सन् २००४ डिसेम्बर २६ को बिहान इन्डोनेसियाको आचेमा मानिसहरूका लागि त्यो दिन अरू दिनजस्तै सामान्य रूपमा सुरु भएको थियो।

समुद्र किनारका बस्तीमा दैनिक जीवन चलिरहेको थियो, माछा मार्नेहरू समुद्रसँग जोडिएको आफ्नो काममा थिए, बजारहरू खुल्दै थिए र परिवारहरू आआफ्नो दिनचर्यामा व्यस्त थिए।

तर केही क्षणमै समुद्रको स्वरूप बदलियो।

हिन्द महासागरको समुद्रभित्र गएको शक्तिशाली भूकम्पले उत्पन्न गरेको सुनामीले आचेका तटीय बस्तीमाथि यस्तो प्रहार गर्‍यो, जसले केही घण्टाभित्रै घर, सडक, विद्यालय, बजार, खेतीयोग्य जमिन र हजारौँ परिवारको जीवनलाई तहसनहस बनाइदियो।

विश्व बैंकका विभिन्न अध्ययनअनुसार आचेमा मात्रै करिब १ लाख ३० हजार मानिसको मृत्यु पुष्टि भएको थियो भने थप ३७ हजार मानिस बेपत्ता भएको विवरण थियो। लाखौँ मानिस प्रभावित भए र ठूलो संख्यामा घर पूर्णरूपमा ध्वस्त भए।

केही प्रारम्भिक मूल्यांकनले आचे र उत्तर सुमात्रामा मात्रै करिब १ लाख २७ हजार घर पूर्णरूपमा ध्वस्त भएको र करिब ६ लाख मानिस घरबारविहीन भएको अनुमान गरेको थियो।

तर आचेको कथा त्यहीँ समाप्त भएन।

सुनामीले इन्डोनेसियाका लागि अभूतपूर्व मानवीय संकट सिर्जना गर्‍यो, तर त्यसपछि सुरु भएको पुनर्निर्माणले विपत्तिपछिको विकासलाई कसरी दीर्घकालीन आर्थिक, सामाजिक र संस्थागत परिवर्तनसँग जोड्न सकिन्छ भन्ने एउटा महत्वपूर्ण उदाहरण पनि बनायो।

घर बनाउने कामसँगै मानिसको भूमि अधिकार पुनःस्थापित गर्ने, विद्यालय र स्वास्थ्य संस्था निर्माण गर्ने, सडक र बन्दरगाह पुनर्निर्माण गर्ने, कृषि तथा मत्स्य व्यवसायलाई पुनर्जीवित गर्ने, स्थानीय बजार चलायमान बनाउने र समुदायलाई आफ्नै पुनर्निर्माणमा सहभागी गराउने काम एकैसाथ अघि बढाइयो।

विश्व बैंकको मूल्यांकनअनुसार सुनामीपछि आचे र निआसमा पुनर्निर्माणका लागि सरकार, अन्तर्राष्ट्रिय दाता, गैरसरकारी संस्था, स्थानीय संस्था र समुदायबीच अभूतपूर्व सहकार्य भयो।

करिब ७ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको सहायता पुनर्निर्माण र पुनरुत्थानका लागि परिचालन भएको अनुमान गरिएको छ।

यसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष थियो, इन्डोनेसियाले पुनर्निर्माणलाई केवल ध्वस्त संरचना पुरानै अवस्थामा फर्काउने कामका रूपमा लिएन।

बरु उसले सुरक्षित, व्यवस्थित र भविष्यका विपद् सामना गर्न सक्ने संरचना निर्माण गर्ने अवधारणालाई अगाडि बढायो।

विश्व बैंकले पछि यसलाई ‘बिल्ड ब्याक बेटर’ अर्थात् पहिलेभन्दा राम्रो र सुरक्षित ढंगले पुनर्निर्माण गर्ने अभ्यासका रूपमा व्याख्या गरेको छ।

यही कारण आचे आज विपत्तिपछिको पुनर्निर्माण अध्ययन गर्ने विश्वका महत्वपूर्ण उदाहरणमध्ये एक बनेको छ।

सुनामीले भत्काएको आचे

आचेको भौगोलिक अवस्थाले सुनामीको क्षति अझ भयावह बनायो। इन्डोनेसियाको पश्चिमी छेउमा रहेको यो क्षेत्र हिन्द महासागरको प्रत्यक्ष प्रभावमा पर्छ।

समुद्रसँग जोडिएका बस्ती, माछा मार्ने समुदाय र तटीय आर्थिक गतिविधि त्यहाँको जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा थिए।

२००४ को भूकम्प र त्यसपछि आएको सुनामीले तटीय क्षेत्रमा ठूलो मानवीय र भौतिक क्षति पुर्‍यायो।

घरहरू बगे, सडक काटिए, विद्यालय र सरकारी कार्यालयहरू ध्वस्त भए, खानेपानीका संरचना क्षतिग्रस्त भए र कृषि तथा मत्स्य क्षेत्रमा समेत ठूलो असर पर्‍यो। कतिपय स्थानमा समुद्री पानी र फोहोरको प्रभावले जमिनको अवस्था नै परिवर्तन गरिदियो।

सबैभन्दा जटिल समस्या भनेको भौतिक संरचना नष्ट हुनु मात्रै थिएन। घरसँगै मानिसको सम्पत्ति स्वामित्व प्रमाणित गर्ने कागजात, जमिनको सीमा र अभिलेखसमेत हराए।

कतिपय स्थानमा गाउँको भौगोलिक संरचना नै यति बदलियो कि कुन परिवारको जमिन कहाँ थियो भन्ने पुरानो अवस्थालाई कागजातबाट प्रमाणित गर्न कठिन भयो।

विश्व बैंकका अनुसार समुद्री छाल र भग्नावशेषले धेरै ठाउँमा जमिनका सीमासमेत मेटाइदिएको थियो, जसका कारण घर पुनर्निर्माण गर्नुअघि भूमि स्वामित्व सुनिश्चित गर्नु अत्यावश्यक बनेको थियो।

यसले पुनर्निर्माणलाई अझ जटिल बनायो।

यदि सरकारले घर बनाउन पैसा मात्र उपलब्ध गराएको भए पनि समस्या समाधान हुने थिएन। घर कसको जमिनमा बनाउने भन्ने प्रश्न अनिवार्य थियो।

पुरानो स्वामित्व अभिलेख नष्ट भएको अवस्थामा नयाँ घर बनाएपछि भविष्यमा स्वामित्व विवाद उठ्न सक्थ्यो। त्यसैले आचेको पुनर्निर्माणमा भूमि प्रशासनलाई समेत पुनर्निर्माणको मुख्य हिस्सा बनाइयो।

यो अनुभवले एउटा महत्वपूर्ण तथ्य देखायो, विपत्तिपछि पुनर्निर्माण भनेको इँटा, सिमेन्ट र फलाम जोडेर भवन बनाउनु मात्र होइन। मानिसको सम्पत्ति अधिकार, पहिचान, जीविकोपार्जन र सामाजिक सम्बन्ध पुनःस्थापित नगरी भौतिक संरचना मात्रै निर्माण गर्दा पुनर्निर्माण अधुरै रहन्छ।

सरकारको नेतृत्व, बाह्य सहयोग र एउटै संयन्त्र

सुनामीपछि आचेमा विश्वभरबाट सहायता पुग्न थाल्यो। विभिन्न देशका सरकार, अन्तर्राष्ट्रिय संस्था, गैरसरकारी संस्था र दातृ निकाय पुनर्निर्माणमा जोडिए। तर यति ठूलो संख्यामा संस्था र परियोजना एउटै क्षेत्रमा सक्रिय भएपछि समन्वय आफैँमा ठूलो चुनौती बन्न पुग्यो।

इन्डोनेसियाली सरकारले यसका लागि आचे-निआस पुनर्स्थापना तथा पुनर्निर्माण निकाय अर्थात् बीआरआर स्थापना गर्‍यो।

यसको उद्देश्य विभिन्न पुनर्निर्माण कार्यक्रमलाई समन्वय गर्नु, प्राथमिकता निर्धारण गर्नु र सरकारको नेतृत्वमा ठूलो मात्राको पुनर्निर्माण अघि बढाउनु थियो।

विश्व बैंकले आचेको अनुभवबाट बलियो अधिकार र स्पष्ट जिम्मेवारी भएको पुनर्निर्माण संस्थाको आवश्यकता महत्वपूर्ण पाठ भएको उल्लेख गरेको छ।

यो संयन्त्र आवश्यक हुनुको कारण पनि स्पष्ट थियो। आचेमा हजारौँ परियोजना एकैपटक सञ्चालन भइरहेका थिए।

विश्व बैंकको पाँच वर्षपछिको मूल्यांकनअनुसार सन् २००९ सम्म आचेमा करिब २ हजार २०० परियोजना सञ्चालन भएका थिए र ४ सयभन्दा बढी संस्था पुनर्निर्माणमा संलग्न थिए।

यस्तो अवस्थामा एउटै क्षेत्रमा दुई संस्थाले एउटै काम गर्ने, कतै अत्यधिक स्रोत जाने र कतै आवश्यक संरचना छुट्ने जोखिम रहन्थ्यो। त्यसैले सरकारको नेतृत्वमा समन्वय संयन्त्र निर्माण गरियो।

तर इन्डोनेसियाले अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई सरकारको विकल्पका रूपमा प्रयोग गरेन। विश्व बैंकको विश्लेषणअनुसार बाह्य सहयोग अत्यन्त महत्वपूर्ण भए पनि दीर्घकालीन पुनर्निर्माणका लागि राष्ट्रिय स्वामित्व र सरकारी नेतृत्व अनिवार्य थियो।

यही पक्ष आचेको पुनर्निर्माणको महत्वपूर्ण विशेषता बन्यो।

घर बनाउने कामबाट जीवन फर्काउने अभियानसम्म

सुनामीपछि तत्कालीन प्राथमिकता मानिसलाई सुरक्षित राख्नु थियो। खाना, पानी, स्वास्थ्य उपचार र अस्थायी आश्रयको व्यवस्था गर्नुपर्ने अवस्था थियो। तर राहतको चरण लामो समय चलाएर पुनर्निर्माण सम्भव थिएन।

विश्व बैंकको १६ महिनापछिको मूल्यांकनले राहतबाट दीर्घकालीन पुनरुत्थानतर्फको संक्रमणलाई आचेको मुख्य आवश्यकता मानेको थियो।

मानिसलाई पालबाट स्थायी घरमा लैजानु, कृषि भूमि र बजार पुनःस्थापित गर्नु, विद्यालय पुनर्निर्माण गर्नु, खानेपानीलाई स्थायी प्रणालीमा लैजानु र आपत्कालीन रोजगारीबाट दीर्घकालीन जीविकोपार्जनतर्फ फर्काउनु आवश्यक थियो।

यही सोचले पुनर्निर्माणको दायरा फराकिलो बनायो।

घर बनाउने कार्यक्रमसँगै विद्यालय निर्माण भयो। स्वास्थ्य चौकी पुनःनिर्माण भए। सडक र पुलहरू पुनःस्थापित गरिए। खानेपानी र सरसफाइका संरचना निर्माण भए।

कृषि क्षेत्रमा जमिन सुधार र उत्पादन पुनःस्थापनाका कार्यक्रम अघि बढे। माछा मार्ने समुदायका लागि डुंगा तथा उपकरण पुनःउपलब्ध गराउने काम भयो। साना व्यवसायलाई पुनःसञ्चालन गर्ने प्रयास गरियो।

विश्व बैंकको बहुदाता कोषमार्फत करिब ६५ करोड ५० लाख अमेरिकी डलर व्यवस्थापन गरिएको थियो।

यसबाट करिब २० हजार भूकम्प प्रतिरोधी घर, ३ हजार ८५० किलोमिटर सडक, १ हजार ६ सय किलोमिटर सिँचाइ नहर, ६७७ विद्यालय, ५०० सामुदायिक भवन, ७२ स्वास्थ्य संस्था र हजारौँ खानेपानी तथा सरसफाइ संरचना निर्माण वा पुनःस्थापित गरिएको विश्व बैंकले जनाएको छ।

यी तथ्यांकले पुनर्निर्माणको वास्तविक आकार देखाउँछन्।

तर भौतिक संरचना निर्माणलाई मात्र सफलता मानिएको थिएन। प्रश्न थियो, ती संरचना बनेपछि मानिसको जीवन कसरी फर्किन्छ?

स्थानीय समुदायलाई दर्शक होइन, निर्णयकर्ता बनाइयो

आचेको पुनर्निर्माणको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष स्थानीय समुदायको सहभागिता थियो।

सामान्यतया विपत्तिपछि बाहिरबाट आएका संस्था र प्राविधिक टोलीले योजना बनाउँछन्, ठेकेदारले संरचना बनाउँछन् र स्थानीय मानिस लाभग्राहीका रूपमा बस्छन्।

आचेमा भने धेरै पुनर्निर्माण कार्यक्रमले समुदायलाई योजना निर्माणदेखि कार्यान्वयनसम्म सहभागी गराउने प्रयास गरे।

विश्व बैंकले आचेको अनुभवबाट समुदायलाई पुनर्निर्माणको केन्द्रमा राख्नु प्रमुख पाठ भएको उल्लेख गरेको छ।

२००४ को सुनामीपछि पुनर्निर्माणसँगै बदलिएको आचे, इन्डोनेसियाको तटीय बस्ती। स्रोत: AusAID / Wikimedia Commons, CC BY 2.0।

जोखिमको सहभागी नक्सांकन, स्थानीय लगानी योजना र घरधनीकै नेतृत्वमा घर निर्माणजस्ता अभ्यासले समुदायमा स्वामित्वको भावना बढाएको विश्व बैंकको निष्कर्ष छ।

यसको अर्थ सरकार र दातृ निकायले पैसा दिएर गाउँमा भवन बनाइदिए भन्ने मात्र थिएन।

कुन ठाउँमा के आवश्यक छ, कुन परिवारलाई पहिले सहयोग चाहिन्छ, कहाँ सडक चाहिन्छ, कुन संरचना पुनःनिर्माण गर्नुपर्छ र स्थानीय प्राथमिकता के हो भन्ने विषयमा समुदायको आवाजलाई पुनर्निर्माण योजनामा समेट्ने प्रयास गरियो।

यसले पुनर्निर्माणको सामाजिक स्वीकार्यता बढायो। समुदायको सहभागिताले अर्को फाइदा पनि दियो।

स्थानीय मानिस आफैँ निर्माण प्रक्रियामा जोडिँदा उनीहरूलाई संरचना कसरी प्रयोग गर्ने, संरक्षण गर्ने र भविष्यमा जोखिम आए कसरी प्रतिक्रिया दिने भन्ने ज्ञान पनि बढ्यो।

त्यसैले आचेमा पुनर्निर्माण केवल संरचनाको पुनःनिर्माण रहेन। यसले स्थानीय क्षमता निर्माणलाई पनि गति दियो।

जमिनको अधिकार नटुंग्याई घर बनाइएन

सुनामीपछि आचेमा सबैभन्दा पेचिलो विषयमध्ये एउटा भूमि अधिकार थियो।

धेरै परिवारका घर र कागजात नष्ट भएका थिए। कतिपय ठाउँमा जमिनको पुरानो सीमा समुद्री छाल र भग्नावशेषले मेटाएको थियो। यस्तो अवस्थामा घर बनाइदिएपछि पनि भविष्यमा स्वामित्व विवाद आउन सक्थ्यो।

त्यसैले आचेमा भूमि प्रशासन पुनःस्थापनालाई पुनर्निर्माणको महत्वपूर्ण भाग बनाइयो। समुदायको सहभागितामा जमिनको नक्सांकन गर्ने, स्वामित्व दाबी पहिचान गर्ने र अभिलेख पुनःस्थापित गर्ने काम अघि बढ्यो।

विश्व बैंकको भूमि प्रशासन कार्यक्रमले सुरक्षित भूमि स्वामित्व पुनर्निर्माणका लागि आधारभूत पूर्वसर्त भएको उल्लेख गरेको छ।

यस प्रक्रियामा महिलाको सम्पत्ति अधिकारलाई समेत विशेष ध्यान दिइयो।

विपत्तिपछि परिवारका पुरुष सदस्यको मृत्यु वा बेपत्ता हुँदा महिलाको भूमि र सम्पत्ति अधिकार कमजोर हुन सक्ने जोखिम थियो। त्यसैले पुनर्निर्माणलाई सामाजिक न्यायसँग जोड्ने प्रयास गरियो।

विश्व बैंकको अध्ययनले आचेमा भूमि तथा सम्पत्ति पुनर्निर्माणमा महिलाको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु महत्वपूर्ण विषय बनेको उल्लेख गरेको छ।

यसले पुनर्निर्माणको अर्को आयाम देखाउँछ। विपत्तिले पुरानो संरचना भत्काउँदा नयाँ संरचना निर्माण गर्ने अवसर पनि आउँछ। तर त्यो नयाँ संरचना कसको हितमा बनाउने भन्ने विषय आफैँमा महत्वपूर्ण हुन्छ।

आचेमा भूमि अधिकारको पुनर्स्थापनाले पुनर्निर्माणलाई केवल भवन निर्माणबाट अधिकार पुनःस्थापनासम्म विस्तार गर्‍यो।

सडक बने, बजार फर्किए, अर्थतन्त्र चल्न थाल्यो

विपत्तिपछि अर्थतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो समस्या उत्पादन र बजारबीचको सम्बन्ध टुट्नु थियो।

सडक ध्वस्त भएपछि किसानले उत्पादन बजारसम्म लैजान सक्दैनथे। बजार नहुँदा उत्पादनको मूल्य घट्थ्यो। माछा मार्ने समुदायसँग डुंगा नभएपछि आय बन्द हुन्थ्यो। साना व्यवसायका पसल, उपकरण र पूँजी नष्ट भएपछि स्थानीय व्यापार सुस्ताउँथ्यो।

त्यसैले पुनर्निर्माणको एउटा प्रमुख लक्ष्य स्थानीय अर्थतन्त्रलाई फेरि चलायमान बनाउनु थियो।

विश्व बैंकका अनुसार सन् २००९ को मध्यसम्म आचेमा १ लाख ४० हजारभन्दा बढी घर, करिब ३ हजार ७ सय किलोमिटर सडक, १ हजार ६ सय विद्यालय र ९ सयभन्दा बढी सरकारी भवन निर्माण वा पुनःनिर्माण भइसकेका थिए।

करिब ७० हजार हेक्टर कृषि भूमि पनि विभिन्न निकायमार्फत पुनःस्थापित गरिएको थियो।

सडक निर्माणको प्रभाव भवनभन्दा फराकिलो थियो। सडक बनेपछि गाउँ बजारसँग जोडिए। बजार जोडिएपछि कृषि उत्पादनको पहुँच बढ्यो। यातायात सहज भएपछि श्रमिकको आवागमन र व्यवसाय सञ्चालन सहज भयो।

यसरी पूर्वाधार पुनर्निर्माणलाई स्थानीय अर्थतन्त्रको पुनरुत्थानसँग जोडियो।

माछा मार्ने समुदाय र साना व्यवसायलाई पनि सहयोग गरियो। विश्व बैंकको आचेसम्बन्धी अनुभवमा झिँगा पालन, साना व्यवसाय र निजी क्षेत्र विकाससँग जोडिएका कार्यक्रमसमेत उल्लेख छन्।

यसको अर्थ पुनर्निर्माणको अन्तिम लक्ष्य नयाँ घरको संख्या बढाउनु मात्र थिएन। मानिसले फेरि कमाउन सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु थियो।

पुनर्निर्माणले रोजगारी र सीप पनि सिर्जना गर्‍यो

विपत्तिपछिको पुनर्निर्माण आफैँमा ठूलो आर्थिक गतिविधि हो। हजारौँ घर, सडक, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था र सार्वजनिक संरचना निर्माण गर्न ठूलो श्रमशक्ति चाहिन्छ।

आचेमा यही प्रक्रियाले स्थानीय मानिसलाई निर्माण, व्यवस्थापन, प्राविधिक काम, गैरसरकारी संस्था, स्थानीय प्रशासन र व्यवसायसँग जोडिने अवसर पनि सिर्जना गर्‍यो।

विश्व बैंकको एउटा अध्ययनले पुनर्निर्माणपछि आचेमा नयाँ सीप र दक्षता विकास भएको उल्लेख गरेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय तथा गैरसरकारी संस्थाबाट तालिम र अनुभव पाएका स्थानीय मानिसहरू पछि श्रम बजारमा महत्वपूर्ण जनशक्तिका रूपमा देखिए।

यसरी विपत्तिपछिको सहायता खर्च भएर सकिने रकम मात्र रहेन। त्यसको केही हिस्सा मानव पूँजी निर्माणमा पनि परिणत भयो।

यही बिन्दु विकास अर्थशास्त्रको दृष्टिले महत्वपूर्ण छ।

यदि विपत्तिपछि सरकारले ठूलो रकम खर्च गर्छ तर स्थानीय मानिसले त्यसबाट रोजगारी, सीप र व्यवसायको अवसर पाउँदैनन् भने पुनर्निर्माणको ठूलो हिस्सा बाहिरैबाट आउने ठेकेदार, संस्था र श्रमिकको हातमा जान सक्छ। आचेमा भने स्थानीय सहभागितालाई पुनर्निर्माणको एउटा आधार बनाउने प्रयास गरिएको थियो।

शान्ति र पुनर्निर्माण एकै समय अगाडि बढे

आचेको पुनर्निर्माणलाई त्यहाँको लामो समयदेखिको द्वन्द्वको इतिहासबाट अलग गरेर बुझ्न सकिँदैन।

सुनामी आउनुअघि आचे दशकौँ लामो सशस्त्र द्वन्द्वबाट प्रभावित थियो। यसले राज्य र स्थानीय समुदायबीच विश्वासको संकट सिर्जना गरेको थियो।

विश्व बैंकको पाँच वर्षपछिको मूल्यांकनले पुनर्निर्माणको समयमा यही विश्वासको कमीलाई स्थानीय तहमा देखिएको प्रमुख चुनौतीमध्ये एक मानेको थियो।

सुनामीपछि मानवीय संकटसँगै राजनीतिक परिस्थितिमा पनि परिवर्तनको वातावरण बन्यो।

सन् २००५ मा इन्डोनेसियाली सरकार र आचे स्वतन्त्रता आन्दोलनबीच शान्ति सम्झौता भयो। यसपछि लामो द्वन्द्व अन्त्यतर्फ गयो र पुनर्निर्माणका लागि तुलनात्मक रूपमा स्थिर वातावरण सिर्जना भयो।

यहाँ एउटा सावधानी आवश्यक छ। आचेको पुनर्निर्माण सफल हुनुको एउटै कारण सुनामीपछि भएको शान्ति सम्झौता मात्र थिएन।

त्यसमा सरकारी नेतृत्व, अन्तर्राष्ट्रिय सहायता, स्थानीय समुदायको सहभागिता, ठूलो मात्राको वित्तीय स्रोत, पूर्वाधार निर्माण, भूमि अधिकार व्यवस्थापन र स्थानीय अर्थतन्त्र पुनर्जीवनलगायत धेरै पक्ष जोडिएका थिए।

तर शान्त वातावरणले पुनर्निर्माणलाई अघि बढाउन अनुकूल आधार भने प्रदान गर्‍यो। यसले अर्को पाठ दिन्छ, विपत्तिपछिको पुनर्निर्माण सामाजिक र राजनीतिक विश्वास निर्माणसँग जोडिन सकेमा त्यसको प्रभाव भौतिक संरचनाभन्दा धेरै फराकिलो हुन सक्छ।

‘पहिलेजस्तै’ होइन, ‘पहिलेभन्दा राम्रो’

आचेको पुनर्निर्माणको सबैभन्दा महत्वपूर्ण विचार यही थियो। यदि सुनामीले पुरानो घर बगाएको छ भने त्यही कमजोर संरचनाको अर्को घर बनाउनु पुनर्निर्माण हुन सक्छ, तर जोखिम घटाउने विकास होइन।

त्यसैले पुनर्निर्माणका क्रममा सुरक्षित घर, व्यवस्थित बस्ती, सुधारिएको सडक, खानेपानी, विद्यालय र सार्वजनिक सेवाको स्तर उकास्ने प्रयास गरियो।

विश्व बैंकले आचेको अनुभवबाट समुदायलाई केन्द्रमा राखेर सुरक्षित र लचिलो संरचना निर्माण गर्ने अभ्यासलाई महत्वपूर्ण पाठका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।

यसको प्रभाव विपद् व्यवस्थापनमा पनि पर्‍यो। सुनामीपछि इन्डोनेसियाले विपद् जोखिम न्यूनीकरण र पूर्वतयारीलाई राष्ट्रिय विकास नीतिसँग जोड्न थालेको थियो। पछि राष्ट्रिय विपद् व्यवस्थापन निकाय बीएनपीबी स्थापना भयो।

विश्व बैंकका अनुसार इन्डोनेसियाको विपद् व्यवस्थापन क्षमतामा ठूलो संस्थागत विकास भयो र राष्ट्रिय विपद् व्यवस्थापन निकाय महत्वपूर्ण संस्थाका रूपमा स्थापित भयो।

हिन्द महासागर सुनामी चेतावनी प्रणालीको विकास पनि यही विश्वव्यापी सिकाइसँग जोडिएको छ। भूकम्पपछि सम्भावित सुनामीको सूचना छिटो प्रसारण गर्ने प्रणाली निर्माण भयो, जसले भविष्यमा जोखिम कम गर्ने उद्देश्य राख्यो।

यसरी २००४ को विनाशले इन्डोनेसियालाई केवल क्षति गणना गर्ने देश बनाएन। त्यसले भविष्यमा हुने जोखिमसँग जुध्ने संस्थागत क्षमता निर्माण गर्न पनि दबाब सिर्जना गर्‍यो।

दश वर्षपछि बदलिएको आचे

सुनामीपछि पुनर्निर्माणको प्रभाव तत्कालै देखिन थाले पनि त्यसको वास्तविक परीक्षण केही वर्षपछि भयो।

विश्व बैंकको दस वर्षपछिको अध्ययनले आचेमा घर, विद्यालय, सडक र स्थानीय पूर्वाधार पुनःस्थापित भएको मात्र होइन, धेरै परिवार फेरि आफ्नै घरमा फर्किएको देखाएको थियो।

सन् २०१० सम्म भारी क्षति भएका क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिसहरूको पारिवारिक स्वामित्व भएका घरमा बस्ने अवस्था सुनामीअघिको अवस्थासँग धेरै हदसम्म फर्किएको अध्ययनले देखाएको थियो।

यो तथ्य महत्वपूर्ण छ। विपत्तिपछि मानिसलाई अस्थायी शिविरमा राख्नु र नयाँ घर बनाइदिनु एउटा चरण हो। तर मानिसलाई आफ्नै सामाजिक संरचना, परिवार, जमिन, रोजगारी र स्थानीय बजारसँग पुनः जोड्नु अर्को र अझ कठिन चरण हो।

आचेमा यही दोस्रो चरणले पुनर्निर्माणलाई दीर्घकालीन पुनरुत्थानमा बदल्यो।

विश्व बैंकको छ वर्षपछिको मूल्यांकनले पनि स्थानीय अर्थतन्त्र पुनःचलायमान हुन थालेको र मानिसको जीवन धेरै क्षेत्रमा पहिलेभन्दा राम्रो अवस्थामा फर्किएको उल्लेख गरेको थियो।

यद्यपि सबै समस्या समाधान भएका थिएनन्। ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारीको समस्या, गरिबी र अवसरको असमानता कायम रहेको विभिन्न मूल्यांकनले देखाएका छन्।

त्यसैले आचेको अनुभवलाई पूर्ण वा त्रुटिरहित सफलताको कथा मान्नु भन्दा ठूलो विपत्तिपछि दीर्घकालीन पुनर्निर्माण कसरी सञ्चालन गर्न सकिन्छ भन्ने अध्ययनका रूपमा बुझ्नु बढी उचित हुन्छ।

बाह्य पैसाले मात्र विकास हुँदैन

आचेमा अन्तर्राष्ट्रिय सहायता अभूतपूर्व थियो। ठूलो मात्रामा रकम, प्राविधिक जनशक्ति, गैरसरकारी संस्था र अन्तर्राष्ट्रिय विशेषज्ञ त्यहाँ पुगे।

तर यहीँ एउटा महत्वपूर्ण पाठ लुकेको छ।

पैसा उपलब्ध हुनु र त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा विकासमा बदल्नु दुई फरक कुरा हुन्। विश्व बैंकको अनुभवले आचेमा अन्तर्राष्ट्रिय सहायता मात्र पर्याप्त नभएको र बलियो सरकारी नेतृत्व, संस्थागत समन्वय तथा स्थानीय स्वामित्व आवश्यक भएको देखाएको छ।

पुनर्निर्माणको पैसा कहाँ खर्च गर्ने भन्ने निर्णय, कसलाई प्राथमिकता दिने, परियोजना कसरी कार्यान्वयन गर्ने, भूमि विवाद कसरी समाधान गर्ने, समुदायलाई कसरी सहभागी गराउने र निर्माणपछि संरचनाको जिम्मेवारी कसले लिने भन्ने प्रश्नको जवाफ संस्थागत क्षमताले दिनुपर्छ।

त्यसैले आचेको अनुभवमा रकमभन्दा पनि रकम परिचालन गर्ने क्षमता महत्वपूर्ण देखिन्छ।

दातृ संस्थाले पैसा दिन सक्छन्। अन्तर्राष्ट्रिय संस्था प्राविधिक सहयोग दिन सक्छन्। गैरसरकारी संस्था स्थानीय तहमा काम गर्न सक्छन्। तर अन्ततः राज्यले प्राथमिकता, नीति, समन्वय र दीर्घकालीन स्वामित्व लिनुपर्छ।

नेपालका लागि आचेको सबैभन्दा ठूलो पाठ

नेपालका लागि आचेको कथा टाढाको देशको विपत्तिको कथा मात्र होइन।

नेपाल पनि भूकम्प, बाढी, पहिरो, डुबान, हिमपहिरो र अन्य प्राकृतिक विपद्को जोखिममा रहेको देश हो। २०७२ को भूकम्पले हजारौँ घर, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, सडक र सांस्कृतिक सम्पदा ध्वस्त बनाएको अनुभव नेपालसँग आफ्नै छ।

पछिल्ला वर्षमा बाढी, पहिरो र अन्य विपद्ले पनि स्थानीय अर्थतन्त्र र पूर्वाधारमा ठूलो असर पार्दै आएका छन्।

त्यसैले आचेबाट सिक्ने पहिलो कुरा हो, पुनर्निर्माणलाई राहत वितरणमा सीमित नगर्ने।

विपत्तिपछि तत्काल खाद्यान्न, पानी, औषधि र अस्थायी आश्रय चाहिन्छ। तर त्यसपछि मानिसलाई स्थायी घर, जमिनको अधिकार, रोजगारी, उत्पादन, बजार र सार्वजनिक सेवासँग जोड्नुपर्छ।

दोस्रो पाठ हो, स्थानीय समुदायलाई लाभग्राही मात्र नबनाउने।

गाउँमा के चाहिन्छ भन्ने निर्णय काठमाडौं वा राजधानीबाट मात्र गर्न सकिँदैन। स्थानीय मानिसलाई योजना निर्माण, प्राथमिकता निर्धारण, निर्माण र अनुगमनमा सहभागी गराउन सकियो भने पुनर्निर्माणप्रति स्वामित्व बढ्छ।

तेस्रो पाठ हो, भूमि अधिकार स्पष्ट नगरी आवास पुनर्निर्माण अघि नबढाउने।

आचेमा सुनामीले जमिनका सीमा र अभिलेख मेटाउँदा उत्पन्न समस्या पुनर्निर्माणकै क्रममा ठूलो चुनौती बनेको थियो।

नेपालमा पनि विस्थापन, जग्गा स्वामित्व, सार्वजनिक भूमि, बस्ती स्थानान्तरण र सुरक्षित आवासका प्रश्नलाई पुनर्निर्माणसँगै समाधान गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

चौथो पाठ हो, पूर्वाधारलाई स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोड्ने।

सडक बनेर मात्र विकास हुँदैन। सडकले किसानलाई बजारसँग, श्रमिकलाई रोजगारीसँग, व्यवसायलाई ग्राहकसँग र उत्पादनलाई आपूर्ति शृंखलासँग जोड्नुपर्छ। त्यसैले विपत्तिपछिको पुनर्निर्माणमा सडक, पुल र भवनसँगै स्थानीय उत्पादन र रोजगारीको योजना जोडिनुपर्छ।

पाँचौँ पाठ हो, ‘पहिलेजस्तै बनाउने’ भन्दा ‘पहिलेभन्दा सुरक्षित बनाउने।’

यदि पुरानो बस्ती जोखिमयुक्त थियो भने त्यसलाई जस्ताको तस्तै फर्काउनु पुनर्निर्माण होइन। नयाँ संरचना भूकम्प, बाढी, पहिरो वा अन्य सम्भावित जोखिमलाई ध्यानमा राखेर निर्माण गर्नुपर्छ।

छैटौँ पाठ हो, पुनर्निर्माणको छुट्टै संस्थागत क्षमता।

आचेमा हजारौँ परियोजना र सयौँ संस्थालाई समन्वय गर्न विशेष पुनर्निर्माण संयन्त्र बनाइएको थियो। नेपालमा पनि ठूलो विपत्तिपछि मन्त्रालय, दाता, स्थानीय तह, निजी क्षेत्र र गैरसरकारी संस्थाबीच समन्वय गर्न स्पष्ट जिम्मेवारी र अधिकार भएको संयन्त्र आवश्यक पर्न सक्छ।

विपत्ति खर्च होइन, भविष्य निर्माणको अवसर

आचेको सबैभन्दा ठूलो कथा सायद यही हो।

२००४ को सुनामीले इन्डोनेसियालाई ठूलो आर्थिक र मानवीय क्षति पुर्‍यायो। त्यसको मूल्य जीवन, घर, जमिन, उत्पादन, पूर्वाधार र सामाजिक संरचनामा चुकाउनुपर्‍यो। तर त्यसपछि गरिएको पुनर्निर्माणले त्यही विनाशलाई नयाँ संरचना निर्माण गर्ने अवसरमा रूपान्तरण गर्‍यो।

विश्व बैंकको दस वर्षपछिको मूल्यांकनले आचेमा दीर्घकालीन पुनरुत्थान सम्भव भएको देखाउँदै राम्रोसँग संगठित, दीर्घकालीन र पर्याप्त वित्तीय स्रोतसहितको पुनर्निर्माणको महत्व औँल्याएको छ।

यसको अर्थ विपत्तिलाई विकासको अवसरका रूपमा हेर्नु भनेको विपत्तिको पीडा कम आँक्नु होइन। बरु क्षति भएपछि त्यही ठाउँमा अझ सुरक्षित, अझ व्यवस्थित र अझ उत्पादनशील संरचना निर्माण गर्ने राज्यको क्षमता विकास गर्नु हो।

आचेमा यही प्रक्रियाले घर पुनर्निर्माणसँगै सडक सुधार गर्‍यो, विद्यालय पुनःनिर्माणसँगै मानव पूँजी विकास गर्‍यो, भूमि अभिलेख पुनःस्थापनासँगै सम्पत्ति अधिकार बलियो बनायो, स्थानीय सहभागितासँगै सामाजिक स्वामित्व बढायो र पूर्वाधार निर्माणसँगै अर्थतन्त्रलाई पुनःचलायमान बनायो।

त्यसैले आचेको कथा सुनामीबाट सुरु भए पनि सुनामीमा समाप्त हुँदैन।

यो कथा एउटा यस्तो समाजको हो, जसले इतिहासकै भयानक प्राकृतिक विपत्तिमध्ये एउटापछि आफ्नो घर मात्र बनाएन, संस्थाहरू पनि बनायो; सडक मात्र बनाएन, बजार पनि फर्कायो; जमिन मात्र नापेन, सम्पत्ति अधिकार पनि पुनःस्थापित गर्‍यो; बाह्य सहायता मात्र लिएन, स्थानीय क्षमता पनि विकास गर्‍यो।

दुई दशकअघि समुद्रले बगाएको आचे आज त्यस विनाशको पुरानो तस्वीर मात्र होइन। नयाँ घर, सडक, विद्यालय, बजार र संस्थासहित उभिएको आचेले एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ।

विपत्तिले विकासको बाटो बन्द गर्दैन। तर त्यसपछि गरिने निर्णयले त्यो बाटो कस्तो हुन्छ भन्ने निर्धारण गर्छ।

इन्डोनेसियाको आचेले विनाशपछि पुनर्निर्माण गर्‍यो। पुनर्निर्माणलाई रोजगारी र उत्पादनसँग जोड्यो। उत्पादनलाई बजारसँग जोड्यो। पूर्वाधारलाई सुरक्षित बनायो। समुदायलाई निर्णय प्रक्रियामा ल्यायो। र विपद्को अनुभवलाई भविष्यको तयारीमा रूपान्तरण गर्‍यो।

त्यसैले आचेको अनुभवको सार केवल ‘पुनर्निर्माण सफल भयो’ भन्ने होइन।

यसको ठूलो पाठ हो-विनाशपछि फर्किनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, पहिलेभन्दा बलियो भएर उठ्नुपर्छ।