पुस्तक: एन इन्क्वायरी इन्टु द नेचर एन्ड कजिज अफ द वेल्थ अफ नेसन्स
लेखक: एडम स्मिथ (१७२३–१७९०)
प्रकाशन वर्ष: सन् १७७६
विधा: राजनीतिक अर्थशास्त्र, आर्थिक दर्शन तथा सार्वजनिक नीति

एउटा देश किन धनी हुन्छ र अर्को देश किन गरिब रहन्छ ? प्राकृतिक स्रोत, जनसङ्ख्या, भौगोलिक अवस्था वा विदेशी सहायताले मात्रै कुनै देशको समृद्धि सुनिश्चित गर्छन् ?

उत्पादन, रोजगारी, प्रविधि र नागरिकको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन देशसँग भएका स्रोतसाधनलाई कसरी परिचालन गर्नुपर्छ ?

विश्व अर्थतन्त्रका यी प्रश्न आज जति महत्त्वपूर्ण छन्, अढाई सय वर्षअघि पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण थिए।

यिनै प्रश्नलाई व्यवस्थित रूपमा उठाउने ऐतिहासिक पुस्तक हो एडम स्मिथको ‘एन इन्क्वायरी इन्टु द नेचर एन्ड कजिज अफ द वेल्थ अफ नेसन्स’, जसलाई छोटकरीमा ‘द वेल्थ अफ नेसन्स’ भनिन्छ।

सन् १७७६ मा प्रकाशित यो पुस्तकले राष्ट्रको सम्पत्तिलाई सुनचाँदीको सञ्चय, सरकारी ढुकुटी वा व्यापारिक नियन्त्रणबाट मात्रै बुझ्ने तत्कालीन दृष्टिकोणलाई चुनौती दियो।

स्मिथले राष्ट्रिय समृद्धिको आधार मानिसको श्रम, उत्पादन क्षमता, सीप, पूँजी, विनिमय र आर्थिक संस्थामा खोजे।

आधुनिक अर्थशास्त्रको विकासमा यो पुस्तकको प्रभाव असाधारण रह्यो। उत्पादन, मूल्य, ज्याला, नाफा, व्यापार, पूँजी सञ्चय र आर्थिक वृद्धिबारे व्यवस्थित रूपमा सोच्ने आधार निर्माण गर्न यसले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।

सन् २०२६ मा पुस्तक प्रकाशनको २५० वर्ष पूरा हुँदै गर्दा यसको सान्दर्भिकता इतिहासमा सीमित छैन।

कृत्रिम बौद्धिकता, स्वचालन, विश्वव्यापी व्यापार, आर्थिक असमानता र राज्यको भूमिकाबारे भइरहेका बहसमा पनि स्मिथका विचार पुनः चर्चामा आउँछन्।

नेपालका लागि पनि यो पुस्तक केवल पश्चिमी आर्थिक इतिहासको दस्तावेज होइन।

उत्पादन किन कमजोर छ, व्यवसाय विस्तार गर्न किन कठिन हुन्छ, श्रमिकको उत्पादकत्व कसरी बढाउन सकिन्छ र निजी उद्यमशीलता तथा राज्यको भूमिकाबीच कस्तो सन्तुलन आवश्यक हुन्छ भन्ने प्रश्नको विश्लेषण गर्न यसले उपयोगी वैचारिक आधार दिन्छ।

श्रम विभाजनबाट उत्पादकत्वसम्म

स्मिथको आर्थिक चिन्तनको एउटा प्रमुख आधार श्रम विभाजन हो। पुस्तकको सुरुवातमै उनले पिन बनाउने उद्योगको उदाहरण दिएका छन्।

एउटै व्यक्तिले पिन निर्माणका सबै काम एक्लै गर्नुपर्दा उत्पादन सीमित हुन्छ। तर उत्पादन प्रक्रियालाई विभिन्न चरणमा विभाजन गरेर कामदारलाई निश्चित जिम्मेवारी दिइयो भने उत्पादन उल्लेखनीय रूपमा बढाउन सकिन्छ।

यसको कारण स्पष्ट छ। एउटै काममा निरन्तर संलग्न हुँदा श्रमिकको सीप बढ्छ, काम परिवर्तन गर्दा लाग्ने समय बचत हुन्छ र उत्पादन प्रक्रियालाई सहज बनाउने उपकरण तथा प्रविधि विकास गर्ने सम्भावना बढ्छ।

यसरी श्रम विभाजनले उत्पादनको मात्रा मात्र होइन, समग्र आर्थिक दक्षता बढाउन पनि सहयोग गर्छ।

आधुनिक उद्योगमा यो सिद्धान्तको प्रभाव प्रस्ट देखिन्छ। एउटा स्मार्टफोन निर्माण गर्न डिजाइन, चिप उत्पादन, सफ्टवेयर विकास, उपकरण संयोजन, आपूर्ति व्यवस्थापन र वितरणका विभिन्न चरणबीच समन्वय आवश्यक हुन्छ।

एउटै कम्पनी वा व्यक्तिले सम्पूर्ण प्रक्रिया आफैँ सञ्चालन गर्नुभन्दा विशेषज्ञता भएका विभिन्न पक्षबीचको सहकार्य बढी प्रभावकारी हुन सक्छ।

तर स्मिथले श्रम विभाजनलाई बजारको आकारसँग पनि जोडेका छन्।

उत्पादनमा विशेषज्ञता हासिल गर्न पर्याप्त माग र बजार पहुँच आवश्यक हुन्छ। बजार सानो, अनिश्चित वा ढुवानी महँगो छ भने उत्पादकले ठूलो परिमाणमा उत्पादन गरेर लागत घटाउने अवसर पाउँदैन।

नेपालको अर्थतन्त्रमा यो चुनौती देखिन्छ। कृषि उपजलाई प्रशोधन उद्योगसँग जोड्न नसक्दा मूल्य अभिवृद्धिको अवसर गुम्छ।

साना उत्पादकले बजार पहुँच, गुणस्तर प्रमाणीकरण, ढुवानी र वितरण सञ्जालका कठिनाइ सामना गर्छन्। कच्चा पदार्थ बिक्री गरेर मात्रै उच्च आम्दानी, प्रविधिको विकास र पर्याप्त रोजगारी सिर्जना गर्न कठिन हुन्छ।

त्यसैले उत्पादन बढाउने उपाय श्रमिकको सङ्ख्या थप्नुमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन।

सीप विकास, प्रविधिको प्रयोग, व्यवस्थापनको गुणस्तर र उत्पादन प्रक्रियाको दक्षता सुधार गर्नुपर्छ। कृत्रिम बौद्धिकता र स्वचालनले एउटै श्रमबाट बढी उत्पादन गर्न सम्भव बनाइरहेका बेला श्रमिकलाई नयाँ सीप सिकाउने र उत्पादन प्रणालीलाई बदलिँदो बजारअनुकूल बनाउने आवश्यकता अझ बढेको छ।

बजारको अदृश्य हात र निजी स्वार्थ

एडम स्मिथको नामसँग सबैभन्दा बढी जोडिने अवधारणा हो ‘अदृश्य हात’। यसको सामान्य अर्थ व्यक्तिले आफ्नै आर्थिक हितका लागि गरेको गतिविधिले पनि बजारको माध्यमबाट अरूको आवश्यकता पूरा गर्न सहयोग गर्न सक्छ भन्ने हो।

स्मिथले दैनिक भोजनको उदाहरण दिँदै कसाई, मदिरा उत्पादक वा रोटी बनाउने व्यक्तिको परोपकारमा मात्र हाम्रो भोजन निर्भर नहुने तर्क गरेका छन्।

उनीहरूको आफ्नै आर्थिक हितले पनि उत्पादन र विनिमयलाई सम्भव बनाउँछ।

व्यवसायी आम्दानी गर्न वस्तु वा सेवा उत्पादन गर्छन् भने उपभोक्ता आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्न ती वस्तु वा सेवा खरिद गर्छन्। दुवै पक्षलाई लाभ हुने अपेक्षामा हुने विनिमयले आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्न सक्छ।

तर यस विचारलाई मानिसको स्वार्थले सधैँ समाजको हित गर्छ भन्ने निष्कर्षका रूपमा बुझ्नु गलत हुन्छ।

बजारमा प्रतिस्पर्धा कमजोर हुँदा, एकाधिकार कायम हुँदा वा व्यवसायीले आफ्नो लागत समाजमाथि थोपर्दा निजी लाभ र सार्वजनिक हितबीच द्वन्द्व उत्पन्न हुन सक्छ।

स्मिथले व्यापारीहरूको संगठित स्वार्थ र प्रतिस्पर्धा रोक्ने प्रयासप्रति पनि चेतावनी दिएका थिए। त्यसैले उनलाई नियमविहीन बजारका समर्थकका रूपमा मात्र चित्रण गर्नु उनको विचारको अपूर्ण व्याख्या हो। उनको चिन्तनमा आर्थिक स्वतन्त्रतासँगै प्रतिस्पर्धा, न्याय र संस्थागत व्यवस्थाको महत्त्व पनि जोडिएको छ।

नेपालमा व्यवसाय सुरु गर्न सहज वातावरण, निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा, पारदर्शी सार्वजनिक खरिद र एकाधिकार नियन्त्रणबारे हुने बहसमा यो दृष्टिकोण उपयोगी हुन्छ।

उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्नु आवश्यक छ, तर त्यसका लागि सबै व्यवसायीले निष्पक्ष रूपमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने वातावरण पनि चाहिन्छ। आर्थिक स्वतन्त्रताको लाभ सीमित समूहमा केन्द्रित हुने अवस्था रोक्न प्रभावकारी नियम र जवाफदेही संस्था आवश्यक हुन्छन्।

स्वतन्त्र व्यापार र आर्थिक नीतिको प्रभाव

स्मिथले व्यापारिक संरक्षणवाद र विशेषाधिकारको आलोचना गरेका थिए। उनको समयको युरोपमा सरकारहरूले घरेलु उत्पादकलाई संरक्षण दिने, आयात नियन्त्रण गर्ने र निश्चित व्यापारीलाई विशेष अधिकार प्रदान गर्ने नीति अपनाउँथे।

स्मिथका अनुसार यस्ता व्यवस्थाले प्रतिस्पर्धा कमजोर बनाउन र उपभोक्ता तथा समग्र अर्थतन्त्रलाई हानि पुर्‍याउन सक्छन्।

बेलायतका अन्नसम्बन्धी कानुन अर्थात् ‘कर्न लज’ यस बहसको एउटा ऐतिहासिक उदाहरण हो।

यी कानुनले विभिन्न अवधिमा अन्नको आयात र निर्यातमा प्रतिबन्ध वा शुल्क लगाएर घरेलु उत्पादकको हित संरक्षण गर्ने प्रयास गरेका थिए। स्मिथले अन्न व्यापारसम्बन्धी प्रतिबन्धको आलोचना गर्दै व्यापारिक स्वतन्त्रताले आपूर्ति र बजार पहुँच सुधार गर्न सक्ने तर्क गरेका थिए।

अन्ततः सन् १८४६ मा बेलायतमा कर्न लज खारेज गरिए। तर यसको खारेजीलाई स्मिथको पुस्तकको प्रत्यक्ष र एकल परिणाम मान्न मिल्दैन।

औद्योगिक परिवर्तन, खाद्यान्नको मूल्य, राजनीतिक गठबन्धन, व्यावसायिक स्वार्थ र अन्य आर्थिक विचारले पनि त्यस निर्णयमा भूमिका खेलेका थिए।

स्मिथको योगदानलाई स्वतन्त्र व्यापारसम्बन्धी व्यापक ऐतिहासिक बहसको एउटा महत्त्वपूर्ण बौद्धिक आधारका रूपमा बुझ्नु उचित हुन्छ।

उनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष प्रतिस्पर्धा र एकाधिकारप्रतिको दृष्टिकोण हो।

प्रतिस्पर्धाले उत्पादकलाई लागत घटाउन, गुणस्तर सुधार गर्न र उपभोक्ताको आवश्यकता पूरा गर्न प्रोत्साहित गर्न सक्छ। तर बजारमा प्रवेश गर्न कठिन बनाउने कानुनी वा व्यावसायिक अवरोधले सीमित समूहलाई असमान लाभ दिन सक्छ।

आजका प्रतिस्पर्धा कानुन र एकाधिकार नियन्त्रणका सबै सिद्धान्त स्मिथबाट मात्र विकसित भएका होइनन्। तथापि, बजारमा विशेषाधिकार र प्रतिस्पर्धा रोक्ने व्यवहारमाथि प्रश्न उठाउने उनको दृष्टिकोण आधुनिक आर्थिक नीतिको बहसमा महत्त्वपूर्ण छ।

राज्यको भूमिका कहाँसम्म?

एडम स्मिथलाई कतिपय अवस्थामा सरकारको भूमिका न्यून गर्नुपर्ने विचारका प्रमुख प्रवक्ताका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। तर ‘द वेल्थ अफ नेसन्स’ को अध्ययन गर्दा उनको दृष्टिकोणलाई सरकारको सम्पूर्ण आर्थिक भूमिका समाप्त गर्ने प्रस्तावका रूपमा बुझ्न मिल्दैन।

स्मिथले रक्षा, न्याय र सार्वजनिक पूर्वाधारजस्ता क्षेत्रमा राज्यको जिम्मेवारी स्वीकार गरेका थिए।

उनले कर प्रणालीको निश्चितता, स्पष्टता, भुक्तानीको उपयुक्त समय र कर सङ्कलन प्रक्रियाको दक्षतालाई पनि महत्त्व दिएका थिए। कर प्रणाली पारदर्शी र पूर्वानुमानयोग्य हुनुपर्ने उनको दृष्टिकोण आज पनि सार्वजनिक वित्तको बहसमा सान्दर्भिक छ।

यसले बजार र राज्यलाई एकअर्काको विकल्पका रूपमा मात्र हेर्न नहुने संकेत गर्छ।

निजी क्षेत्रले उत्पादन, लगानी र रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छ। तर व्यवसाय सञ्चालन गर्न आवश्यक सडक, ऊर्जा, शिक्षा, न्याय, करार कार्यान्वयन र विश्वसनीय सार्वजनिक संस्था निर्माण गर्ने जिम्मेवारी राज्यसँग पनि हुन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा व्यवसायीले सरकारी प्रक्रिया जटिल भएको, नीतिगत अनिश्चितता रहेको वा पूर्वाधार कमजोर भएको गुनासो गर्छन्।

यस्तो अवस्थामा निजी क्षेत्रलाई सक्रिय बनाउन सरकारको भूमिका हटाउनु पर्याप्त हुँदैन। बरु सरकारी सेवा प्रभावकारी बनाउने, नियम स्पष्ट गर्ने, निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा सुनिश्चित गर्ने र सार्वजनिक स्रोतको उचित उपयोग गर्ने काम महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

स्मिथको विचारको व्यावहारिक सन्देश यही हो-राज्यले के गर्नुपर्छ र बजारले के गर्न सक्छ भन्ने प्रश्नलाई आर्थिक गतिविधि, सार्वजनिक हित र संस्थागत क्षमताका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

स्मिथपछि विकसित आर्थिक बहस

स्मिथको प्रभाव बुझ्न उनीसँग सहमत हुने अर्थशास्त्रीलाई मात्र हेरेर पुग्दैन। उनका विचारलाई विस्तार गर्ने, चुनौती दिने र नयाँ सिद्धान्त निर्माण गर्ने चिन्तकलाई पनि बुझ्नुपर्छ।

डेभिड रिकार्डोले शास्त्रीय राजनीतिक अर्थशास्त्रको परम्परालाई अघि बढाउँदै ज्याला, नाफा, भूमिको भाडा र राष्ट्रिय आयको वितरणबारे विश्लेषण गरे। तुलनात्मक लाभको सिद्धान्तमार्फत उनले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारबाट देशहरूले कसरी पारस्परिक लाभ लिन सक्छन् भन्ने व्याख्या गरे।

कार्ल मार्क्सले पुँजी, श्रम, नाफा र वर्गीय सम्बन्धलाई आलोचनात्मक दृष्टिले अध्ययन गरे।

उनले पुँजीवादी उत्पादन प्रणालीभित्रको शक्ति सम्बन्ध र पुँजी सञ्चयको प्रक्रियालाई विश्लेषण गरे। यसले स्मिथले उठाएका आर्थिक प्रश्न बजार अर्थतन्त्रका समर्थकमा मात्र सीमित नरही त्यसका आलोचकका लागि पनि महत्त्वपूर्ण रहेको देखाउँछ।

जोन मेनार्ड केन्सले आर्थिक मन्दी, बेरोजगारी र समग्र मागको कमीलाई आधुनिक अर्थशास्त्रको केन्द्रमा ल्याए।

बजारले सधैँ स्वतः पूर्ण रोजगारी कायम गर्छ भन्ने सुनिश्चित नहुने उनको तर्क थियो। मागमा गिरावट आउँदा उत्पादन र रोजगारी कमजोर हुन सक्ने भएकाले त्यस्तो अवस्थामा सरकारी खर्च र मौद्रिक नीतिले आर्थिक गतिविधि स्थिर बनाउन भूमिका खेल्न सक्छन्।

अमर्त्य सेनले भने आर्थिक विकासलाई कुल गार्हस्थ्य उत्पादन वा आम्दानीको वृद्धिमा मात्र सीमित नराखी मानवीय क्षमता, स्वतन्त्रता र अवसरसँग जोडेर हेर्ने दृष्टिकोण अघि सारे।

शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र जीवनका अवसरमा नागरिकको पहुँच कति छ भन्ने प्रश्न पनि समृद्धिको मूल्याङ्कनमा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

यी अर्थशास्त्रीका विचारमा उल्लेखनीय भिन्नता छन्।

रिकार्डोले आय वितरण र व्यापारलाई, मार्क्सले पुँजीवादको संरचनालाई, केन्सले आर्थिक अस्थिरता र सरकारी हस्तक्षेपलाई तथा सेनले मानवीय क्षमता र कल्याणलाई प्राथमिकता दिए।

उनीहरूका निष्कर्ष एउटै छैनन्। तर यस बहसले बजार, राज्य, उत्पादन, आय वितरण र समृद्धिको वास्तविक अर्थबारे निरन्तर प्रश्न उठाइरहेको छ।

आजको अर्थतन्त्रमा पुस्तकको सान्दर्भिकता

सन् १७७६ को विश्व अर्थतन्त्र र आजको विश्व अर्थतन्त्रबीच ठूलो अन्तर छ।

अहिले उत्पादन प्रणाली विश्वव्यापी छ, वित्तीय बजार अन्तरसम्बन्धित छन् र डिजिटल प्रविधिले श्रम तथा व्यापारको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेको छ। जलवायु परिवर्तन र आर्थिक असमानताले पनि परम्परागत आर्थिक सिद्धान्तलाई नयाँ प्रश्न सोध्न बाध्य बनाएका छन्।

यस्तो अवस्थामा ‘द वेल्थ अफ नेसन्स’ लाई आधुनिक अर्थतन्त्रका सबै समस्याको पूर्ण समाधान दिने पुस्तकका रूपमा लिन मिल्दैन। तर यसको आधारभूत विचारले समकालीन आर्थिक बहस बुझ्न सहयोग गर्छ।

पहिलो, उत्पादकत्व आर्थिक समृद्धिको महत्त्वपूर्ण आधार हो। प्रविधि, सीप, पूँजी र व्यवस्थापनमा सुधार नगरी दीर्घकालीन रूपमा आम्दानी बढाउन कठिन हुन्छ।

दोस्रो, प्रतिस्पर्धा र बजार पहुँचले उत्पादन विस्तार गर्न सक्छन्। तर यसका लागि एकाधिकार नियन्त्रण, पारदर्शी नियम र प्रभावकारी संस्था आवश्यक हुन्छन्।

तेस्रो, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारले अवसर सिर्जना गर्छ। तर त्यसबाट प्राप्त लाभको वितरण र घरेलु उत्पादकको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

चौथो, राज्यको भूमिका बजारको विकल्प बन्नु मात्र होइन। आर्थिक गतिविधि सम्भव बनाउने नियम, पूर्वाधार, न्याय र सार्वजनिक सेवा सुनिश्चित गर्नु पनि हो।

पाँचौँ, आर्थिक वृद्धि र सामाजिक कल्याणलाई अलग-अलग राखेर हेर्नु हुँदैन। उत्पादन विस्तारको उद्देश्य मानिसको जीवनस्तर सुधार्नु पनि हो।

यसका लागि रोजगारीको गुणस्तर, वास्तविक आम्दानी, शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षामा पहुँचको मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।

नेपालले के सिक्न सक्छ?

नेपालको आर्थिक चुनौती स्रोतको पूर्ण अभाव मात्र होइन। उपलब्ध स्रोतलाई उत्पादन, रोजगारी र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमतामा रूपान्तरण गर्न नसक्नु पनि हो।

कृषि, जलविद्युत्, पर्यटन, उत्पादनमूलक उद्योग र सूचना प्रविधिमा सम्भावना भए पनि ती क्षेत्रलाई विस्तार गर्न बजार, सीप, पूँजी, पूर्वाधार र स्थिर नीतिगत वातावरण आवश्यक छ।

स्मिथको दृष्टिकोणबाट हेर्दा नेपालले उत्पादन र उत्पादकत्वलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। आर्थिक वृद्धि उपभोग वा सरकारी खर्चको विस्तारबाट मात्र दिगो हुँदैन।

कृषि प्रशोधन, उद्योग, ऊर्जा र सेवाक्षेत्रमा श्रमको उत्पादकत्व बढाउनुपर्छ। सीप विकास र प्रविधिको प्रयोगलाई आर्थिक नीतिको केन्द्रमा राख्नुपर्छ।

उद्यमशीलताका लागि विश्वसनीय वातावरण निर्माण गर्नु अर्को आवश्यकता हो। व्यवसाय दर्ता, कर, अनुमति र नियमनका प्रक्रिया सरल तथा पारदर्शी हुनुपर्छ।

लगानीकर्ताले राजनीतिक पहुँचभन्दा दक्षता र नवीनताका आधारमा प्रतिस्पर्धा गर्न पाउनुपर्छ।

साना उत्पादकलाई ठूलो बजारसँग जोड्ने पूर्वाधार, गुणस्तर प्रमाणीकरण र व्यापार सहजीकरण पनि आवश्यक छन्। संरक्षणका नाममा कमजोर उत्पादकत्वलाई स्थायी बनाउनु हुँदैन।

घरेलु उद्योगलाई प्रतिस्पर्धी बन्ने क्षमता विकास गर्न सहयोग गर्नुपर्छ।

त्यस्तै, सक्षम र उत्तरदायी राज्य आर्थिक विकासको महत्त्वपूर्ण आधार हो। सडक, ऊर्जा, शिक्षा, न्याय र सार्वजनिक संस्थाको गुणस्तरले निजी लगानीको लागत र जोखिम निर्धारण गर्छ। राज्यले प्रभावकारी सेवा, निष्पक्ष नियम र करार कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

उत्पादन बढ्नु मात्रै पर्याप्त छैन। त्यसबाट सिर्जना हुने रोजगारीको गुणस्तर, वास्तविक आम्दानी र अवसरमा सुधार हुनुपर्छ। आर्थिक वृद्धिसँगै शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षामा पहुँच विस्तार गर्न आवश्यक छ।

यी विषयलाई स्मिथले आजको नेपालका लागि प्रत्यक्ष रूपमा प्रस्ताव गरेका नीतिका रूपमा बुझ्नु हुँदैन।

उनी अहिलेको नेपालको औद्योगिक वा विकास रणनीति लेखिरहेका थिएनन्। तर उनका अवधारणाले नीतिगत प्राथमिकता परीक्षण गर्ने आधार प्रदान गर्छन्।

नेपालले उनको पुस्तक पढ्नुको अर्थ कुनै विदेशी आर्थिक मोडेल जस्ताको तस्तै अपनाउनु होइन; आफ्नै आर्थिक संरचना, संस्थागत क्षमता र विकासका प्राथमिकतालाई तथ्यका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नु हो।

समृद्धिको सूत्र होइन, सोच्ने आधार

‘द वेल्थ अफ नेसन्स’ अर्थशास्त्रको इतिहासमा प्रभावशाली कृति हुनुको कारण यसले सबै आर्थिक प्रश्नको अन्तिम उत्तर दिएको होइन। यसको महत्त्व उत्पादन, श्रम, विनिमय, प्रतिस्पर्धा, व्यापार, कर र राज्यको भूमिकालाई एउटै व्यापक विश्लेषणमा जोड्नुमा छ।

पुस्तकका समर्थकले यसले आर्थिक स्वतन्त्रता र उत्पादनशील गतिविधिको महत्त्व स्पष्ट पारेको तर्क गर्छन्।

आलोचकहरूले भने यसको विचारलाई स्वतन्त्र बजारको एकपक्षीय समर्थनका रूपमा प्रयोग गरिएको र आधुनिक अर्थतन्त्रका सबै जटिलता यसले समेट्न नसक्ने बताएका छन्। पुस्तकलाई त्यसको ऐतिहासिक सन्दर्भबाट अलग राखेर बुझ्न पनि मिल्दैन।

यसैले यसलाई न अचूक आर्थिक सूत्रका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ, न यसको ऐतिहासिक योगदानलाई अस्वीकार गर्नुपर्छ।

यसको वास्तविक मूल्य आलोचनात्मक अध्ययनमा छ। स्मिथलाई पढ्दा बजारको शक्ति बुझ्न सकिन्छ, तर बजारका सीमाबारे पनि प्रश्न उठाउन सकिन्छ। निजी उद्यमशीलताको महत्त्व देखिन्छ, तर राज्यका जिम्मेवारी पनि स्पष्ट हुन्छन्।

व्यापारको लाभ बुझिन्छ, तर प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता र लाभको वितरणबारे सोच्न पनि प्रेरणा मिल्छ।

नेपालका नीति निर्माता, व्यवसायी, लगानीकर्ता, विद्यार्थी र आर्थिक पत्रकारका लागि यही पुस्तकको सान्दर्भिकता हो।

आर्थिक समृद्धि घोषणाबाट मात्र निर्माण हुँदैन। त्यसका लागि उत्पादनशील श्रम, उद्यमशीलता, पूँजी, प्रविधि, निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा र प्रभावकारी संस्थाको संयोजन आवश्यक हुन्छ।

राष्ट्रको सम्पत्ति केवल राज्यको ढुकुटीमा जम्मा भएको रकम होइन। नागरिकको श्रम, सीप र उद्यमशीलताले सिर्जना गर्न सक्ने मूल्य तथा त्यसबाट समाजले प्राप्त गर्ने अवसर पनि हो।

सन् १७७६ मा एडम स्मिथले उठाएको प्रश्न २५० वर्षपछि पनि महत्त्वपूर्ण छ, राष्ट्रले आफ्ना मानिसको क्षमता र स्रोतलाई कसरी व्यापक समृद्धिमा रूपान्तरण गर्छ?

‘द वेल्थ अफ नेसन्स’ पढ्नुपर्ने कारण यही हो।

यसले समृद्धिको जादुई सूत्र दिँदैन। बरु, समृद्धि कसरी निर्माण हुन्छ, आर्थिक नीतिले उत्पादन र अवसरमा कस्तो प्रभाव पार्छ र राज्य तथा बजारबीच कस्तो सम्बन्ध आवश्यक हुन्छ भन्ने प्रश्नलाई गम्भीरतापूर्वक सोच्न बाध्य बनाउँछ।

सम्पत्ति कति छ भन्ने प्रश्नबाट आर्थिक बहस सुरु हुन सक्छ; तर त्यो सम्पत्ति कसरी सिर्जना हुन्छ, कसले अवसर पाउँछ र त्यसको लाभ समाजसम्म कसरी पुग्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोजेपछि मात्र समृद्धिको बहस पूर्ण हुन्छ।