काठमाडौं । नेपालमै सर्पदंशको जीवनरक्षक औषधि उत्पादन गरेर आयात निर्भरता घटाउने लक्ष्यसहित अघि बढाइएको उद्योग अहिले मेसिन किन्न नसकेर थला परेको छ । सुनसरीको वराहक्षेत्रमा स्थापना गरिएको एन्टी–स्नेक भेनम सेरम रिसर्च एन्ड म्यानुफ्याक्चरिङ प्रालिले पूर्वाधारमा मात्रै करिब १५ करोड रुपैयाँ खर्च गरिसकेको छ । भवन तयार छ, सर्प र घोडा तयार छन्, प्राविधिक जनशक्ति पनि छ । तर उत्पादन चलाउने मुख्य मेसिन छैन ।

उद्योगका अध्यक्ष तथा सर्प अनुसन्धानकर्ता लक्ष्मीप्रसाद फुयाँलका अनुसार उद्योग सञ्चालनका लागि थप करिब २० करोड रुपैयाँ आवश्यक छ । परियोजनामा आधारित कर्जा उपलब्ध भए नेपालमा आवश्यक पर्ने ठूलो हिस्सा एन्टी–स्नेक भेनम स्वदेशमै उत्पादन गर्न सकिने उनको दाबी छ ।

करिब ३५ करोड रुपैयाँ लागत अनुमान गरेर अघि बढाइएको उद्योगको भौतिक संरचना निर्माण भइसकेको छ । औषधि उत्पादनका लागि आवश्यक कोब्रा, करेत र भाइपर प्रजातिका १३८ वटा सर्प तथा चार वटा घोडा उद्योग परिसरमा राखिएका छन् ।

फुयाँलका अनुसार उद्योगसँग सर्पको विष संकलनदेखि औषधि उत्पादनसम्मका लागि आवश्यक प्राविधिक ज्ञान र जनशक्ति पनि छ । तर मुख्य उपकरण आयात गर्न नसक्दा यत्रो लगानी भएको उद्योग सञ्चालनमै आउन सकेको छैन ।

‘भवन बनिसक्यो, सर्प र घोडा पनि पालिसकेका छौँ, प्राविधिक ज्ञान पनि छ,’ फुयाँल भन्छन्, ‘तर मेसिन ल्याउन नसक्दा उत्पादन सुरु गर्न सकिएको छैन।’

समस्या उद्योगको पूर्वाधारमा भन्दा अहिले पैसामा आएर अड्किएको छ । फुयाँलका अनुसार सरकारले परियोजनामा आधारित कर्जा उपलब्ध गराउने नीति लिए पनि व्यवहारमा उद्योगले त्यस्तो सुविधा पाउन सकेको छैन । उद्योग विभागबाट आवश्यक सिफारिस भइसके पनि बैंक, अर्थ मन्त्रालय र सम्बन्धित सरकारी निकायबीचको समन्वय अभावले कर्जा प्रक्रिया अघि बढ्न नसकेको उनको गुनासो छ ।

अझ रोचक कुरा, उत्पादन सुरु नहुँदै बजारको एउटा आधारसमेत तयार भइसकेको छ । फुयाँलका अनुसार स्वास्थ्य मन्त्रालयले उद्योगबाट उत्पादन हुने एन्टी–स्नेक भेनमको ६० प्रतिशत खरिद गर्ने समझदारी गरिसकेको छ । अर्थात् उत्पादन सुरु भएपछि बजार खोज्नुपर्ने अवस्था समेत नरहेको उनको दाबी छ ।

तर माग र आपूर्तिको अवस्था हेर्दा नेपालमा स्वदेशी उत्पादनको आवश्यकता अझ ठूलो देखिन्छ । नेपालमा एन्टी–स्नेक भेनमको वार्षिक वास्तविक मागको आधिकारिक तथ्यांक स्पष्ट छैन । क्षेत्रका विज्ञहरूको अनुमानमा माग करिब पाँच लाख भायलसम्म पुग्न सक्छ । तर सरकारले अहिले वार्षिक करिब ६० हजार भायल मात्र आयात गर्ने गरेको फुयाँलको दाबी छ ।

यही अन्तरले सर्पदंशको उपचारमा औषधि अभावको समस्या देखिने गरेको छ । गर्मी र वर्षायाममा सर्पदंशका घटना बढ्दा अस्पताल तथा उपचार केन्द्रमा एन्टी–स्नेक भेनमको माग पनि बढ्छ । केही समयअघि वीरगन्जको एक उपचार केन्द्रले औषधि मौज्दात नभएको भन्दै सर्पदंशका बिरामीको उपचार गर्न नसकिने सूचना सार्वजनिक गरेको घटना पनि बाहिर आएको थियो । त्यसपछि विराटनगरस्थित कोशी अस्पतालमा समेत एन्टी–स्नेक भेनमको उपलब्धताबारे सोधपुछ बढेको थियो ।

नेपालका तराई तथा भित्री मधेशका जिल्लामा सर्पदंश ठूलो जनस्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा रहँदै आएको छ । वर्षायाममा जोखिम अझ बढ्छ । अस्पताल टाढा हुनु, समयमै उपचार नपुग्नु र आवश्यक औषधि उपलब्ध नहुनुले जोखिम थप बढाउँछ ।

सरकारी अभिलेखमा सर्पदंशबाट हुने मृत्युको संख्या वर्षअनुसार केही दर्जनदेखि सय आसपास देखिए पनि विभिन्न अध्ययनले वास्तविक क्षति धेरै ठूलो हुन सक्ने देखाएका छन् । केही अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनले नेपालमा सर्पदंशका कारण वार्षिक मृत्यु हजारौँसम्म हुन सक्ने अनुमानसमेत गरेका छन् । विभिन्न अध्ययनमा नेपालमा प्रत्येक वर्ष २० हजारदेखि ४० हजारसम्म मानिस सर्पदंशको जोखिममा पर्ने उल्लेख छ ।

तर स्वदेशमै औषधि उत्पादन गर्ने प्रयास भने कानुनी प्रक्रियामै वर्षौँ अल्झियो । फुयाँलले २०७१ सालतिरै नेपालमा एन्टी–स्नेक भेनम उत्पादन गर्ने योजना अघि सारेका थिए । त्यतिबेला सर्प पालन गरेर औषधि उत्पादन गर्ने स्पष्ट कानुनी आधार थिएन ।

राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐनमा सर्प पालनसम्बन्धी स्पष्ट व्यवस्था नभएपछि कानुन संशोधनका लागि लामो समय लाग्यो । २०७३ सालमा ऐन संशोधन भयो, २०७६ सालमा नियमावली आयो र २०८१ सालमा आवश्यक कार्यविधि बनेको फुयाँल बताउँछन् ।

‘एउटा उद्योग सञ्चालन गर्न आवश्यक कानुनी जग तयार हुनै १२ वर्ष लाग्यो,’ उनको गुनासो छ ।

अहिले कानुनी बाटो खुलेको छ । उद्योगको भवन तयार छ । सर्प र घोडा तयार छन् । प्राविधिक क्षमता पनि रहेको दाबी छ । स्वास्थ्य मन्त्रालयले उत्पादनको हिस्सा खरिद गर्ने समझदारी गरेको छ । तर उत्पादन सुरु गर्न चाहिने मेसिन ल्याउन पैसा छैन ।

फुयाँलको माग पनि अनुदानको होइन । उनी परियोजनामा आधारित करिब २० करोड रुपैयाँ कर्जा उपलब्ध गराउन सरकारसँग आग्रह गरिरहेका छन् ।

उद्योग सञ्चालनमा आए नेपालले आयात गर्ने एन्टी–स्नेक भेनमको हिस्सा घटाउन सक्ने र आपूर्ति अभावका कारण उपचार प्रभावित हुने समस्या कम गर्न सक्ने उनको दाबी छ । स्वदेशी उत्पादनले आपूर्ति नियमित बनाउन, विदेशी मुद्रा बचाउन र सर्पदंशको उपचारमा औषधि अभाव घटाउनसमेत सहयोग पुग्न सक्छ ।

तर अहिले अवस्था उल्टो छ । जीवनरक्षक औषधिमा आत्मनिर्भर बन्ने लक्ष्यसहित निजी क्षेत्रले १५ करोड रुपैयाँ खर्च गरिसकेको छ, उत्पादनको सम्भावित बजारसमेत देखिएको छ, तर सरकारी सहजीकरण र वित्तीय पहुँच नपुग्दा उद्योगको मेसिन नै आउन सकेको छैन ।

सर्प छन्, घोडा छन्, भवन छ । औषधि उत्पादन गर्ने मेसिन मात्रै छैन । यही एउटा अभावले १५ करोडको लगानीलाई अहिले उद्योग होइन, प्रतीक्षामा रहेको संरचनामा बदलिदिएको छ ।