काठमाडौं । तेललाई औद्योगिक युगमा अर्थतन्त्रको प्रमुख इन्धन भनिन्थ्यो। अहिले अर्थतन्त्र अर्को इन्धनमा निर्भर हुँदैछ डेटा अर्थात् तथ्यांक।

मानिसले उत्पादन गर्ने, किनमेल गर्ने, पैसा पठाउने, ऋण लिने, लगानी गर्ने, यात्रा गर्ने, सामाजिक सञ्जाल चलाउने र डिजिटल उपकरण प्रयोग गर्ने हरेक गतिविधिले तथ्यांक सिर्जना गर्छ।

बैंकमा हुने एउटा कारोबारदेखि मोबाइलबाट पठाइएको सन्देशसम्म, सेयर बजारमा भएको एउटा कारोबारदेखि अस्पतालको एउटा परीक्षणसम्म डिजिटल संसारमा हरेक गतिविधिले नयाँ डेटा जन्माइरहेको छ। यो डेटा यति तीव्र गतिमा बढिरहेको छ कि केही वर्षअघिसम्म कल्पना गर्न कठिन हुने परिमाण अहिले विश्व अर्थतन्त्रको हिस्सा बन्दैछ।

सन् २०२५ मा १७३.४ जेटाबाइट रहेको विश्वव्यापी डेटा उत्पादन, अभिलेख, स्थानान्तरण र प्रयोगको मात्रा सन् २०२९ मा ५२७.५ जेटाबाइट पुग्ने अनुमान छ। अर्थात् केही वर्षमै विश्वको डिजिटल सूचना सम्पत्ति तीन गुणाभन्दा बढी हुने बाटोमा छ।

विश्वको वित्तीय क्षेत्र अहिले प्रविधिको तेस्रो लहरमा प्रवेश गरेको छ। पहिलो लहरले कारोबारका केही व्यक्तिगत कामलाई स्वचालित बनायो। दोस्रो लहरले इन्टरनेटमार्फत ती कामलाई जोड्यो। तेस्रो लहर भने हार्डवेयर, सफ्टवेयर, तथ्यांक भण्डारण र सञ्जाललाई एउटै संरचनामा जोड्दै कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई वित्तीय निर्णयको केन्द्रमा ल्याइरहेको छ।

अमेरिकाको सेन्ट्रल ओहायोमा रहेको गुगलको डेटा सेन्टर

यस परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो प्रभाव लगानी उद्योगमा देखिन थालेको छ। हिजोसम्म एउटा लगानी विश्लेषकले घण्टौँ लगाएर पढ्ने प्रतिवेदन, मिलाउने तथ्यांक, खोज्ने जोखिम र बनाउने पूर्वानुमानलाई आजका प्रविधिले केही मिनेटमा प्रशोधन गर्न सक्छन्। कम्पनीका वित्तीय विवरण, बजार मूल्य, ब्याजदर, समाचार, सामाजिक सञ्जाल, आपूर्ति शृंखला, उपभोक्ता व्यवहार र विश्व अर्थतन्त्रका संकेतहरू एउटै विश्लेषणमा जोडिन थालेका छन्।

एआईसँगै उकालो लाग्दै डेटा सेन्टर बजार

हरेक दिन विश्वभर १८ अर्बभन्दा बढी पाठ सन्देश आदानप्रदान हुने अनुमान छ। स्मार्टफोन, डिजिटल भुक्तानी, विद्युतीय व्यापार, सामाजिक सञ्जाल, निगरानी प्रणाली, उद्योगका उपकरण, सवारी साधन र इन्टरनेटसँग जोडिएका उपकरणले निरन्तर नयाँ डेटा उत्पादन गरिरहेका छन्।

यसलाई केवल ‘सूचनाको वृद्धि’ भनेर बुझ्नु पर्याप्त छैन। यो आर्थिक गतिविधिको डिजिटल अभिलेख विस्तार हो। यसले वित्तीय क्षेत्रको एउटा पुरानो मान्यता उल्टाइरहेको छ। पहिले पैसा जहाँ जान्छ, सूचना त्यहाँ पुग्थ्यो। अब सूचना जहाँ पुग्छ, पैसा त्यहाँ जान सक्छ।

विश्व डेटा सेन्टरको बढ्दो बजार स्मार्टफोनको विस्तार, इन्टरनेट प्रयोगकर्ताको तीव्र वृद्धि, व्यापारको डिजिटल रूपान्तरण र विभिन्न उपकरणको आपसी जडानले विश्वमा उत्पादन हुने तथ्यांकको मात्रा अत्याधिक रूपमा बढाएको छ। जसले ठूलो मात्रामा तथ्यांक संकलन, सुरक्षित भण्डारण र उपयोग गर्न सक्छ, उसले प्रतिस्पर्धामा नयाँ लाभ प्राप्त गर्न सक्छ।

विश्वव्यापी ठूलो डेटा बजार सन् २०२५ मा करिब २२४.४६ अर्ब अमेरिकी डलर रहेको अनुमान गरिएको छ। सन् २०३३ सम्म यो ५७३.४७ अर्ब डलर पुग्ने प्रक्षेपण छ। वार्षिक औसत वृद्धिदर करिब १२.४४ प्रतिशत रहने अनुमान छ। यो बजार सन् २०३५ सम्म १० खर्ब ५५ अर्ब ८२ करोड डलर पुग्ने प्रक्षेपण गरिएको छ। अर्थात् आगामी एक दशकमा बजार करिब २.७ गुणाले विस्तार हुनेछ।

डिजिटल अर्थतन्त्रको लाभ समान रूपमा वितरण भइरहेको छैन। विश्वव्यापी डिजिटल क्षेत्रमा सीमापार लगानीमा चीन र अमेरिकाका ठूला बहुराष्ट्रिय कम्पनीको प्रभुत्व छ। सन् २०२० देखि २०२४ सम्म विकासशील देशहरूले डिजिटल अर्थतन्त्रका नयाँ परियोजनामा करिब ५३१ अर्ब डलर बराबरको लगानी आकर्षित गर्ने प्रतिबद्धता पाए। तर त्यसको करिब ८० प्रतिशत केवल १० देशमा केन्द्रित भयो।

क्लाउड कम्प्युटिङ, ठूलो परिमाणको डेटा विश्लेषण, कृत्रिम बौद्धिकता र डिजिटल सेवाको तीव्र विस्तार डेटा सेन्टर बजार वृद्धिका मुख्य चालक हुन्। व्यवसाय तथा सरकार दुवैले ठूलो परिमाणमा डेटा प्रशोधन, भण्डारण र सुरक्षित आदानप्रदान गर्नुपर्ने भएपछि डेटा सेन्टर डिजिटल अर्थतन्त्रको आधारभूत पूर्वाधार बन्दै गएको छ।

अर्को तहमा ठूलो डेटा र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको संयुक्त बजार छ। यो सन् २०२५ को ४५६.३५ अर्ब डलरबाट २०२९ मा ८८४.४२ अर्ब डलर पुग्ने प्रक्षेपण छ। डेटा अब सूचना प्रविधिको उपविषय मात्र होइन, आफैँ ठूलो विश्वव्यापी उद्योग हो।

एक्सेलबाट एल्गोरिदमतर्फ वित्तीय क्षेत्र

यस बजारमा अब परम्परागत सर्भर राख्ने पूर्वाधार मात्र प्रतिस्पर्धाको विषय छैन। ऊर्जा दक्षता, उन्नत शीतलीकरण प्रणाली, मोड्युलर डेटा सेन्टर, नवीकरणीय ऊर्जा, कृत्रिम बौद्धिकतामा आधारित सञ्चालन प्रणाली र प्रयोगकर्तानजिक डेटा प्रशोधन गर्ने ‘एज कम्प्युटिङ’ नयाँ लगानीको केन्द्रमा आएका छन्।

सन् २०२५ मा आधाभन्दा बढी व्यवसायले तथ्यांक भण्डारणका लागि सार्वजनिक क्लाउड संरचना रोजेको तथ्यांकले देखाउँछ। साना तथा मध्यम व्यवसायमा यसको प्रयोग अझ महत्वपूर्ण हुँदैछ। ठूलो तथ्यांकलाई क्लाउड प्रविधिसँग जोड्दा कम्पनीले आवश्यकताअनुसार क्षमता बढाउन सक्छ। नयाँ सफ्टवेयर छिटो प्रयोगमा ल्याउन सक्छ। विभिन्न स्थानमा रहेका कर्मचारीलाई एउटै तथ्यांक प्रणालीमा जोड्न सक्छ।

क्लाउड, ठूलो तथ्यांक र कृत्रिम बुद्धिमत्ता अलग अलग प्रविधि होइनन्। तिनीहरू एउटै डिजिटल आर्थिक संरचनाका तीन तह हुन्।

वित्तीय क्षेत्रमा प्रविधिको पहिलो ठूलो लहर सन् १९६० र १९७० को दशकमा आएको थियो। त्यसबेला कारोबारका व्यक्तिगत गतिविधि स्वचालित हुन थाले। आदेश प्रशोधन, बिल भुक्तानीजस्ता दोहोरिने काममा मेसिनले मानिसको श्रम घटाउन थाले। त्यो परिवर्तनको उद्देश्य मुख्यतः कामलाई छिटो र कम खर्चिलो बनाउनु थियो।

सन् १९८० र १९९० को दशकमा इन्टरनेटको विस्तारसँगै दोस्रो लहर आयो। अब एउटा कार्यालयमा रहेको प्रणाली अर्को कार्यालयसँग जोडिन सक्थ्यो। भौगोलिक दूरी घट्यो। कम्पनी, ग्राहक र वित्तीय संस्थाबीच सूचना आदानप्रदान तीव्र भयो।

तर अहिलेको तेस्रो लहरको प्रकृति फरक छ। यसले केवल काम स्वचालित गर्दैन, काम कसरी गरिन्छ भन्ने नै बदल्छ। क्लाउड प्रविधिमा तथ्यांक भण्डारण हुन्छ। ठूलो तथ्यांक प्रणालीले असंख्य स्रोतबाट सूचना तान्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले त्यसलाई प्रशोधन गर्छ। मेसिन सिकाइले ढाँचा पहिचान गर्छ। स्वचालित प्रणालीले नियमित काम गर्छ। मानिसले परिणामको व्याख्या र निर्णय गर्छ।

एआईको विस्तारले डेटा सेन्टरको मागलाई थप तीव्र बनाएको छ। एआई प्रणालीलाई ठूलो परिमाणमा डेटा प्रशोधन गर्न उच्च क्षमताका कम्प्युटिङ प्रणाली आवश्यक पर्छन्। त्यसका लागि परम्परागत डेटा सेन्टरभन्दा धेरै विद्युत्, प्रशोधन क्षमता र उन्नत शीतलीकरण आवश्यक हुन्छ।

क्लाउडमा आधारित सेवा, एआई, वित्तीय प्रविधि, डिजिटल स्वास्थ्य, विद्युतीय व्यापार र स्मार्ट सिटी प्रणाली विस्तार हुँदै जाँदा उच्च क्षमताका डेटा सेन्टरको आवश्यकता बढिरहेको छ। यसले डेटा सेन्टरलाई प्रविधि कम्पनीको मात्र पूर्वाधार नभई बैंकिङ, दूरसञ्चार, स्वास्थ्य, सरकार र औद्योगिक क्षेत्रको समेत रणनीतिक पूर्वाधार बनाएको छ।

वित्तीय क्षेत्र अझै पनि परम्परागत विद्युतीय तालिका प्रणालीमा निर्भर छ। तर त्यसको छेउमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता, प्रोग्रामिङ, ठूलो डेटा विश्लेषण र स्वचालित प्रणाली तीव्र गतिमा प्रवेश गरिरहेका छन्।

विश्वव्यापी लगानी उद्योगसम्बन्धी अध्ययनमा सहभागीमध्ये दुईतिहाइभन्दा बढीले आफ्नो पेशागत भूमिकामा सान्दर्भिक रहन प्राविधिक सीप, विशेषतः कृत्रिम बुद्धिमत्तासँग सम्बन्धित क्षमता विकास गर्न चाहेको बताएका छन्।

एआईले दोहोरिने काम स्वचालित गर्न सक्छ। जटिल तथ्यांकको विश्लेषण गर्न सक्छ। जोखिमको संकेत पत्ता लगाउन सक्छ। सम्भावित लगानी अवसर देखाउन सक्छ। तर अन्तिम निर्णयको जिम्मेवारी अझै मानिसकै हो। किनकि गलत डेटा प्रयोग गर्ने शक्तिशाली एआई पनि गलत निर्णय गर्ने शक्तिशाली मेसिन मात्र हो।

प्रविधिको विस्तारसँगै जोखिम पनि बढ्छ। नियामक चिन्ता, संस्थागत प्रतिरोध, प्रविधि बुझाइको कमी, पुरानो पूर्वाधार र विभिन्न विभागमा छरिएका प्रणालीले कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग जटिल बनाइरहेका छन्। वित्तीय क्षेत्रमा जोखिम झन् संवेदनशील छ। गलत निर्णयले केवल एउटा सूचना गलत देखाउने होइन, लाखौँ वा करोडौँको पूँजी जोखिममा पार्न सक्छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताले रोजगारी समाप्त गर्छ भन्ने बहस पुरानो हुँदैछ। वास्तविक प्रश्न कुन काम हराउँछभन्दा पनि कुन सीपको माग बढ्छ भन्ने हो। तथ्यांक वैज्ञानिकहरू सन् २०२४ देखि २०३४ सम्म सबैभन्दा तीव्र गतिमा बढ्ने चार प्रमुख पेशामध्ये पर्ने अनुमान छ। यस क्षेत्रमा रोजगारी करिब ३४ प्रतिशत बढ्ने प्रक्षेपण छ।

ऊर्जा र डेटा सार्वभौमिकताबीच नेपालको अवसर

कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग तीव्र भए पनि नियमन त्यसै गतिमा अघि बढेको छैन। वित्तीय नियामकहरू नैतिक प्रयोग, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र जोखिम व्यवस्थापनमा जोड दिइरहेका छन्। तर विभिन्न देशका नियम र दृष्टिकोण फरक छन्। अत्यधिक कठोर नियमनले नवप्रवर्तन रोक्न सक्छ भने अत्यधिक कमजोर नियमनले उपभोक्ता, लगानीकर्ता र वित्तीय स्थायित्व जोखिममा पार्न सक्छ।

डेटा सेन्टर उद्योगको सबैभन्दा ठूलो चुनौती ऊर्जा खपत बन्दै गएको छ। उच्च क्षमताका एआई तथा क्लाउड प्रणाली सञ्चालन गर्न ठूलो मात्रामा विद्युत् आवश्यक पर्छ। त्यसैले विश्वका ठूला डेटा सेन्टर सञ्चालकले जलविद्युत्, सौर्य र वायु ऊर्जासँग दीर्घकालीन विद्युत् खरिद सम्झौता गर्न थालेका छन्।

ऊर्जा दक्षता बढाउन तरल शीतलीकरण, उन्नत विद्युत् व्यवस्थापन र मोड्युलर संरचनाको प्रयोग बढिरहेको छ। डेटा सेन्टर बजारमा ‘एज कम्प्युटिङ’ र ‘हाइपरस्केल’ पूर्वाधारको विस्तार पनि भइरहेको छ।

सरकारहरूले नागरिक तथा संवेदनशील राष्ट्रिय डेटा देशभित्रै राख्नुपर्ने नीति अघि बढाएसँगै डेटा सार्वभौमिकता पनि बजार विस्तारको महत्वपूर्ण कारण बनेको छ। वित्तीय प्रणाली, राष्ट्रिय परिचय, सरकारी सेवा, स्वास्थ्य र सुरक्षासँग सम्बन्धित डेटा स्थानीय रूपमा सुरक्षित राख्नुपर्ने आवश्यकताले विभिन्न देशमा क्षेत्रीय डेटा हब निर्माणलाई प्रोत्साहन गरिरहेको छ।

विश्व डेटा सेन्टर निर्माणमा मोड्युलर र पूर्वनिर्मित संरचनाको प्रयोग पनि बढिरहेको छ। यसबाट परम्परागत संरचनाभन्दा छिटो डेटा सेन्टर सञ्चालनमा ल्याउन र मागअनुसार चरणबद्ध रूपमा क्षमता विस्तार गर्न सकिन्छ।

विश्व बजारको यही परिवर्तनले नेपालका लागि पनि नयाँ अवसर सिर्जना गर्छ। विशेषगरी नेपालको जलविद्युत् सम्भावना डेटा सेन्टर उद्योगका लागि महत्वपूर्ण प्रतिस्पर्धात्मक आधार बन्न सक्छ।

विश्व बजारमा डेटा सेन्टर सञ्चालकहरू नवीकरणीय ऊर्जातर्फ आकर्षित भइरहेका बेला नेपालले जलविद्युत्लाई डिजिटल पूर्वाधारसँग जोड्न सकेको अवस्थामा विद्युत्को घरेलु माग बढाउनुका साथै उच्च मूल्यको डिजिटल उद्योग आकर्षित गर्न सक्छ।

नेपालमा डेटा सेन्टरको विकासले केवल सर्भर राख्ने व्यवसाय सिर्जना गर्दैन। यसले क्लाउड सेवा, कृत्रिम बौद्धिकता, साइबर सुरक्षा, सफ्टवेयर विकास, वित्तीय प्रविधि, डिजिटल सार्वजनिक सेवा र स्टार्टअपको विस्तारलाई समेत आधार दिन सक्छ।

विश्व डेटा सेन्टर बजार २०३५ सम्म १० खर्ब ५५ अर्ब डलरको आकारमा पुग्ने दिशामा अघि बढिरहेको बेला नेपालले आफ्नो जलविद्युत्, भौगोलिक अवस्था र बढ्दो डिजिटल मागलाई एउटै रणनीतिमा जोड्न सके डेटा सेन्टरलाई डिजिटल अर्थतन्त्रको नयाँ निर्यातमुखी उद्योगका रूपमा विकास गर्ने अवसर प्राप्त गर्न सक्छ।