिक अवरोध आज पनि व्यवसायमा महिला नेतृत्वको पहुँच र अवसरबारे बहस गर्दा सान्दर्भिक छ।
उनको यात्रा सफल भएकै कारण प्रारम्भिक कठिनाइ साना थिए भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। बरु, उनले ती अवरोधका बीच व्यवसायलाई निरन्तरता दिन सकेको पक्ष नै उनको उद्यमशीलताको महत्त्वपूर्ण आधार हो।
इन्जाइमबाट जैविक औषधितर्फको मोड
बायोकनको विकास केवल उत्पादनको मात्रा बढाउने प्रक्रियामा सीमित रहेन। कम्पनीले आफ्नो प्राविधिक क्षमताको आधार विस्तार गर्दै अनुसन्धान र उच्च मूल्यका उत्पादनतर्फ जाने बाटो रोज्यो।
सुरुमा औद्योगिक इन्जाइम उत्पादन गर्ने कम्पनीका रूपमा स्थापित बायोकनले समयसँगै औषधि उत्पादनका लागि आवश्यक अनुसन्धान, जैविक प्रक्रियाको विकास र जटिल उत्पादन प्रणालीमा लगानी बढायो। यो परिवर्तनले कम्पनीको व्यवसायको प्रकृति नै बदल्यो।
औद्योगिक इन्जाइमको बजार र औषधिको बजारबीच ठूलो अन्तर छ।
औषधि उत्पादनमा वैज्ञानिक अनुसन्धान, उत्पादनको प्रभावकारिता, सुरक्षा, गुणस्तर नियन्त्रण र नियामक निकायका कडा मापदण्ड पूरा गर्नुपर्छ। विशेषगरी जैविक औषधि विकास गर्न लामो समय र ठूलो लगानी आवश्यक पर्न सक्छ।
उत्पादन सफल भए पनि त्यसलाई बजारमा ल्याउन विभिन्न देशका नियामक प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ।
यस्तो क्षेत्रमा प्रवेश गर्नु भनेको पुरानो व्यवसायको सामान्य विस्तार मात्र थिएन। कम्पनीले नयाँ ज्ञान, दक्ष जनशक्ति र अनुसन्धान पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्ने थियो। किरणले बायोकनलाई यही दिशामा अघि बढाइन्।
कम्पनीको विकासक्रममा अनुसन्धान सेवा प्रदान गर्ने साइनजिन इन्टरनेसनलजस्ता व्यवसायको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण बन्यो। औषधि अनुसन्धान र विकासका लागि आवश्यक वैज्ञानिक सेवा, परीक्षण र प्रविधिसम्बन्धी कामले समूहको व्यावसायिक दायरा फराकिलो बनायो।
बायोकनले जेनेरिक औषधि र जैविक औषधिसम्बन्धी क्षेत्रमा पनि आफ्नो उपस्थिति विस्तार गर्यो। जेनेरिक औषधि भन्नाले मूल औषधिको पेटेन्ट अवधि सकिएपछि त्यसको सक्रिय तत्त्वमा आधारित भएर उत्पादन गरिने औषधिलाई बुझिन्छ।
जैविक औषधि भने जीवित कोष वा जैविक प्रक्रियाको प्रयोगबाट उत्पादन गरिन्छ। यसको विकास र उत्पादन सामान्य रासायनिक औषधिको तुलनामा थप जटिल हुन सक्छ।
यही क्षेत्रमा बायोकनले आफ्नो प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता निर्माण गर्ने प्रयास गर्यो। कम्पनीको दीर्घकालीन विकासमा अनुसन्धानलाई खर्चका रूपमा मात्र नभई भविष्यको व्यवसाय निर्माण गर्ने लगानीका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण महत्त्वपूर्ण रह्यो।
यसले एउटा स्पष्ट व्यावसायिक शिक्षा दिन्छ। कुनै कम्पनी सधैँ एउटै उत्पादनमा निर्भर रहेर ठूलो बन्न सक्दैन। बजारमा आफ्नो अनुभव र सीपको आधार पहिचान गरी त्यसलाई उच्च मूल्य सिर्जना गर्ने क्षेत्रमा विस्तार गर्न सक्नु दीर्घकालीन वृद्धिको महत्त्वपूर्ण आधार हो।
विश्व बजारमा बायोकनको विस्तार
बायोकनको विस्तारसँगै यसको व्यवसाय भारतीय बजारमा सीमित रहेन।
कम्पनीले औषधि उत्पादन, अनुसन्धान र जैविक औषधिको अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफ्नो स्थान विस्तार गर्न थाल्यो। यस प्रक्रियामा उत्पादनको गुणस्तर, अनुसन्धान क्षमता र विभिन्न देशका नियामक मापदण्ड पूरा गर्ने क्षमताले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।
बायोकन समूहअन्तर्गतको बायोकन बायोलोजिक्सले विशेषगरी जैविक औषधि र जैविक समान औषधिको क्षेत्रमा काम गर्छ। जैविक समान औषधि भन्नाले पहिले स्वीकृत जैविक औषधिसँग अत्यन्त समान हुने र प्रभावकारिता, सुरक्षा तथा गुणस्तरका निर्धारित मापदण्ड पूरा गर्ने औषधिलाई बुझिन्छ।
यस्ता औषधिले केही जटिल रोगको उपचारमा विकल्प विस्तार गर्न र उपचारको लागत घटाउन सहयोग पुर्याउन सक्छन्।
कम्पनीका अनुसार बायोकन बायोलोजिक्सको व्यावसायिक उपस्थिति १२० भन्दा बढी देशमा फैलिएको छ। यसको उत्पादन सूचीमा मधुमेह, क्यान्सर, स्वप्रतिरक्षासम्बन्धी रोग र आँखाका केही गम्भीर समस्याको उपचारमा प्रयोग हुने जैविक औषधिहरू समावेश छन्।
कम्पनीले विश्वभरका बिरामीलाई गुणस्तरीय औषधि तुलनात्मक रूपमा पहुँचयोग्य बनाउने उद्देश्य अघि सारेको छ।
यो विस्तारले बायोकनलाई केवल भारतको उत्पादन कम्पनीबाट अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्ने औषधि समूहका रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गरेको छ। तर विश्व बजारमा उपस्थिति बनाउनु र त्यसलाई नाफामूलक तथा दीर्घकालीन व्यवसायमा बदल्नु फरक चुनौती हुन्।
औषधि उद्योगमा नयाँ उत्पादन ल्याउन अनुसन्धान, उत्पादन क्षमता र नियामक स्वीकृतिमा ठूलो खर्च हुन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी कम्पनीहरूसँग मूल्य, गुणस्तर र आपूर्तिको आधारमा प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ। त्यसैले उत्पादनको सङ्ख्या बढाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उत्पादनले बजारमा टिक्न सक्ने क्षमता र कम्पनीले लगानीको प्रतिफल प्राप्त गर्न सक्ने अवस्था पनि आवश्यक हुन्छ।
बायोकनले आफ्नो अनुसन्धान क्षमता, उत्पादन पूर्वाधार र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीमार्फत यी चुनौती सामना गर्ने प्रयास गरेको छ।
यसले नयाँ औषधि उत्पादन तथा बजार विस्तारमा लगानी जारी राखेको छ। कम्पनीको व्यवसायको ठूलो हिस्सा जैविक औषधि र जेनेरिक औषधि क्षेत्रमा केन्द्रित छ भने अनुसन्धान सेवाले पनि समूहको आयमा योगदान पुर्याउँछ।
अर्बौंको कारोबार र अनुसन्धानको लगानी
बायोकनको व्यवसाय विस्तारको आकार यसको वित्तीय विवरणमा पनि देखिन्छ।
कम्पनीको आर्थिक वर्ष २०२४/२५ को एकीकृत वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार समूहको कुल आम्दानी १ खर्ब ६४ अर्ब ६९ करोड भारतीय रुपैयाँ पुगेको थियो। अघिल्लो आर्थिक वर्षमा यस्तो आम्दानी १ खर्ब ५६ अर्ब २१ करोड भारतीय रुपैयाँ थियो।
कम्पनीले उक्त वर्ष कुल आम्दानीमा पाँच प्रतिशत वृद्धि जनाएको थियो।
यो आम्दानी औषधि उत्पादन, जैविक औषधि र अनुसन्धान सेवासहित समूहका विभिन्न व्यवसायबाट आएको हो। त्यसैले यसलाई किरणको व्यक्तिगत सम्पत्ति वा एउटा मात्र औषधि व्यवसायको आम्दानीका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। यो विभिन्न व्यावसायिक इकाइ समेटिएको समूहको वित्तीय आकार हो।
कम्पनीको वित्तीय विवरणले अर्को पक्ष पनि देखाउँछ।
ठूलो कारोबार भए पनि औषधि उद्योगमा आम्दानी र नाफा एउटै कुरा होइनन्। अनुसन्धान खर्च, उत्पादन लागत, ऋणको भार, नयाँ व्यवसायको एकीकरण र बजार विस्तारका लागि गरिने लगानीले अन्तिम नाफामा प्रभाव पार्छन्।
बायोकनको विस्तारमा जैविक औषधि व्यवसायको अन्तर्राष्ट्रिय एकीकरण पनि महत्त्वपूर्ण रह्यो। नयाँ बजार र उत्पादन क्षमता थप्दा कम्पनीले आफ्नो उपस्थिति विस्तार गर्न सक्छ, तर त्यसका लागि ठूलो पुँजी, व्यवस्थापन क्षमता र सञ्चालनमा अनुशासन आवश्यक पर्छ।
यही कारण किरणको यात्रालाई केवल सानो पुँजीबाट ठूलो आम्दानीसम्मको कथा भनेर बुझ्नु अपूरो हुन्छ।
वास्तविक परिवर्तन भनेको कम्पनीले आफ्नो व्यवसायको प्रकृति नै बदल्नु हो। औद्योगिक इन्जाइम उत्पादनबाट सुरु भएको व्यवसायले अनुसन्धान, जेनेरिक औषधि र जटिल जैविक औषधिसम्मको यात्रा तय गरेको छ।
यो परिवर्तनको केन्द्रमा प्राविधिक ज्ञानलाई व्यावसायिक क्षमतामा बदल्ने प्रयास छ। बजारमा माग भएको उत्पादन पहिचान गर्ने, त्यसको गुणस्तर कायम राख्ने, अनुसन्धानमा लगानी गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारका मापदण्ड पूरा गर्ने क्षमता बिना यस्तो विस्तार सम्भव हुँदैन।
सफलताको अर्को परीक्षा
बायोकनको सफलताले औषधि उद्योगमा ठूलो सम्भावना देखाए पनि यसको भविष्य चुनौतीरहित छैन। विश्वव्यापी औषधि बजारमा प्रतिस्पर्धा तीव्र छ। नयाँ उत्पादनको विकासमा उच्च खर्च लाग्छ, नियामक प्रक्रिया जटिल हुन्छ र मूल्यमा दबाब पर्ने सम्भावना सधैँ रहन्छ।
जैविक औषधिको क्षेत्रमा उत्पादनको गुणस्तर र आपूर्तिको निरन्तरता विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ। कुनै उत्पादनको अनुसन्धान सफल भए पनि त्यसलाई ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न, विभिन्न देशमा स्वीकृति प्राप्त गर्न र बजारमा प्रतिस्पर्धी मूल्यमा उपलब्ध गराउन थप क्षमता चाहिन्छ।
त्यसैले कम्पनीले अनुसन्धानको उपलब्धिलाई व्यावसायिक सफलतामा रूपान्तरण गर्न निरन्तर काम गर्नुपर्छ।
बायोकनका लागि अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न पनि छ।
समूहले आफ्नो व्यवसाय विस्तार गर्दा लगानीको भार, ऋण व्यवस्थापन र विभिन्न व्यावसायिक इकाइबीच समन्वयलाई कसरी सन्तुलित राख्छ भन्ने कुराले भविष्यको वित्तीय प्रदर्शनमा प्रभाव पार्नेछ। नयाँ बजारमा प्रवेश गर्नु अवसर हो, तर त्यसले थप खर्च र जोखिम पनि ल्याउँछ।
यस्ता चुनौतीका बीच किरण मजुमदार-शको यात्राबाट लिन सकिने पाठ स्पष्ट छ।
उद्यमशीलता भनेको केवल नयाँ कम्पनी दर्ता गर्नु वा ठूलो बजारको सपना देख्नु होइन। व्यवसायको समस्या बुझ्ने, उपलब्ध सीपको प्रयोग गर्ने, बजारको विश्वास जित्ने र लामो समयसम्म अनुसन्धान तथा सुधारमा लगानी गर्ने काम पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
किरणले महिला भएकै कारण आफ्नो रोजेको पेसामा अवसर पाइनन्। तर उनले त्यही अवरोधलाई आफ्नो व्यावसायिक जीवनको अन्त्य बन्न दिइनन्।
उनले अर्को क्षेत्रमा सम्भावना खोजिन्, प्राविधिक ज्ञानलाई उत्पादनमा बदलिन् र सानो कम्पनीलाई अन्तर्राष्ट्रिय औषधि व्यवसायको यात्रामा अघि बढाइन्।
बायोकनको कथा यस अर्थमा पनि महत्त्वपूर्ण छ कि यसको सुरुवात ठूलो कारखाना वा विशाल लगानीबाट भएको थिएन।
सानो संरचना, सीमित जनशक्ति र अपरिचित प्रविधिमा आधारित व्यवसायबाट सुरु भएको कम्पनीले क्रमशः अनुसन्धान र उत्पादनको क्षमता निर्माण गर्यो। त्यसपछि मात्रै यसको व्यवसाय अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म फैलियो।
आज बायोकनको पहिचान केवल एउटा औषधि कम्पनीको रूपमा सीमित छैन। यो विज्ञान, अनुसन्धान, उत्पादन र बजारलाई जोडेर व्यवसाय विस्तार गर्न सकिने उदाहरण बनेको छ।
किरणको यात्राले देखाउँछ, अवसरको अभावले कहिलेकाहीँ नयाँ बाटो खोज्न बाध्य बनाउँछ। तर त्यसलाई सफल व्यवसायमा बदल्न स्पष्ट दृष्टिकोण, निरन्तर प्रयास, प्राविधिक ज्ञान र जोखिम सामना गर्ने क्षमता आवश्यक पर्छ।
ग्यारेजबाट सुरु भएको बायोकनको यात्रा यही कारण सफलताको कथाका रूपमा महत्त्वपूर्ण छ।
यसको मूल सन्देश ठूलो व्यवसायको सुरुवात ठूलो स्रोतबाट मात्र हुनुपर्छ भन्ने होइन। सही ज्ञान, बजारको आवश्यकता बुझ्ने क्षमता र निरन्तर सुधारको प्रयास भए सानो सुरुवातबाट पनि अन्तर्राष्ट्रिय व्यवसाय निर्माण गर्न सकिन्छ।
