काठमाडौं । भोटेकोशी बाढीले रसुवा र नुवाकोटका बैंक शाखा मात्र बगाएन, बैंकिङ प्रणालीमा रहेको नगद, ग्राहकका लकर, एटीएम, भौतिक अभिलेख र कर्जा लगानीसमेत जोखिममा पारेको छ।

बाढीपछि बैंकका भल्टहरू एकपछि अर्को गरी धादिङमा भेटिन थालेका छन्। पछिल्लो पटक धादिङको मलेखु खोलाको किनारमा र त्यसपछि बैरेनी बजारमा बैंकको भल्ट भेटिएको छ।

उद्धारकर्ता र प्रहरीले मलेखुमा भेटिएको भल्ट सुरक्षित रूपमा निकालेर जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा बुझाएका छन् भने बैरेनीमा सडकबाट लेदो सफा गर्ने क्रममा अर्को भल्ट फेला परेको हो।

यसअघि धादिङको गल्छी क्षेत्रमा बाढीले बगाएर ल्याएको बैंकको भल्ट फुटाएर रकम निकालिएको घटनामा २९ जना पक्राउ परेका छन्। उनीहरूबाट ९२ लाख ६८ हजार ५०५ रुपैयाँ बरामद भएको प्रहरीले जनाएको छ। भल्टमा रहेको सम्पूर्ण रकम कति थियो भन्ने विषय भने अनुसन्धानकै क्रममा छ।

यसरी केही दिनको अन्तरमा बैंकका तीनवटा भल्ट बाढीले बगाएको अवस्थामा भेटिनु बैंकिङ सम्पत्तिको क्षतिको भौतिक प्रमाण बनेको छ। तर भल्ट भेटिनु मात्रै सम्पूर्ण वित्तीय क्षतिको हिसाब फेला पर्नु होइन। बैंकका प्रारम्भिक विवरणअनुसार १५ शाखाका भल्टमा रहेको १५ करोड २ लाख १० हजार रुपैयाँ बाढीमा परेको छ।

सात बैंकका एटीएमको अवस्था अझै स्पष्ट छैन, ती एटीएममा १ करोड ७ लाख ५६ हजार ५०० रुपैयाँ नगद रहेको प्रारम्भिक विवरण छ। भल्ट, एटीएम र क्यास काउन्टरमा रहेको रकम जोड्दा करिब १७ करोड रुपैयाँ नगद बाढीमा परेको अनुमान छ।

१६ शाखामा चार अर्ब निक्षेप

बाढीले क्षति पुर्‍याएका बैंक शाखाको आकार हेर्दा समस्या नगद हराएको विषयमा मात्र सीमित छैन। प्रारम्भिक तथ्यांकअनुसार १६ क्षतिग्रस्त शाखामा ७३ हजार २७५ वटा निक्षेप खाता थिए। ती खातामा ३ अर्ब ९८ करोड ८४ लाख १९ हजार रुपैयाँ निक्षेप रहेको थियो। ती शाखाबाट २ हजार २८ ऋण खातामार्फत २ अर्ब ३३ करोड १३ लाख ३३ हजार रुपैयाँ कर्जा लगानी भएको थियो।

यसको अर्थ बाढीले शाखा कार्यालय भौतिक रूपमा नष्ट गरे पनि त्यसको असर बैंकको ब्यालेन्ससिटमा प्रत्यक्ष देखिने वित्तीय कारोबारसम्म पुगेको छ। ग्राहकको निक्षेप बैंकको केन्द्रीय प्रणालीमा अभिलेखित हुने भएकाले शाखा भवन नष्ट हुनु र निक्षेप नै हराउनु एउटै कुरा होइन। बैंकर्स संघका अनुसार शाखाका भौतिक कागजात तथा उपकरणमा क्षति भए पनि बैंकिङ सफ्टवेयरमा रहेका ग्राहकका विवरण सुरक्षित छन्।

त्यसैले अहिलेको मुख्य चुनौती निक्षेप खाताको रकम पुनः प्रमाणित गर्नु भन्दा शाखामा रहेको नगद, लकर, धितो र अन्य भौतिक सम्पत्तिको अवस्थालाई बैंकको अभिलेखसँग मिलाउनु हो।

बैंकिङ क्षेत्रको प्रारम्भिक विवरणअनुसार भौतिक संरचनामा मात्रै ५५ करोड १६ लाख २८ हजार रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको अनुमान छ। कृषि विकास बैंकको त्रिशूली शाखाको क्षति करिब ५० करोड रुपैयाँ अनुमान गरिएको छ। आफ्नै भवनमा सञ्चालित उक्त शाखाका ६४ वटा लकरसमेत बाढीमा परेका छन्।

लकरको विषय बैंकिङ क्षेत्रका लागि थप संवेदनशील छ। लकरभित्रको सामग्री बैंकको निक्षेप होइन; ग्राहकले बैंकको सुरक्षित अभिरक्षामा राखेको सम्पत्ति हो। त्यसैले शाखा र लकर दुवै क्षतिग्रस्त भएपछि बैंकले आफ्नो सम्पत्तिको मात्र होइन, ग्राहकको सम्पत्तिको अवस्थासमेत यकिन गर्नुपर्ने हुन्छ।

१७ करोड नगदको खोजी

प्रारम्भिक तथ्यांकले बाढीले बैंकको भल्ट, एटीएम र क्यास काउन्टरमा रहेको ठूलो रकम प्रभावित बनाएको देखाउँछ।

कृषि विकास बैंकको त्रिशूली शाखाको भल्टमा १ करोड ७१ लाख २१ हजार, क्यास काउन्टरमा ४२ लाख र एटीएममा ५ लाख ६५ हजार रुपैयाँ रहेको थियो। सिटिजन्स बैंकको देवीघाट शाखामा भल्टको १ करोड ९ लाख ८ हजार, क्यास काउन्टरको ४४ लाख ७४ हजार र एटीएमको ६ लाख १५ हजार ५०० रुपैयाँ बाढीमा परेको विवरण छ।

हिमालयन बैंकको बेत्रावती शाखाको भल्टमा २ करोड ८९ लाख ६० हजार र एटीएममा ३५ लाख ४९ हजार ५०० रुपैयाँ थियो। नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंकको स्याफ्रुबेसी शाखाको भल्टमा २ करोड २० लाख २९ हजार, टिमुरे शाखामा ५५ लाख ११ हजार र मैलुङ एक्सटेन्सन काउन्टरमा ७९ लाख ३२ हजार रुपैयाँ रहेको प्रारम्भिक विवरण छ।

एनआईसी एसिया बैंकका बेत्रावती, स्याफ्रुबेसी र त्रिशूली शाखाका भल्टमा क्रमशः १ करोड २० लाख ६९ हजार, ६० लाख २७ हजार र ६९ लाख ९६ हजार रुपैयाँ रहेको विवरण छ। ती शाखाका एटीएममा समेत लाखौँ रुपैयाँ नगद थियो।

यी रकमहरू बैंकका प्रारम्भिक आन्तरिक विवरणमा आधारित भएकाले खोज तथा पुनःमिलानसँगै वास्तविक क्षतिको आकार फेरिन सक्ने देखिन्छ।

त्यसको पहिलो प्रमाण अहिले धादिङमा भेटिएका भल्ट हुन्।

मलेखुमा भेटिएको भल्ट प्रशासनको जिम्मामा राखिएको छ। बैरेनीमा भेटिएको अर्को भल्ट पनि बाढीले माथिल्लो तटीय क्षेत्रबाट बगाएर ल्याएको अनुमान गरिएको छ। यी भल्ट कुन बैंकका हुन् र तिनमा कति रकम वा अन्य सामग्री थियो भन्ने विवरण अनुसन्धानपछि मात्रै स्पष्ट हुनेछ।

भल्ट घटनाले थप्यो सुरक्षा जोखिम

गल्छीमा भेटिएको भल्टको घटनाले बाढीपछिको बैंकिङ सम्पत्तिमा अर्को सुरक्षा चुनौती देखाएको छ।

बाढीले बगाएर ल्याएको भल्ट फुटाएर रकम निकालिएको आरोपमा २९ जना पक्राउ परेका छन्। पक्राउ परेकाहरूबाट ९२ लाख ६८ हजार ५०५ रुपैयाँ बरामद भएको प्रहरीले जनाएको छ।

यसअघि धादिङ क्षेत्र नम्बर १ की सांसद आशिका तामाङले सामाजिक सञ्जालमार्फत भल्ट फुटाएर करिब १ करोड ८० लाख रुपैयाँ बाँडिएको दाबी गरेकी थिइन्। तर उक्त रकमको सम्पूर्ण दाबी प्रहरीले पुष्टि गरिसकेको छैन। अनुसन्धानबाट भल्ट कुन बैंकको थियो, त्यसमा कति रकम थियो र रकम निकाल्ने क्रममा को–को संलग्न थिए भन्ने विषय स्पष्ट हुने प्रहरीले जनाएको छ।

यसकारण बरामद भएको ९२ लाख ६८ हजार ५०५ रुपैयाँलाई बैंकको हराएको कुल नगदसँग जोडेर हेर्न मिल्दैन। यो एउटा घटनाबाट बरामद रकम हो। बैंकहरूले प्रारम्भिक रूपमा बाढीमा परेको भनेर देखाएको कुल नगद रकम यसभन्दा धेरै छ।

नयाँ भल्टहरू भेटिँदै जाँदा अब सुरक्षा निकाय र सम्बन्धित बैंकका लागि प्राथमिकता ती सम्पत्तिलाई सुरक्षित कानुनी प्रक्रियामा राख्नु र सम्बन्धित बैंकको अभिलेखसँग मिलाउनु बनेको छ।

कर्मचारी र शाखा संरचना प्रभावित

बैंकको सम्पत्ति क्षतिसँगै मानव संसाधनमा परेको असर पनि गम्भीर छ। बाढीपछि सात वाणिज्य बैंकका २७ जना कर्मचारी अझै सम्पर्कविहीन रहेको बैंकर्स संघले जनाएको छ।

माछापुच्छ्रे बैंकको टिमुरे शाखाका पाँच, ग्लोबल आईएमई बैंकका एक तथा नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंकका टिमुरे, स्याफ्रुबेसी र मैलुङ क्षेत्रमा कार्यरत सात कर्मचारी सम्पर्कविहीन रहेको प्रारम्भिक विवरण थियो। प्रभु बैंकका पाँच, एनएमबी बैंकका चार, सानिमा बैंकका दुई, लक्ष्मी सनराइज बैंकका दुई र हिमालयन बैंकका एक कर्मचारी पनि सम्पर्कमा नआएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।

नेपाल इन्भेष्टमेन्ट मेगा बैंकका विभिन्न शाखामा कार्यरत १२ कर्मचारी घाइते भएको विवरण छ।

शाखा संरचना पुनःस्थापनाको काम भने क्षतिको स्तरअनुसार अघि बढिरहेको छ। क्षतिग्रस्त शाखाबाहेक रसुवा सदरमुकाम धुन्चे तथा नुवाकोटको विदुरलगायत क्षेत्रका शाखाबाट सेवा पुनःसञ्चालनमा ल्याइएको बैंकर्स संघले जनाएको छ।

यसले बैंकिङ प्रणालीको निरन्तरता पूर्ण रूपमा अवरुद्ध नभएको देखाउँछ। तर प्रभावित क्षेत्रमा ग्राहक सेवा सामान्य अवस्थामा फर्किन शाखा पुनःस्थापना, विद्युत् तथा सञ्चार पूर्वाधार र सडक पहुँच पुनःस्थापनासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुनेछ।

कर्जा असुलीमा अर्को दबाब

बाढीबाट प्रभावित बैंकिङ कारोबारको अर्को ठूलो पक्ष कर्जा हो। क्षतिग्रस्त १६ शाखाबाट २ अर्ब ३३ करोड १३ लाख रुपैयाँभन्दा बढी कर्जा लगानी भएको प्रारम्भिक विवरण छ। यसको ठूलो हिस्सा प्रभावित क्षेत्रमा सञ्चालित व्यवसाय, जलविद्युत् तथा अन्य पूर्वाधारसँग जोडिएको छ।

बाढी प्रभावित क्षेत्रमा बैंकहरूको लगानी रहेका १३ वटा जलविद्युत् आयोजना समेत प्रभावित भएका छन्। ती आयोजनाको कुल क्षमता ६७५ मेगावाट रहेको प्रारम्भिक विवरण छ।

जलविद्युत् आयोजनामा भएको क्षतिको प्रत्यक्ष प्रभाव बैंकको कर्जामा तत्कालै ‘खराब कर्जा’का रूपमा देखिन आवश्यक छैन। तर आयोजना सञ्चालनमा लामो अवरोध, पुनर्निर्माणमा ढिलाइ वा प्रवर्द्धक कम्पनीको नगद प्रवाहमा समस्या आए कर्जा असुली तालिकामा दबाब पर्न सक्छ।

यसको प्रभाव आगामी त्रैमासिक वित्तीय विवरणमा देखिन सक्ने सम्भावना छ। बैंकहरूले अहिले शाखा तथा नगद सम्पत्तिको भौतिक क्षति मात्र होइन, प्रभावित ऋणीको व्यवसायिक अवस्था र परियोजनाको पुनःस्थापना क्षमतासमेत मूल्यांकन गर्नुपर्ने हुन्छ।

विपत्तिले नेपालको समग्र अर्थतन्त्रमा समेत ठूलो असर पारेको छ। पछिल्लो प्रारम्भिक आकलनमा बाढीबाट नेपालको जीडीपीमा ४ देखि ६ प्रतिशतसम्म असर पर्न सक्ने र करिब २.५ खर्ब रुपैयाँ बराबरको आर्थिक क्षति हुन सक्ने राष्ट्र बैंक स्रोतलाई उद्धृत गर्दै सार्वजनिक विवरणमा उल्लेख छ।

यसको अर्थ बैंकिङ क्षेत्रको क्षति अलग्गै खण्डमा सीमित रहने छैन। व्यापार, जलविद्युत्, पर्यटन, यातायात र स्थानीय अर्थतन्त्रमा परेको असर अन्ततः बैंकको कर्जा असुली क्षमतामा पनि प्रतिबिम्बित हुन सक्छ।

बैंकिङ प्रणालीको जोखिम व्यवस्थापनमाथि प्रश्न

भोटेकोशी बाढीले नेपालको बैंकिङ क्षेत्रको विपद् जोखिम व्यवस्थापनलाई पुनःपरीक्षण गर्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ।

शाखा नदी किनार वा बाढीको उच्च जोखिम क्षेत्रमा छ भने भल्ट, एटीएम, लकर र महत्वपूर्ण कागजातको भौतिक सुरक्षा कसरी सुनिश्चित गर्ने भन्ने प्रश्न अब केवल आन्तरिक बैंकिङ नीतिको विषय रहेन। शाखा स्थान छनोटदेखि आपत्कालीन सञ्चालन योजना, वैकल्पिक शाखा, डेटा ब्याकअप, नगद व्यवस्थापन र कर्मचारी उद्धार योजना एउटै जोखिम व्यवस्थापन ढाँचामा जोडिनुपर्ने देखिएको छ।

अहिलेको घटनामा डिजिटल बैंकिङ अभिलेखले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। शाखा भवन र भौतिक कागजात नष्ट भए पनि केन्द्रीय प्रणालीमा रहेको खाताको विवरण सुरक्षित रहेकाले ग्राहकको निक्षेपको अभिलेख पुनःस्थापित गर्न सकिने अवस्था छ। बैंकर्स संघले पनि सफ्टवेयरमा ग्राहकका विवरण सुरक्षित रहेको जनाएको छ।

तर डिजिटल अभिलेखले भौतिक सम्पत्तिको क्षति पूर्ति गर्दैन। बाढीले बगाएको नगद, लकर, सुनचाँदी, एटीएम र अन्य सामग्रीको खोजी तथा प्रमाणीकरणका लागि बैंक, प्रहरी, प्रशासन र बीमा कम्पनीबीच समन्वय आवश्यक हुन्छ।

यस घटनामा बीमा पनि महत्वपूर्ण पक्ष हुनेछ। बैंकका भवन, उपकरण, नगद र अन्य सम्पत्तिको कुन–कुन जोखिम बीमाले समेट्छ भन्ने आधारमा क्षतिपूर्तिको प्रक्रिया अघि बढ्नेछ। ग्राहकका लकरमा रहेको सम्पत्तिको हकमा भने बैंकिङ सम्झौता, लकरसम्बन्धी अभिलेख र लागू कानुनी व्यवस्थाअनुसार छुट्टै प्रक्रिया आवश्यक पर्नेछ।

भोटेकोशी बाढीपछि बैंकिङ क्षेत्रले सामना गरिरहेको समस्या त्यसैले एउटा शाखा बगाएको क्षतिभन्दा धेरै ठूलो छ। प्रारम्भिक तथ्यांकले करिब चार अर्ब रुपैयाँ निक्षेप, २ अर्ब ३३ करोड रुपैयाँभन्दा बढी कर्जा, करिब १७ करोड रुपैयाँ नगद र ५५ करोड रुपैयाँभन्दा बढी भौतिक सम्पत्ति प्रभावित भएको देखाएको छ।

यसमा अझै कर्मचारीको खोजी, भल्ट तथा एटीएमको अवस्था पहिचान, लकरको विवरण मिलान र प्रभावित कर्जाको पुनर्मूल्यांकन बाँकी छ।

धादिङमा एकपछि अर्को भेटिन थालेका बैंकका भल्ट अहिले यही वित्तीय क्षतिको सबैभन्दा प्रत्यक्ष प्रमाण बनेका छन्। तर बैंकिङ क्षेत्रको वास्तविक क्षति भल्टमा रहेको नगदको हिसाबबाट मात्र तय हुनेछैन। शाखामा रहेका ग्राहकका लकर, प्रभावित ऋण, भौतिक सम्पत्ति, बीमा दाबी र पुनःस्थापनाको लागत समेटिएपछि मात्रै बाढीले वित्तीय प्रणालीमा पारेको प्रभावको पूर्ण तस्वीर तयार हुनेछ।

अहिले बैंकहरूका लागि प्राथमिकता भने स्पष्ट छ, सम्पर्कविहीन कर्मचारीको खोजी, क्षतिग्रस्त शाखाबाट वित्तीय अभिलेख सुरक्षित गर्ने, बाढीले बगाएका नगद तथा भौतिक सम्पत्तिको खोजी गर्ने र प्रभावित ग्राहक तथा ऋणीको कारोबारलाई नियमित बैंकिङ प्रणालीमा फर्काउने। यही प्रक्रियाबाट मात्र बाढीले सिर्जना गरेको वित्तीय क्षतिको वास्तविक आकार र त्यसको दीर्घकालीन प्रभाव निर्धारण हुनेछ।