सोलुखुम्बुको पाङ्बोचेमा जन्मिएका ४९ वर्षीय पासाङ दावा शेर्पा सगरमाथा आरोहणका अनुभवी नाम हुन् । उनले हालसम्म ३१ पटक सगरमाथा आरोहण गरिसकेका छन् । कामीरिता शेर्पापछि सबैभन्दा धेरैपटक सगरमाथा आरोहण गर्ने आरोहीका रूपमा चिनिने पासाङ दावाले सगरमाथासहित चोयु, ल्होत्से र मनास्लु गरी आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालमा ४३ पटक पाइला राखिसकेका छन् ।

सन् १९९८ मा पहिलोपटक सगरमाथा आरोहण गर्दा चर्चित बेलायती साहसिक अभियन्ता एडवार्ड माइकल ‘बियर’ ग्रिल्सलाई गाइड गरेर शिखर पुर्‍याएका उनी अहिले पनि पर्वतारोहणमै सक्रिय छन् । २८ वर्षको आरोहण यात्रामा हिमालमा आएको परिवर्तन, आरोहणमा बढेको सुविधा, जलवायु परिवर्तन, फोहोर व्यवस्थापन, आरोहीको भीड, शेर्पाको रोजगारी र राज्यको भूमिकाबारे उनले कुम्भराज राईसँग गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश :

तपाईंको हिमाल आरोहण यात्रा कसरी सुरु भयो ?

मैले १२–१३ वर्षको उमेरदेखि ट्रेकिङमा भरियाका रूपमा काम गर्न थालेको हुँ । त्यसपछि ‘किचेन ब्वाई’, कुक हुँदै माउन्टेन गाइडको भूमिकामा पुगेँ । सन् १९९८ मा पहिलोपटक चर्चित बेलायती साहसिक अभियन्ता बियर ग्रिल्सलाई गाइड गरेर सगरमाथाको शिखरमा पुगेँ ।

त्यो आरोहण निकै कठिन थियो । अहिले जस्तो आरोहणको सुरुमै साउथ कोलभन्दा माथिसम्म डोरी टाँग्ने चलन थिएन । हामी दुईपटकको प्रयासमा शिखर पुगेका थियौँ । पहिलोपटक साउथ समिटबाट फर्किनुपरेको थियो ।

त्यतिबेला कस्तो जोखिम थियो ?

त्यतिबेला विभिन्न आरोहण दलका शेर्पाले थोरैथोरै डोरी टाँग्दै बाटो बनाउनु पथ्र्यो । हाम्रो टोलीको डोरी साउथ समिटमा पुगेपछि सकियो । त्यसपछि हिलारी स्टेप पार गर्न गाह्रो भयो । साउथ समिट नजिकै हामी झण्डै सय मिटर चिप्लिएका थियौँ । त्यसपछि आधारशिविर फर्किएर एक हप्ता बसेपछि दोस्रो प्रयासमा शिखर पुगेका हौँ ।

त्यतिबेला बियर ग्रिल्स अहिले जस्तो चर्चित थिएनन् । उनी सामान्य आरोहीका रूपमा आएका थिए ।

यस वर्ष एकै सिजनमा दुईपटक सगरमाथा चढ्नुभयो । त्यो यात्रा कस्तो रह्यो ?

यसपटक एउटा अमेरिकी कम्पनी र नेपालको ‘ट्रेक नेपाल’बीचको सहकार्यमा सञ्चालित आरोहण दलमा आबद्ध भएर १८ मेमा पहिलोपटक शिखर पुगेँ । १९ मेको बिहान आधारशिविर फर्किएँ । एक दिन आराम गरेर २० मेमा फेरि शिखरतर्फ लागेँ र २२ मेमा दोस्रोपटक शिखर पुगेँ ।

दोस्रोपटक भने कुनै विदेशी आरोहीलाई साथमा लगिनँ । एक्लै गएको थिएँ ।

२८ वर्षको आरोहण यात्रामा सगरमाथामा कस्तो परिवर्तन देख्नुभयो ?

परिवर्तन धेरै भएका छन् । पहिले किचेन टेन्ट नै अहिले जस्तो थिएन । हामी आइसमाथि वरपरका ढुंगा बटुलेर गाह्रो लगाउँथ्यौँ र गोठजस्तो बनाएर किचेन चलाउँथ्यौँ । अहिले किचेनदेखि डाइनिङसम्म सबै व्यवस्थित र सुविधायुक्त भएका छन् । कार्पेटसम्म ओछ्याइएको हुन्छ ।

त्यसो भए सगरमाथा आरोहण साहसिकभन्दा सुविधायुक्त बन्दै गएको हो ?

एडभेन्चर घटेको भन्दा पनि लक्जरी बढेको भन्नुपर्छ । खासमा कसले बढी सुविधा दिने भन्ने प्रतिस्पर्धा बढेको हो । एउटा कम्पनीले राम्रो सुविधा दिएपछि अर्कोले अझ राम्रो सुविधा दिने चलन सुरु भएको छ ।

यो सुविधा आरोहीले मागेका हुन् कि कम्पनीहरूले आफैं बढाएका हुन् ?

दुवै हो । विदेशी आरोहीले सुविधा खोज्छन् र त्यसअनुसार पैसा पनि तिर्छन् । त्यसपछि कम्पनीले पनि त्यहीअनुसार सुविधा दिनैपर्छ ।

हिमालमा हिउँ पग्लिने क्रमलाई तपाईंले कसरी हेर्नुभएको छ ?

खुम्बु आइसफलको कुरा गर्दा धेरै हिउँ पर्दा आइस धेरै देखिन्छ र हिउँ कम पर्दा पग्लिएर घटेको जस्तो देखिन्छ । यो भइरहने कुरा हो ।

पहिलेको तुलनामा कतिपय ठाउँमा पग्लिन थालेको हो जस्तो पनि लाग्छ । तर मेरो अनुभवमा त्यति धेरै हिउँ पग्लिएर ठूलै परिवर्तन भएको जस्तो लागेको छैन ।

त्यसो भए हिमालको मौसम बदलिएको हो कि आरोहीको व्यवहार ?

सन् २००० आसपाससम्म सगरमाथाको मौसम पूर्वानुमान अहिले जस्तो भरपर्दो थिएन । आरोहीले जुनसुकै बेला जोखिम मोल्नुपथ्र्यो । अहिले त्यस्तो छैन । मौसमको रिपोर्ट हेरेर आरोहीले आराम गर्न पाउँछन् ।

कतिपय विदेशी आरोही त आराम गर्न काठमाडौंसम्म आउँछन् । जुन दिन मौसम राम्रो हुने पूर्वानुमान हुन्छ, त्यसैअनुसार आरोहणका लागि माथि जान्छन् । अहिले हिमाल वा हिमालको मौसम परिवर्तन भएकोभन्दा पनि प्रविधिको विकाससँगै मौसम पूर्वानुमान भरपर्दो भएकाले आरोहीको व्यवहारमा परिवर्तन आएको हो ।

आधारशिविरभन्दा माथि नै इन्टरनेट चल्न थालेको छ । कहाँ, कतिखेर के भइरहेको छ भन्ने जानकारी लिन अहिले धेरै सजिलो भएको छ ।

दोस्रोपटक भने कुनै विदेशी आरोहीलाई साथमा लगिनँ । एक्लै गएको थिएँ ।दोस्रोपटक भने कुनै विदेशी आरोहीलाई साथमा लगिनँ । एक्लै गएको थिएँ ।

कुनै आरोहीको उद्धार गर्नुपरेको अनुभव छ ?

एकपटक एक जना हङ्गेरियन आरोही बिना अक्सिजन सगरमाथा चढ्ने भनेर गएका थिए । साउथ समिटतिर पुगेपछि उनलाई निकै गाह्रो भयो । त्यसपछि हामीले उनलाई बाँधेर घिस्याउँदै क्याम्प टु सम्म ल्याएका थियौँ । उनको जीवन त बच्यो, तर हामीलाई निकै गाह्रो भएको थियो ।

यस वर्ष सगरमाथामा भीड बढेको चर्चा भयो । तपाईंलाई पनि त्यस्तै लाग्यो ?

भीड बढेकै हो । खुम्बु आइसफलको बाटो खुल्न ढिलो हुँदा बाटोमा झन् धेरै भीड देखियो । तर यसपटकको आरोहणलाई समग्रमा हेर्दा तुलनात्मक रूपमा खासै दुर्घटना भएनन् । त्यसैले यसलाई निकै सफल र सुरक्षित आरोहण वर्षका रूपमा लिन सकिन्छ ।

तपाईं विश्व कीर्तिमानको प्रतिस्पर्धामा हुनुहुन्छ ?

त्यस्तो प्रतिस्पर्धा होइन । यसपटकको ३१औँ आरोहणबाहेक मैले गरेका सबै आरोहण अरू आरोहीलाई गाइड गरेर गरेको हुँ । यस वर्षको अन्तिम आरोहण भने मेरो कम्पनीको सहयोग र विदेशी साथीहरूको अनुरोधमा पहिलोपटक कुनै आरोहीबिना एक्लै गरेको हुँ ।

सगरमाथामा प्लास्टिकजन्य फोहोर बढेको भन्ने बहस छ । तपाईंको अनुभव के छ ?

पहिलेभन्दा अहिले फोहोर धेरै घटेको छ । पहिले साउथ कोलमै अक्सिजनका सिलिन्डर छरपस्ट देखिन्थे । पालहरू पनि त्यत्तिकै देखिन्थे । अहिले पालहरू अलिअलि देखिए पनि अक्सिजनका सिलिन्डर त एउटा पनि देखिँदैन । धेरै सफा गरिएको छ ।

हिमालमा यस्ता सामग्री बढ्यो भनेर भन्न सजिलो छ, तर त्यहाँ गएर सफा गर्नु धेरै गाह्रो काम हो । बरफले पाल थिचेपछि निकाल्नै सकिँदैन । सिसाले थिचेजस्तो भइसकेको हुन्छ । तान्दा टुक्रा मात्रै आउँछ ।

अहिले पहिले जस्तो बाटोमा लासहरू पनि खासै देखिँदैनन् । यस वर्ष हिलारी स्टेपनजिकै एक जना भारतीय आरोहीको शव छ, त्यत्ति हो ।

हिमालमा जलवायु परिवर्तनको असर बढ्नुमा आरोहीका गतिविधि मुख्य कारण हुन् कि अन्य प्रदूषणजन्य गतिविधि ?

मलाई त थोरै संख्यामा रहेका आरोहीले हिमालमा गर्ने गतिविधिभन्दा अन्य प्रदूषणजन्य गतिविधि नै मुख्य कारण होला जस्तो लाग्छ ।

उदाहरणकै रूपमा काठमाडौंलाई हेर्नुस् । सगरमाथामा हुने प्रदूषणभन्दा यहाँ काठमाडौंमा कति धेरै प्रदूषण हुन्छ । यहाँ हुने गतिविधिले पनि हिमालमा असर पारिरहेको हुन्छ ।

तपाईंलाई कहिलेकाहीँ सगरमाथालाई केही वर्ष आराम दिन पाए हुन्थ्यो भन्ने लाग्दैन ?

व्यक्तिगत रूपमा सोच्दा दुई–तीन वर्ष आराम दिन पाए हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ । तर विदेशीहरू पनि मान्दैनन् । अर्को कुरा आरोहणसँग जोडिएको रोजगारी हो ।

राज्यले गर्ने आम्दानीदेखि ट्याक्सी चालक, होटल व्यवसायी, भरिया र आरोहणसँग जोडिएका सबैलाई आर्थिक असर पर्छ । त्यसैले सगरमाथालाई आराम दिन पनि गाह्रो छ ।

राज्यले शेर्पाहरूको योगदानलाई कत्तिको सम्मान गरेको महसुस गर्नुभएको छ ?

अलिअलि त गरेको होला । तर महसुस हुने गरी गरेको मलाई थाहा छैन । यस वर्ष पर्यटन बोर्डले मलाई केही नगदसहित सम्मान गरेको थियो । यो पनि सबैले पाउने कुरा होइन ।

पहिलो पुस्ताका शेर्पाहरूले जीविकाका लागि हिमालमा भारी बोक्थे । तपाईंहरूको पुस्तामा अवस्था कति बदलिएको छ ?

खासै अन्तर छैन । अहिले पनि हामी धेरैजसो शेर्पाहरू जीविकाकै लागि हिमालमा काम गरिरहेका छौँ ।

हिमालमा काम गरेर हुने आम्दानीबाट सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ?

सन्तुष्ट नै भनौँ । रोजगारीका लागि अरू पेसा छैन ।

तपाईंको अर्को पुस्ता पनि आरोहणमा आउँदै छ ?

मेरो छोराको कुरा गर्ने हो भने ऊ आउँदैन । खुम्बु क्षेत्रमा हिमालमा काम गर्ने धेरै शेर्पाका अर्को पुस्ता पनि यो पेसामा आउने सम्भावना घटेको छ ।

तर संखुवासभाको मकालु क्षेत्र र सोलुखुम्बुकै अन्य ठाउँका शेर्पाहरूका नयाँ पुस्ता यस क्षेत्रमा आइरहेका छन् । राई, गुरुङलगायत अन्य समुदायको उपस्थिति पनि पर्वतारोहणमा बढिरहेको छ ।

तपाईंका लागि हिमाल के हो ? सगरमाथाको शिखरमा पुग्दा कस्तो अनुभूति हुन्छ ?

पहिलो र दोस्रोपटक शिखरमा पुग्दा खुसी लाग्थ्यो । आफूले गाइड गरेर लगेको आरोहीलाई शिखरसम्म पुर्‍याउन पाउँदा झन् खुसी लाग्थ्यो ।

तर पछिपछि शिखर पुगेपछि आफूले अरू कुरा सोच्ने ध्यान नै हुँदैन । आफूले लगेको आरोहीलाई कसरी सुरक्षित रूपमा फर्काउने भन्ने चिन्ता मात्रै हुन्छ ।

प्राविधिक रूपमा सगरमाथाभन्दा कठिन मानिने आमादब्लम पनि धेरैपटक चढ्नुभएको छ ?

मैले आमादब्लम सन् १९९५ देखि चढ्न थालेको हुँ । एउटा सिजनमा दुई–तीनपटकसम्म पनि चढेको छु । तर गनेर राखिनँ । त्यसैले ठ्याक्कै कतिपटक चढेँ भन्ने थाहा छैन । मेरो विचारमा ५० पटकभन्दा बढी नै भयो ।

अब कहिलेसम्म हिमाल आरोहणलाई निरन्तरता दिने योजना छ ?

ज्यानले साथ दिएसम्म । यति नै वर्ष भनेर भन्न सक्दिनँ । ज्यानले साथ दिए अझै पाँच–छ वर्ष होला, नभए दुई–तीन वर्षसम्म होला । ठ्याक्कै भन्न सकिन्न ।

भनेपछि सगरमाथा आरोहण अझै जारी रहन्छ ?

त्यो सिजन लागेपछि थाहा हुन्छ । आफूले गाइड गर्ने आरोही शिखरसम्म पुग्ने अवस्था आयो र आफू पनि सक्षम भएँ भने निरन्तरता नपाउने कुरा भएन । बीचमा कुनै परिस्थिति आयो भने चाहिँ भन्न सकिँदैन ।

परिवारले हिमाल नचढ्न दबाब दिँदैन ?

भन्छन् । तर आफ्नो काम नै त्यही भएकाले होला । सिजन सुरु भएपछि सबै साथी झोला बोकेर हिँडेको देखेपछि आफूलाई पनि सकसक लाग्छ र हिँडिहालिन्छ ।

हिमालमै जन्मिनुभयो, हिमालमै काम गर्नुभयो । हिमालबाहिरको जीवनबारे सोच्नुभएको छ ?

वसन्त ऋतु आएपछि हिमाल चढ्नेबाहेक अरू कुरा सोच्नै सक्दिनँ । त्यसबाहेकको समयमा खेतीपाती गर्छु । मेरी श्रीमतीको दिङ्बोचेमा सानो व्यवसाय पनि छ । त्यहाँ पनि समय बिताउँछु । अरू खासै केही सोचेको छैन ।

विदेश जाँदाको कुनै अविस्मरणीय अनुभव छ ?

सन् २०२२ मा मैले सगरमाथा चढाएका एक जना बेलायती आरोहीले मलाई बेलायत बोलाउनुभएको थियो । त्यहाँ ‘केन्डल माउन्टेन फेस्टिभल’ भन्ने ठूलो कार्यक्रम रहेछ । प्रसिद्ध आरोहीहरू पनि भेटिए । बियर ग्रिल्सलाई पनि भेटेँ ।

त्यहाँको एउटा सैनिक शिविरमा पनि बोलाएर ठूलो सम्मानसहित स्वागत गरेका थिए । करिब एक महिना विभिन्न ठाउँ घुमेर फर्किएँ ।

अन्त्यमा, राज्यले तपाईं जस्ता हिमालमा काम गर्ने शेर्पाका लागि के गरिदिनुपर्छ ?

सकेसम्म हिमालमा काम गर्ने शेर्पा र उनीहरूका परिवारको सामाजिक सुरक्षाका लागि राज्यले स्थायी व्यवस्था गरिदिए हुन्थ्यो ।

धेरै साथीहरूले यस विषयमा बोलिसकेका छन् । अहिलेसम्म त केही भएको छैन । अब भइदिए हुन्थ्यो भन्ने लाग्छ ।