काठमाडौं । नेपालको पर्यटन बजारमा अहिले संख्या बढाउनेभन्दा कुन पर्यटक ल्याउने र उनीहरूले नेपालमा कति खर्च गर्छन् भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ । सन् २०२६ को जुलाईसम्मको तथ्यांकले यही विरोधाभास देखाएको छ । सात महिनामा करिब ६ लाख ९२ हजार विदेशी पर्यटक नेपाल आएका छन् ।

जुलाईमा भारतबाट २३ हजार ४९० पर्यटक आएर कुल आगमनको ३२.७३ प्रतिशत हिस्सा ओगट्दा चीनबाट ११ हजार ९९ पर्यटक आएका छन्, जुन अघिल्लो वर्षको सोही महिनाभन्दा ६१.०९ प्रतिशत बढी हो । अझ महत्वपूर्ण कुरा, चिनियाँ पर्यटकको जुलाई आगमन सन् २०१९ को प्रि-कोभिड स्तरभन्दा ८.६५ प्रतिशत माथि पुगेको छ ।

भारत नेपालको सबैभन्दा ठूलो आधार बजार रहँदा चीन तीव्र विस्तार भइरहेको बजारका रूपमा देखिएको छ । तर संख्या बढ्दै जाँदा पनि २०२५ मा विदेशी पर्यटकको औसत दैनिक खर्च ३३.०९ डलरमा झरेको तथ्यले नेपालको पर्यटन रणनीतिलाई अर्को दिशातर्फ धकेलेको छ । अब लक्ष्य पर्यटक गन्ने मात्र होइन, छिमेकी बजारबाट उच्च मूल्यको पर्यटन आम्दानी निकाल्ने हुनुपर्ने देखिन्छ ।

भारत आधार बजार चीनको तीव्र उछाल

नेपालको पर्यटनमा भारतको भूमिका नयाँ होइन । तर पछिल्लो तथ्यांकले भारतलाई अझै पनि नेपालको सबैभन्दा ठूलो स्रोत बजारका रूपमा स्थापित गरेको छ ।

सन् २०२६ जुलाईमा भारतबाट २३ हजार ४९० पर्यटक नेपाल आएका छन् । यो महिनाको कुल विदेशी पर्यटक आगमनको ३२.७३ प्रतिशत हो । तर अघिल्लो वर्षको जुलाईको तुलनामा भारतीय पर्यटकको संख्या भने १३.५ प्रतिशतले घटेको छ । त्यसैले भारतबाट पर्यटक बढेको भन्नेभन्दा भारतले ठूलो बजार हिस्सा कायम राखेको तथ्य महत्वपूर्ण हो ।

चीनको तस्वीर भने फरक छ । जुलाई २०२६ मा ११ हजार ९९ चिनियाँ पर्यटक नेपाल आएका छन् । गत वर्ष जुलाईमा यो संख्या ६ हजार ८९० थियो । अर्थात् एक वर्षमै ६१.०९ प्रतिशत वृद्धि भएको छ । सन् २०१९ को जुलाईमा चीनबाट १० हजार २१५ पर्यटक आएका थिए । अहिलेको संख्या त्यसको तुलनामा ८.६५ प्रतिशत बढी हो ।

यो वृद्धि नेपालका लागि सामान्य मासिक उतारचढावभन्दा ठूलो संकेत हो । किनकि जुलाई नेपालको परम्परागत मनसुन सिजन हो । यसै महिनामा समग्र विदेशी पर्यटक आगमन ७१ हजार ७७५ पुगेको थियो, जुन अघिल्लो वर्षको ७० हजार १९३ भन्दा २.३ प्रतिशत मात्रै बढी हो । तर त्यही कमजोर समग्र वृद्धिभित्र चीनको ६१ प्रतिशत वृद्धि देखिएको छ ।

यसले नेपालको पर्यटन बजारमा स्रोत देशको संरचना परिवर्तन भइरहेको संकेत गर्छ । दक्षिण एसियाली बजार जुलाईमा कुल आगमनको ४१.५ प्रतिशत भए पनि यो समूहबाट आउने पर्यटक अघिल्लो वर्षको तुलनामा ११.९३ प्रतिशत घटेका छन् ।

यसको ठीक विपरीत दक्षिण एसियाबाहेकका अन्य एसियाली बजारबाट १७ हजार ४२४ पर्यटक आएका छन्, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा ३३.०५ प्रतिशत बढी हो ।

अर्थात् नेपालको पर्यटन वृद्धि अहिले केवल परम्परागत भारतीय र दक्षिण एसियाली बजारमा निर्भर छैन । चीनसहित पूर्वी तथा दक्षिणपूर्वी एसियाली बजार विस्तारको अर्को आधार बन्दै गएको छ ।

सात महिनाको आगमनले देखाएको तस्वीर

सन् २०२६ को जनवरीदेखि जुलाईसम्म नेपालमा प्रकाशित मासिक तथ्यांक जोड्दा ६ लाख ९२ हजार २२८ विदेशी पर्यटक आएका छन् । जनवरीमा ९२ हजार ५७३, फेब्रुअरीमा १ लाख ५ हजार ४४१, मार्चमा १ लाख २० हजार ५१६, अप्रिलमा १ लाख ७ हजार ९३४, मेमा १ लाख २ हजार ६२६, जुनमा ९१ हजार ३६३ र जुलाईमा ७१ हजार ७७५ पर्यटक आएका छन् । नेपाल पर्यटन बोर्डले जनवरीदेखि जुलाईसम्मका मासिक ‘नेपाल टुरिजम इन्साइट्स’ प्रकाशित गर्दै आएको छ ।

मार्च सात महिनाकै सबैभन्दा बलियो महिना रह्यो । त्यसपछि अप्रिल, मे र फेब्रुअरीमा पनि एक लाखभन्दा बढी पर्यटक आए । मनसुन सुरु भएपछि संख्या क्रमशः घटे पनि जुलाईमा अघिल्लो वर्षको तुलनामा वृद्धि कायम रहनु सकारात्मक संकेत हो ।

तर यहाँ एउटा सावधानी पनि आवश्यक छ । सात महिनाको संख्यालाई सिधै वार्षिक लक्ष्यसँग तुलना गर्दा मौसमी प्रभावलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन । नेपालको मुख्य पर्यटन सिजन अझै बाँकी छ । सेप्टेम्बरदेखि नोभेम्बरसम्मको शरद् सिजन र त्यसपछि डिसेम्बरको आगमनले वर्षको अन्तिम परिणाम निर्धारण गर्नेछ ।

गत आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा भने नेपालले १२ लाख ९ हजार ३५७ विदेशी पर्यटक भित्र्याएको नेपाल पर्यटन बोर्डको तथ्यांक सार्वजनिक भएको छ । त्यसमा भारतबाट ३ लाख ११ हजार ५३१ र चीनबाट १ लाख ९ हजार ८९२ पर्यटक आएका थिए । भारत कुल आगमनको २५.७६ प्रतिशत र चीन ९ प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सासहित प्रमुख बजारमा थिए ।

यसले भारत र चीनको संयुक्त बजार नेपालका लागि कति महत्वपूर्ण छ भन्ने स्पष्ट गर्छ । तर यी दुई बजारलाई एउटै रणनीतिले समेटेर पुग्दैन ।

भारत नेपालका लागि नजिकको, ठूलो र विविध उद्देश्य भएको बजार हो । धार्मिक पर्यटन, पारिवारिक भ्रमण, विवाह, सप्ताहन्त छुट्टी, स्वास्थ्य तथा वेलनेस, मनोरञ्जन र व्यवसायिक यात्रासम्म भारतीय पर्यटकका विभिन्न सेगमेन्ट छन् ।

चीन भने ठूलो सम्भावना भएको तर फरक प्रकारले विकास गर्नुपर्ने बजार हो । चिनियाँ पर्यटकको आगमन प्रि–कोभिड स्तरमा फर्किनु त्यसको आधार हो । अब चुनौती त्यो वृद्धिलाई नियमित र दीर्घकालीन बनाउनमा छ ।

पर्यटक बढे पनि आम्दानी कमजोर

नेपालको पर्यटनमा अहिले सबैभन्दा कम चर्चा हुने तर सबैभन्दा महत्वपूर्ण तथ्य खर्चसँग जोडिएको छ । सरकारी तथ्यांकअनुसार सन् २०२५ मा नेपाल आएका विदेशी पर्यटकको औसत बसाइ १६.३४ दिन पुगेको थियो । सन् २०२४ मा यो १३.३० दिन थियो ।

अर्थात् औसत बसाइ २२.९ प्रतिशत बढेको छ । तर यही अवधिमा प्रतिपर्यटक प्रतिदिन औसत खर्च ४०.८४ डलरबाट ३३.०९ डलरमा झरेको छ ।

यो नेपालको पर्यटन उद्योगका लागि ठूलो विरोधाभास हो । पर्यटक धेरै दिन बसेका छन्, तर दैनिक खर्च घटेको छ । अर्थात् आगमन र बसाइको वृद्धिले मात्र पर्यटनको आर्थिक प्रतिफल सुनिश्चित गर्दैन ।

सरकारको आर्थिक सर्वेक्षणसम्बन्धी विवरणअनुसार प्रतिदिन पर्यटक खर्च करिब १९ प्रतिशत घटेको हो । पर्यटन क्षेत्रको कुल आम्दानी भने लामो बसाइका कारण बढेको छ । सन् २०२४ मा पर्यटनबाट करिब ८३ अर्ब ३९ करोड रुपैयाँ बराबरको आम्दानी भएकोमा २०२५ मा यो ८७ अर्ब ३७ करोड रुपैयाँ पुगेको छ, अर्थात् ४.७७ प्रतिशत वृद्धि भएको छ ।

तर दक्षिण एसियाका अन्य गन्तव्यमा पर्यटकको दैनिक खर्च १०० देखि १५० डलरसम्म पुग्ने गरेको तुलनाले नेपालको कमजोरी अझ स्पष्ट बनाउँछ ।

यसको अर्थ नेपालले पर्यटक ल्याउन सकेन भन्ने होइन । समस्या पर्यटकलाई उच्च मूल्यको पर्यटन उत्पादन बिक्री गर्न नसक्नुमा छ ।

होटल, रिसोर्ट र पर्यटन पूर्वाधारमा निजी लगानी बढिरहेको छ । २०२५ मा नेपालमा स्टार होटलको संख्या २१४ बाट २२२ पुगेको र कुल होटल बेड क्षमता ६२ हजार ६४२ बाट ६४ हजार १३४ पुगेको तथ्यांक उपलब्ध छ । ट्राभल एजेन्सी र ट्रेकिङ एजेन्सीको संख्या पनि बढेको छ ।

तर पूर्वाधार थपिए पनि त्यसअनुसार खर्च गर्ने पर्यटक र खर्च गर्ने उत्पादन बढ्न सकेन भने होटलको कोठा थपिनु मात्र पर्यटन अर्थतन्त्रका लागि पर्याप्त हुँदैन ।

भारत र चीनमा फरक दाउ आवश्यक

भारतबाट नेपाल आउने पर्यटकको संख्या ठूलो भएकाले अब बजार विस्तारको रणनीति ‘अझ धेरै भारतीय’ भन्दा ‘अझ धेरै मूल्य दिने भारतीय’तर्फ जानुपर्ने देखिन्छ ।

भारतीय बजारमा डेस्टिनेसन वेडिङ यसको एउटा ठूलो सम्भावना हो । नेपालका लक्जरी होटल तथा रिसोर्टमा भारतीय विवाह र पारिवारिक कार्यक्रमको माग बढिरहेको व्यवसायीहरूले बताएका छन् । भारतीय पर्यटक नेपालमा तीन रात आसपासको प्याकेजमा आउने प्रवृत्ति पनि देखिएको पर्यटन व्यवसायीहरूले बताएका छन् ।

धार्मिक पर्यटन अर्को बलियो क्षेत्र हो । पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जनकपुर, लुम्बिनी र मानसरोवर यात्रासँग जोड्न सकिने प्याकेजले भारतीय बजारलाई अझ गहिरो बनाउन सक्छ । त्यसमा वेलनेस, आयुर्वेद, योग, गल्फ, साहसिक पर्यटन र लक्जरी रिसोर्ट थप्न सकिन्छ ।

भारतसँग नेपालको सबैभन्दा ठूलो प्रतिस्पर्धात्मक लाभ पहुँच हो । छोटो दूरी, स्थलमार्ग, हवाई सम्पर्क, सांस्कृतिक समानता र धार्मिक सम्बन्धले नेपाललाई अन्य अन्तर्राष्ट्रिय गन्तव्यभन्दा फरक बनाउँछ ।

चीनका लागि भने बजारको आकार र डिजिटल पहुँच मुख्य आधार बन्न सक्छ । चीनबाट आउने पर्यटक ६१ प्रतिशतले बढेर प्रि–कोभिड स्तरसमेत पार गरिसकेको अवस्थामा नेपालले अब चिनियाँ बजारलाई नियमित स्रोत बजारमा बदल्नुपर्ने देखिन्छ ।

त्यसका लागि चिनियाँ भाषामा सूचना, डिजिटल प्लेटफर्ममा प्रचार, म्यान्डरिन भाषी गाइड, डिजिटल भुक्तानी र चिनियाँ उपभोक्तालाई लक्षित प्याकेज महत्वपूर्ण हुनेछन् ।

नेपालका लागि लुम्बिनी विशेष उत्पादन बन्न सक्छ । त्यस्तै हिमालय, पर्वतारोहण, ट्रेकिङ, बौद्ध संस्कृति, वन्यजन्तु र साहसिक गतिविधिलाई छुट्टाछुट्टै बजार उत्पादनका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ ।

तर बजार विस्तारसँगै हवाई सम्पर्क महत्वपूर्ण हुनेछ । पर्यटक आउने इच्छा मात्र पर्याप्त हुँदैन । प्रत्यक्ष वा सहज कनेक्टिभिटी, प्रतिस्पर्धी हवाई भाडा र भरपर्दो आन्तरिक यातायात आवश्यक हुन्छ ।

पर्यटन व्यवसायीहरूले नेपालमा उच्च मूल्यका पर्यटक आकर्षित गर्न अन्तर्राष्ट्रिय हवाई भाडा, आन्तरिक यातायात, पूर्वाधार र गुणस्तरीय पर्यटन उत्पादनमा सुधार आवश्यक रहेको बताउँदै आएका छन् । पछिल्लो वर्षको तथ्यांकले पनि उच्च खर्च गर्ने पर्यटक आकर्षित गर्ने चुनौती स्पष्ट पारेको छ ।

यसैले नेपालको पर्यटन रणनीतिको केन्द्र अब ‘आगमन संख्या’ बाट ‘पर्यटकको मूल्य’तर्फ सर्नुपर्ने देखिन्छ । सन् २०२५ मा नेपालमा ११ लाख ६२ हजार ३६५ विदेशी पर्यटक आएका थिए । भारत पहिलो स्रोत बजार, अमेरिका दोस्रो र चीन तेस्रो स्थानमा थियो ।

भारतबाट ३ लाखभन्दा बढी र चीनबाट करिब १ लाख १० हजार पर्यटक आएको तथ्यांकले यी दुई बजारको संयुक्त सम्भावना देखाइसकेको छ ।

सन् २०२६ को सात महिनामै करिब ६ लाख ९२ हजार पर्यटक आइसकेका छन् । जुलाईमा मात्र चीनबाट ११ हजारभन्दा बढी पर्यटक आउनु र मनसुनमै समग्र आगमन बढ्नुले बजारमा नयाँ गति देखिएको छ ।

तर नेपालले अब अर्को गल्ती गर्न मिल्दैन । पर्यटकको संख्या बढ्यो भनेर मात्र पर्यटन सफल भएको निष्कर्ष निकाल्नु पर्याप्त हुँदैन ।

भारतले दिएको ठूलो आधार बजारलाई उच्च खर्च गर्ने पर्यटनमा रूपान्तरण गर्ने र चीनबाट सुरु भएको तीव्र वृद्धिलाई दीर्घकालीन बजारमा बदल्ने काम एकैसाथ अघि बढाउनुपर्छ ।

त्यसका लागि काठमाडौं, पोखरा र चितवनको परम्परागत त्रिकोणभन्दा बाहिर पर्यटन खर्च फैलाउनुपर्नेछ । स्थानीय उत्पादन, हस्तकला, संस्कृति, खाना, साहसिक गतिविधि, वेलनेस, लक्जरी आतिथ्य र नयाँ गन्तव्यलाई पर्यटन प्याकेजमा जोड्नुपर्नेछ ।

किनकि अहिलेको तथ्यांकले नेपाललाई एउटा स्पष्ट संकेत दिइरहेको छ । पर्यटक आउने बाटो खुलेको छ, तर पर्यटकबाट बढी आम्दानी निकाल्ने बाटो अझै साँघुरो छ ।

भारत त्यो बाटोको सबैभन्दा ठूलो आधार हो । चीन त्यसमा तीव्र गतिले थपिँदै गरेको अर्को ठूलो ढोका हो । अब नेपालको पर्यटन नीतिको सफलता यी दुई बजारबाट कति पर्यटक आए भन्नेमा मात्र होइन, उनीहरूले नेपालमा कति दिन बिताए, कहाँ पुगे र कति खर्च गरे भन्ने तथ्यले निर्धारण गर्नेछ ।