सन् १९९८ को सुरुआती दिन।

अमेरिकाको एटलान्टा सहरमा रहेको एउटा सानो अपार्टमेन्टमा २७ वर्षकी युवती हातमा कैंँची लिएर बसिरहेकी थिइन्।

उनको अगाडि महिलाले लगाउने मोजा थियो। उनले त्यसको खुट्टातिरको भाग काटिसकेकी थिइन्। बैंक खातामा जम्मा पाँच हजार अमेरिकी डलर मात्र बचत थियो।

ती युवती थिइन् सारा ब्लेकली।

त्यो साँझ उनले काटेको मोजाले एक दिन आफूलाई विश्वका चर्चित उद्यमीहरूको सूचीमा पुर्‍याउनेछ भन्ने कल्पना पनि गरेकी थिइनन्। त्यो कुनै ठूलो व्यापारिक योजना थिएन। कुनै अनुसन्धान टोली थिएन। ठूलो लगानी थिएन। थियो त आफ्नै दैनिक जीवनमा देखिएको एउटा सामान्य समस्या र त्यसको सरल समाधान खोज्ने प्रयास।

साराले सेतो पाइन्ट लगाएर एउटा कार्यक्रममा जानुपर्ने थियो। सामान्य भित्री लुगा लगाउँदा कपडामुनि डोरीजस्ता धर्का देखिन्थे र शरीरको आकार पनि आफूले चाहेजस्तो देखिँदैनथ्यो।

समस्या समाधान गर्न उनले मोजाको खुट्टातिरको भाग काटिन् र बाँकी भाग लगाइन्। परिणाम उनको अपेक्षाभन्दा राम्रो आयो।

मोजाले शरीरलाई चाहेजस्तो आकार दियो। कपडामुनि देखिने अनावश्यक धर्का पनि हट्यो। समस्या एउटा मात्र थियो, मोजा माथितिर सर्दै जान्थ्यो।

त्यही सानो समस्याले साराको दिमागमा ठूलो व्यवसायिक सम्भावनाको ढोका खोल्यो। यस्तो समस्या आफूले मात्र भोगेकी होइनन् होला, अरू महिलाले पनि भोगिरहेका होलान् भन्ने सोच उनको मनमा आयो। बजारमा यति सामान्य समस्या छ भने यसको राम्रो समाधान किन छैन भन्ने प्रश्नले उनलाई व्यवसायको बाटोतिर धकेल्यो।

असफलताले दिएको उद्यमको आँट

सारा ब्लेकलीको जन्म सन् १९७१ मा अमेरिकाको फ्लोरिडा राज्यको क्लियरवाटरमा भएको थियो। उनका बुबा वकिल थिए। बाल्यकालमै उनले असफलतालाई हेर्ने एउटा फरक दृष्टिकोण सिकिन्।

घरको खानाको टेबलमा उनका बुबाले छोराछोरीलाई हरेक हप्ता एउटा प्रश्न सोध्थे, त्यो हप्ता उनीहरू केमा असफल भए।

छोराछोरीले कुनै काममा असफल भएको सुनाउँदा उनी निराश हुँदैनथे। बरु त्यसलाई सकारात्मक रूपमा लिन्थे। प्रयास गर्दा असफल हुनु स्वाभाविक हो, तर असफल हुने डरले प्रयास नै नगर्नु ठूलो समस्या हो भन्ने सोच उनले छोराछोरीमा विकास गराए।

साराले पछि आफ्नो उद्यमशील यात्रामा यही संस्कारलाई ठूलो आधारका रूपमा लिइन्। असफलतालाई अन्तिम परिणाम नभई अर्को प्रयासको हिस्सा मान्ने बानीले उनलाई जोखिम लिन सहज बनायो।

उनको पहिलो सपना भने व्यवसाय थिएन। उनी वकिल बन्न चाहन्थिन्। कानुन पढ्न आवश्यक पर्ने परीक्षा उनले दुई पटक दिइन्, तर अपेक्षित सफलता हात पार्न सकिनन्। वकिल बन्ने सपना रोकिएपछि उनले जीविकाका लागि विभिन्न काम गर्न थालिन्।

केही समय मनोरञ्जन पार्कमा काम गरिन्। त्यसपछि अफिस सामग्री बेच्ने कम्पनीमा फ्याक्स मेसिन बिक्री गर्न थालिन्।

फ्याक्स मेसिन बेच्ने काम उनको उद्यमशीलताको अनौपचारिक प्रशिक्षण बन्यो। घाम होस् वा पानी, अपरिचित मानिसको ढोका ढकढक्याउँदै उत्पादन बेच्नुपर्ने थियो। धेरैपटक जवाफ हुन्थ्यो, ‘चाहिँदैन।’

साराले त्यहाँ करिब सात वर्ष बिताइन्। निरन्तर अस्वीकार सुन्दै काम गर्दा ‘होइन’ भन्ने शब्दसँग डर हराउँदै गयो। पछि आफ्नै कम्पनी सुरु गर्दा यही अनुभव उनको ठूलो पुँजी बन्यो।

‘नो’ सुन्दै बनेको बिक्री कौशल

मोजाको प्रयोगपछि सारा रोकिइनन्। उनले त्यसलाई वास्तविक उत्पादन बनाउन सकिन्छ कि सकिँदैन भनेर खोजी सुरु गरिन्।

दिनमा उनी फ्याक्स मेसिन बेच्थिन्। साँझ र सप्ताहान्त आफ्नै उत्पादनको योजनामा काम गर्थिन्। करिब दुई वर्षसम्म यही दोहोरो जीवन चल्यो।

उनले आफ्नो योजनाबारे सुरुमा धेरै मानिसलाई बताइनन्। साथीभाइ र आफन्तले बारम्बार प्रगतिको बारेमा सोधिरहे भने आफूले काम गरिरहेको योजनामाथिको आत्मविश्वास कमजोर हुन सक्ने उनको सोच थियो।

उत्पादन तयार पार्नुभन्दा पहिले उनले एउटा ठूलो समस्या पार गर्नुपर्थ्यो, उत्पादन गर्ने कारखाना खोज्नु।

साराले उत्तरी क्यारोलाइनाका मोजा उत्पादन गर्ने कारखानाहरूमा सम्पर्क गरिन्। अपरिचित महिला, नयाँ उत्पादन र परम्परागत मोजाभन्दा फरक अवधारणा। धेरै कारखानाले उनको प्रस्तावलाई गम्भीरतापूर्वक लिएनन्।

तर उनले फोन गर्न छाडिनन्।

अन्ततः एउटा कारखानाका मालिकले पुनः उनलाई सम्पर्क गरे। सुरुमा उनले पनि प्रस्ताव अस्वीकार गरेका थिए। पछि आफ्ना छोरीहरूले साराको विचार मन पराएको बताएपछि उनले उत्पादनमा सहयोग गर्ने निर्णय गरे।

व्यवसाय सुरु गर्नुअघि अर्को चुनौती थियो पेटेन्ट।

कानुनी प्रक्रियामा ठूलो रकम खर्च गर्नुपर्ने अवस्था थियो। सारासँग त्यसका लागि पर्याप्त पैसा थिएन। उनले कानुनी किताबहरू पढेर आफैँ प्रारम्भिक मस्यौदा तयार गरिन् र पछि वकिलको सहयोग लिइन्।

उनको बैंक खातामा भएको पाँच हजार डलर नै सुरुआती व्यवसायको मुख्य आर्थिक आधार थियो।

नामबाट बनेको पहिचान

उत्पादन तयार हुँदै थियो। अब ब्रान्डको नाम चाहिन्थ्यो।

साराले आफ्नो उत्पादनलाई सामान्य मोजा वा भित्री लुगाको नाममा सीमित गर्न चाहिनन्। उनी सजिलै सम्झन सकिने, बोल्दा फरक सुनिने र बजारमा छुट्टै पहिचान बनाउन सक्ने नाम चाहन्थिन्।

धेरै सोचपछि उनले ‘स्प्याङ्क्स’ नाम रोजिन्।

नाम छोटो थियो। उच्चारण गर्न सजिलो थियो। परम्परागत नामभन्दा फरक भएकाले मानिसको ध्यान तान्थ्यो। यही नाम पछि उनको व्यवसायको विश्वव्यापी पहिचान बन्यो।

तर राम्रो उत्पादन र आकर्षक नाम मात्र पर्याप्त थिएन। उत्पादन पसलमा पुग्नुपर्थ्यो। ग्राहकले किन्नुपर्थ्यो। त्यहाँबाट सुरु भयो अर्को संघर्ष।

साहसिक प्रस्तुतिले खोलेको बजार

साराले प्रसिद्ध डिपार्टमेन्ट स्टोर नेम्यान मार्कसका खरिद अधिकारीसँग भेट्ने अवसर पाइन्।

उनलाई थाहा थियो, सामान्य प्रस्तुति गरेर नयाँ उत्पादन बेच्न सजिलो छैन। त्यसैले उनले उत्पादनको प्रभाव प्रत्यक्ष देखाउने निर्णय गरिन्।

उनले खरिद अधिकारीलाई महिला शौचालयमा लगिन् र उत्पादन लगाउनुअघि तथा लगाएपछि देखिने फरक आफैँ देखाइन्।

प्रस्तुति असामान्य थियो, तर प्रभावकारी साबित भयो।

नेम्यान मार्कसले स्प्याङ्क्सलाई आफ्ना सातवटा पसलमा राख्ने निर्णय गर्‍यो। त्यही एउटा निर्णयले साराको उत्पादनलाई ठूला खुद्रा बजारतिर जाने बाटो खोल्यो। त्यसपछि अन्य स्टोरहरू पनि जोडिँदै गए।

सन् २००० मा अमेरिकी टेलिभिजन प्रस्तोता ओपरा विन्फ्रेले स्प्याङ्क्सलाई आफूलाई मन पर्ने वस्तुहरूको सूचीमा समावेश गरेपछि ब्रान्डको माग तीव्र रूपमा बढ्यो।

स्प्याङ्क्सको प्रचारका लागि ठूलो विज्ञापन अभियान चलाउनुपर्ने अवस्था आएन। उपभोक्ताको अनुभव, खुद्रा बजारको विस्तार र ओप्राको समर्थनले ब्रान्डलाई तीव्र गतिमा अगाडि बढायो।

सुरुआती दिनमा साराले आफैँ फोन उठाउँथिन्। ग्राहकका अर्डर सम्हाल्थिन्। साथीहरूको सहयोगमा सामान प्याक गर्थिन्। ठूलो कम्पनीको कार्यालय र ठूलो कर्मचारी समूह थिएन। एउटी संस्थापक, सीमित पैसा र एउटा नयाँ उत्पादन थियो।

पाँच हजार डलरदेखि अर्बौंको मूल्यसम्म

स्प्याङ्क्सको बजार विस्तारसँगै साराको व्यवसाय पनि तीव्र रूपमा बढ्दै गयो।

उनको यात्राको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष कम्पनीको सुरुआती संरचना थियो। उनले बाहिरी लगानीकर्ताबाट ठूलो पुँजी उठाएर व्यवसाय सुरु गरेकी थिइनन्। आफ्नै बचतबाट व्यवसाय सुरु गरेकी थिइन् र कम्पनीलाई आफ्नै नियन्त्रणमा राख्दै विस्तार गरिन्।

सन् २०१२ मा फोर्ब्सले सारालाई आफ्नै प्रयासबाट अर्बपति बनेकी सबैभन्दा कम उमेरकी महिलाका रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो।

त्यसपछि पनि स्प्याङ्क्सको व्यवसाय विस्तार हुँदै गयो। कपडाको एउटा सानो समस्याबाट जन्मिएको उत्पादन विभिन्न बजारमा पुगिसकेको थियो।

सन् २०२१ मा लगानी कम्पनी ब्ल्याकस्टोनले स्प्याङ्क्समा बहुमत हिस्सा खरिद गर्दा कम्पनीको मूल्य करिब १ अर्ब २० करोड अमेरिकी डलर आँकिएको थियो।

त्यो कारोबार साराको यात्राको अर्को महत्वपूर्ण मोड थियो। पाँच हजार डलर बचतबाट सुरु भएको एउटा सानो प्रयोग अब अर्बौं डलर मूल्याङ्कन भएको विश्वव्यापी ब्रान्डमा बदलिएको थियो।

कम्पनीको स्वामित्व संरचना परिवर्तन भए पनि साराको व्यवसायसँगको सम्बन्ध समाप्त भएन। उनी कम्पनीमा महत्त्वपूर्ण भूमिकामा रहिन्।

आफ्नो सफलताको अर्को हिस्सा उनले महिला उद्यमशीलतामा लगानी गर्ने बाटोतिर मोडिन्। आफ्नै फाउन्डेसनमार्फत महिला उद्यमीहरूलाई सहयोग गर्ने काममा पनि उनी सक्रिय भइन्।

एउटा सामान्य समस्याबाट सुरु भएको असाधारण यात्रा

सारा ब्लेकलीको कथा ठूलो उद्योग, पारिवारिक सम्पत्ति वा स्थापित व्यवसायबाट सुरु भएको कथा होइन। एउटा सामान्य समस्या देख्ने, त्यसको समाधान आफैँ खोज्ने र त्यसलाई बजारमा पुर्‍याउने प्रयासबाट सुरु भएको कथा हो।

उनको यात्रामा धेरैपटक अस्वीकार आयो। कारखानाले उत्पादन गर्न मानेनन्। व्यवसायको सुरुआतमा पैसा सीमित थियो। कानुनी प्रक्रियाका लागि समेत स्रोतको अभाव थियो। बजारमा नयाँ उत्पादन स्वीकार गराउनुपर्ने चुनौती छुट्टै थियो।

तर उनले हरेक अवरोधलाई अर्को कदमका रूपमा प्रयोग गरिन्।

फ्याक्स मेसिन बेच्ने सात वर्षले उनलाई ग्राहकसँग कुरा गर्न सिकायो। निरन्तर अस्वीकारले आत्मविश्वास घटाउनुको सट्टा अस्वीकार सहने क्षमता बढायो। बाल्यकालको पारिवारिक संस्कारले असफलतालाई डरको विषय बनाउन दिएन। आफ्नै जीवनको समस्याले उनलाई बजारको सम्भावना देखायो।

यही संयोजनले स्प्याङ्क्सको आधार तयार गर्‍यो।

साराको यात्राको सबैभन्दा ठूलो पक्ष यही हो, उनले अवसर खोज्न बजारको कुनै असाधारण ठाउँमा जानुपरेन। आफ्नै दैनिक जीवनमा देखिएको समस्यालाई उनले ध्यान दिएर हेरिन्। त्यसको समाधान आफैँ प्रयोग गरिन्। प्रयोग सफल भएपछि त्यसलाई उत्पादनमा बदलिन् र उत्पादनलाई व्यवसायमा रूपान्तरण गरिन्।

आज नेपाली युवाका लागि पनि उनको कथा उद्यमशीलताको एउटा महत्वपूर्ण उदाहरण हो। व्यवसाय सुरु गर्न सधैँ ठूलो पुँजी, ठूलो कार्यालय वा स्थापित पारिवारिक पृष्ठभूमि आवश्यक हुँदैन।

कहिलेकाहीँ बजारको ठूलो अवसर आफ्नै वरिपरि देखिएको सानो समस्याभित्र लुकेको हुन्छ।

सारा वकिल बन्न सकिनन्। दुईपटकको परीक्षाले उनको पहिलो सपना पूरा हुन दिएन। तर त्यही असफलतापछि खुलेको अर्को बाटोले उनलाई फरक संसारमा पुर्‍यायो।

पाँच हजार डलरको बचत, एउटा कैंँची, काटिएको मोजा र समाधान खोज्ने जिद्दीबाट सुरु भएको त्यो यात्रा अन्ततः स्प्याङ्क्स साम्राज्यसम्म पुग्यो।

उनको कथा पैसा नभएर रोकिएको उद्यमको कथा होइन। पैसा सीमित हुँदा पनि समस्या पहिचान गरेर, जोखिम लिएर र अस्वीकार सहँदै एउटा विचारलाई व्यवसायमा बदल्न सकिने यात्राको कथा हो।