सफलताको कथा सधैँ विशाल जनसङ्ख्या, प्राकृतिक स्रोत, ठूलो पुँजी वा फराकिलो घरेलु बजारबाट सुरु हुँदैन।

कहिलेकाहीँ सीमित स्रोतसाधन, सानो बजार र कठिन आर्थिक अवस्थाले पनि नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्न सक्छन्। त्यसका लागि देशले आफ्नो कमजोरीलाई कसरी अवसरमा बदल्छ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

उत्तरी युरोपको सानो देश इस्टोनियाको आर्थिक र प्राविधिक रूपान्तरण यसैको उदाहरण हो।

सोभियत संघको विघटनपछि सन् १९९१ मा स्वतन्त्रता पुनःस्थापित गरेको इस्टोनियासामु राज्य सञ्चालनलाई व्यवस्थित बनाउने, अर्थतन्त्रलाई आधुनिक बनाउने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोडिने चुनौती थियो।

देशसँग ठूला अर्थतन्त्रसँग प्रतिस्पर्धा गर्न पर्याप्त जनशक्ति, पुँजी र विशाल घरेलु बजार थिएन। पुरानो प्रशासनिक प्रणालीलाई निरन्तरता दिएर मात्र ती चुनौती पार गर्न कठिन थियो।

इस्टोनियाले यही सीमिततालाई नयाँ बाटो रोज्ने अवसर बनायो।

परम्परागत प्रशासनिक संरचना विस्तार गर्नुभन्दा प्रविधिको उपयोग गरेर सरकारी सेवा सरल बनाउने, नागरिकलाई डिजिटल पहिचान दिने र व्यवसाय सञ्चालनको वातावरण सुधार गर्ने दिशामा लगानी गरियो।

सानो अर्थतन्त्रले ठूला देशको नक्कल गर्नुको सट्टा आफ्नै क्षमताअनुसारको विकासको बाटो खोज्यो।

आज इस्टोनिया डिजिटल शासन र प्रविधिमा आधारित उद्यमशीलताका लागि अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा परिचित छ।

सरकारी सेवा अनलाइन उपलब्ध गराउनेदेखि विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्ने प्रविधि कम्पनी विकास गर्नेसम्मको यात्राले देशको आर्थिक पहिचान परिवर्तन गरेको छ। यस सफलताभित्र सरकारी नीति, दक्ष जनशक्ति, अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँगको सम्बन्ध र उद्यमीको जोखिम उठाउने क्षमताको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ।

पुरानो व्यवस्थाबाट नयाँ सुरुवात

इस्टोनियाको रूपान्तरण बुझ्न सन् १९९१ को अवस्थालाई हेर्नुपर्छ। सोभियत संघबाट स्वतन्त्रता पुनःस्थापित भएपछि देशले राजनीतिक स्वतन्त्रतालाई आर्थिक स्वतन्त्रता र आधुनिक संस्थागत संरचनामा रूपान्तरण गर्नुपर्ने थियो। पुरानो आर्थिक प्रणालीबाट बजारमुखी अर्थतन्त्रतर्फको संक्रमण सहज थिएन।

नयाँ कानुन, प्रभावकारी प्रशासन, लगानीको वातावरण र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारसँगको सम्बन्ध विस्तार आवश्यक थियो।

यस्तो अवस्थामा इस्टोनियाले सूचना प्रविधिलाई केवल एउटा आर्थिक क्षेत्रका रूपमा मात्र हेरेन। प्रविधिलाई राज्य सञ्चालन, शिक्षा, नागरिक सेवा र व्यवसायको आधार बनाउने रणनीति अघि सारियो।

सन् १९९० को दशकमा इन्टरनेट र कम्प्युटरको प्रयोग विस्तार गर्न सरकारी पहल गरियो।

सन् १९९७ मा सुरु गरिएको ‘टाइगर लिप’ कार्यक्रमले विद्यालयमा कम्प्युटर शिक्षा र इन्टरनेट पहुँच विस्तार गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। यसको उद्देश्य विद्यार्थीलाई प्रविधिमा पहुँच दिनु मात्र थिएन, भविष्यको अर्थतन्त्रका लागि डिजिटल सीप भएको जनशक्ति तयार गर्नु पनि थियो।

इस्टोनियाको रणनीतिमा एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष थियो। देशले प्रविधिलाई केही ठूला कम्पनी वा सहरी क्षेत्रको सुविधामा सीमित राख्न चाहेन।

नागरिक, सरकारी कार्यालय, विद्यालय र व्यवसायबीच डिजिटल पहुँच विस्तार गर्ने आधार तयार गरियो।

यसले तत्कालै विशाल प्रविधि उद्योग निर्माण गरेन। तर डिजिटल अर्थतन्त्रका लागि आवश्यक सीप, पूर्वाधार र संस्थागत वातावरण विकास गर्न मद्दत गर्‍यो।

कुनै पनि प्रविधि कम्पनीको सफलता केवल राम्रो विचारमा निर्भर हुँदैन। दक्ष जनशक्ति, भरपर्दो सञ्चार पूर्वाधार, कानुनी स्पष्टता, बजारमा पहुँच र व्यवसाय विस्तार गर्न सक्ने वातावरण पनि आवश्यक हुन्छ। इस्टोनियाले यी पक्षलाई क्रमशः जोड्दै लग्यो।

सरकारलाई डिजिटल बनाउने अभियान

इस्टोनियाको आर्थिक रूपान्तरणको एउटा प्रमुख आधार डिजिटल सरकारी सेवा हो।

सीमित जनशक्ति भएको देशका लागि प्रशासनिक काममा लाग्ने समय र खर्च घटाउनु महत्त्वपूर्ण थियो। सरकारी सेवा प्राप्त गर्न नागरिकले कार्यालय धाउनुपर्ने, कागजी प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने र विभिन्न निकायमा एउटै विवरण पटकपटक बुझाउनुपर्ने अवस्थालाई प्रविधिमार्फत सहज बनाउने प्रयास गरियो।

डिजिटल पहिचान र सुरक्षित सूचना आदानप्रदान प्रणाली यस अभियानका महत्त्वपूर्ण आधार बने।

नागरिकले आफ्नो डिजिटल पहिचान प्रयोग गरेर विभिन्न सरकारी सेवा लिन सक्ने व्यवस्था विस्तार भयो। कर विवरण बुझाउने, व्यवसाय दर्ता गर्ने र अन्य प्रशासनिक प्रक्रिया पूरा गर्ने काम अनलाइन माध्यमबाट गर्न सम्भव भयो।

यसले राज्य सञ्चालनमा समय बचत गर्नुका साथै व्यवसायको प्रशासनिक लागत घटाउने सम्भावना पनि बढायो। नयाँ कम्पनी स्थापना गर्न चाहने उद्यमीले अनावश्यक प्रक्रियामा लामो समय खर्च गर्नुपर्ने अवस्था कम हुँदै गयो।

इस्टोनियाको डिजिटल शासनको महत्त्व सरकारी सेवा अनलाइन उपलब्ध हुनुमा मात्रै सीमित छैन।

विभिन्न सरकारी निकायबीच तथ्याङ्क सुरक्षित रूपमा आदानप्रदान गर्न सक्ने संरचनाले पनि यसलाई सहयोग गरेको छ। प्रविधिको प्रयोगसँगै नागरिकको तथ्याङ्क सुरक्षा, प्रणालीको विश्वसनीयता र सरकारी संस्थाबीचको समन्वयलाई महत्त्व दिइयो।

सरकारी सेवामा डिजिटल प्रणालीको प्रयोगले निजी क्षेत्रलाई पनि नयाँ अवसर दियो। व्यवसाय दर्ता, वित्तीय सेवा, डिजिटल हस्ताक्षर र अनलाइन प्रशासनिक प्रक्रियाले प्रविधिमा आधारित व्यवसाय सञ्चालन गर्न सहज वातावरण निर्माण गरे।

यसबाट प्राप्त पाठ स्पष्ट छ। डिजिटल अर्थतन्त्र विकास गर्न सरकारले सबै प्रविधि आफैँ उत्पादन गर्नुपर्दैन।

सरकारले भरपर्दो पूर्वाधार, स्पष्ट नियम, नागरिकको तथ्याङ्क सुरक्षा र प्रतिस्पर्धात्मक व्यावसायिक वातावरण निर्माण गर्न सक्छ। त्यसपछि निजी क्षेत्रले नयाँ सेवा, उत्पादन र व्यवसाय विकास गर्ने अवसर पाउँछ।

सानो बजारबाट विश्व बजारतर्फ

इस्टोनियाको जनसङ्ख्या सीमित छ। त्यसैले कुनै कम्पनीले आफ्नो व्यवसायलाई केवल घरेलु बजारमा सीमित राखेर ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनी बन्ने सम्भावना कम हुन्छ। यसले इस्टोनियाका उद्यमीलाई सुरुदेखि नै बाह्य बजारको आवश्यकता बुझ्न प्रेरित गर्‍यो।

डिजिटल व्यवसायको विशेषता के हो भने यसको सेवा सीमापार विस्तार गर्न भौतिक उत्पादन उद्योगको तुलनामा केही अवस्थामा कम लागत लाग्न सक्छ।

एउटा सफ्टवेयर, डिजिटल वित्तीय सेवा वा मोबाइल अनुप्रयोगलाई नयाँ देशमा पुर्‍याउन प्रत्येक बजारमा ठूलो भौतिक पूर्वाधार निर्माण गर्नैपर्ने हुँदैन। तर त्यसका लागि प्रविधि, नियमन, ग्राहकको विश्वास र बजारअनुसार सेवा अनुकूल बनाउने क्षमता आवश्यक हुन्छ।

युरोपेली बजारसँगको एकीकरणले इस्टोनियाका कम्पनीलाई ठूलो ग्राहक आधारसम्म पुग्ने अवसर दियो। सन् २००४ मा युरोपेली संघमा प्रवेश गरेपछि देशको व्यावसायिक वातावरण र अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक सम्बन्ध थप विस्तार भए।

इस्टोनियाबाट उदाएका प्रविधि व्यवसायले विश्व बजारलाई लक्ष्य बनाउने क्रम बढ्यो।

स्काइपजस्ता कम्पनीसँग जोडिएको प्रविधि उद्यमशीलताको वातावरणले देशको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान पनि बलियो बनायो। यही वातावरणमा वित्तीय प्रविधि र सहरी यातायातका क्षेत्रमा काम गर्ने नयाँ कम्पनीहरू अघि आए।

त्यस्ता कम्पनीको सफलताले अर्को कुरा देखाउँछ। सानो देशको उद्यमीले ठूलो बजारमा प्रवेश गर्न ठूलो देशकै आकारको पुँजी वा जनशक्ति जुटाउनुपर्छ भन्ने छैन।

ग्राहकको वास्तविक समस्या पहिचान गर्ने, प्रविधिमार्फत त्यसको समाधान गर्ने र समाधानलाई विभिन्न बजारमा विस्तार गर्न सक्ने क्षमता पनि प्रतिस्पर्धाको आधार बन्न सक्छ।

वाइज : बैंकको महँगो सेवाबाट नयाँ व्यवसाय

इस्टोनियाली उद्यमशीलताको उदाहरणमध्ये वाइजको कथा उल्लेखनीय छ। अन्तर्राष्ट्रिय रकम स्थानान्तरणलाई सस्तो, सरल र पारदर्शी बनाउने उद्देश्यले सन् २०११ मा स्थापना भएको यो कम्पनी सुरुमा ट्रान्सफरवाइज नामबाट परिचित थियो।

कम्पनीको सुरुवात दुई इस्टोनियाली साथीको व्यक्तिगत समस्याबाट भएको थियो। ताभेट हिन्रिकस लन्डनमा बस्थे र युरोमा तलब पाउँथे। क्रिस्टो कार्मन पनि लन्डनमा काम गर्थे र पाउन्डमा आम्दानी गर्थे, तर इस्टोनियामा युरोमा तिर्नुपर्ने घरको ऋण थियो।

दुवैलाई आफ्ना देशबीच पैसा पठाउँदा बैंकको शुल्क र विनिमय दरका कारण अतिरिक्त खर्च बेहोर्नुपर्थ्यो।

उनीहरूले बैंकमार्फत पैसा पठाउने परम्परागत तरिकाको विकल्प खोजे। दुवैको आवश्यक मुद्रा आपसमा मिल्ने भएकाले एकअर्काको खातामा रकम जम्मा गरेर आवश्यक मुद्रा प्राप्त गर्ने उपाय अपनाए। त्यसबाट अन्तर्राष्ट्रिय रकम स्थानान्तरणको लागत कम गर्न सकिने सम्भावना देखियो।

यो विचारको व्यावसायिक महत्त्व बैंकको विद्यमान प्रणालीलाई जस्ताको तस्तै नक्कल गर्नुमा थिएन। ग्राहकले भोगिरहेको समस्या पहिचान गरेर त्यसलाई कम लागतमा समाधान गर्ने तरिका खोज्नुमा थियो।

सुरुमा रकम स्थानान्तरणमा केन्द्रित रहेको व्यवसाय विस्तार हुँदै बहुमुद्रा खाता, भुक्तानी कार्ड र व्यावसायिक वित्तीय सेवासम्म पुग्यो।

कम्पनीले पछि ट्रान्सफरवाइजबाट वाइज नाम अपनायो। अहिले यसले विभिन्न देशका व्यक्ति र व्यवसायलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा पैसा पठाउन, प्राप्त गर्न र व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्छ।

वाइजको कथा इस्टोनियाको डिजिटल अर्थतन्त्रसँग जोडेर हेर्दा दुई पक्ष देखिन्छन्। पहिलो, उद्यमीले आफ्नो व्यक्तिगत समस्याबाट व्यावसायिक अवसर पहिचान गरे। दोस्रो, डिजिटल सेवा र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको पहुँचले स्थानीय अनुभवमा आधारित विचारलाई सीमापार विस्तार गर्न सम्भव बनायो।

यद्यपि वाइजको स्थापना र सञ्चालनलाई इस्टोनियाभित्र मात्र सीमित भएको व्यवसायका रूपमा बुझ्नु हुँदैन।

कम्पनीको संस्थापक टोली इस्टोनियाली भए पनि यसको सुरुवात बेलायतमा भएको थियो। यसले देशको प्रविधि र उद्यमशीलता वातावरणले विश्व बजारमा काम गर्ने संस्थापक तयार गर्न सक्ने पक्षलाई उजागर गर्छ।

बोल्ट : पाँच हजार युरोबाट विश्वव्यापी विस्तार

इस्टोनियाबाट उदाएको अर्को चर्चित कम्पनी बोल्ट हो। सन् २०१३ मा मार्कुस भिलिगले स्थापना गरेको यस कम्पनीको सुरुवात पनि दैनिक समस्याको समाधान खोज्ने प्रयासबाट भएको थियो।

त्यतिबेला १९ वर्षका भिलिगले इस्टोनियाको राजधानी टालिनमा ट्याक्सी सेवा सुधार गर्ने उद्देश्यले व्यवसाय सुरु गरे।

कम्पनीको प्रारम्भिक विवरणअनुसार उनले आफ्ना अभिभावकबाट पाँच हजार युरो ऋण लिएर व्यवसाय अघि बढाएका थिए। उनले चालकहरूलाई जोडेर अनुप्रयोगको पहिलो संस्करण तयार गरे। पछि उनका दाजु मार्टिन भिलिग र सहसंस्थापक ओलिभर लेइसालु पनि कम्पनी विस्तारमा सहभागी भए।

बोल्टको प्रारम्भिक विचार सरल थियो। यात्रु र चालकलाई डिजिटल माध्यमबाट जोड्ने, सवारी खोज्ने प्रक्रिया सहज बनाउने र सहरी यातायातमा नयाँ विकल्प उपलब्ध गराउने। तर विचारलाई व्यवसायमा बदल्न अनुप्रयोग बनाउनु मात्र पर्याप्त थिएन।

चालकलाई सेवामा जोड्नु, यात्रुमा विश्वास निर्माण गर्नु र सेवा नियमित रूपमा उपलब्ध गराउनु आवश्यक थियो।

कम्पनीले क्रमशः नयाँ बजारमा प्रवेश गर्‍यो र यातायात सेवाको दायरा विस्तार गर्दै लग्यो। पछि विद्युतीय स्कुटर भाडा, खाद्य वितरण र कार साझेदारीजस्ता क्षेत्रमा समेत प्रवेश गर्‍यो।

बोल्टले आफ्नो विस्तारसँगै युरोप र अफ्रिकालगायत विभिन्न क्षेत्रका बजारमा सेवा उपलब्ध गराएको छ। कम्पनीको विकासले एउटा स्थानीय यातायात समस्यालाई प्रविधिको सहायताले विभिन्न देशमा लागू गर्न सकिने व्यवसायमा रूपान्तरण गर्न सकिने देखाएको छ।

पाँच हजार युरोबाट सुरु भएको व्यवसायको अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारले उद्यमशीलताको एउटा आधारभूत पक्ष देखाउँछ।

ठूलो कम्पनी निर्माण गर्ने यात्रामा प्रारम्भिक पुँजी महत्त्वपूर्ण भए पनि त्यसले मात्रै सफलता सुनिश्चित गर्दैन। बजारको समस्या बुझ्ने क्षमता, सेवा विस्तार गर्ने रणनीति, सञ्चालनको दक्षता र प्रतिस्पर्धी बजारमा टिक्न सक्ने व्यवसायको ढाँचा पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

बोल्ट र वाइजका कथा फरक क्षेत्रका भए पनि दुवैले समान व्यावसायिक सिद्धान्त देखाउँछन्। ग्राहकको समस्या पहिचान गर्ने, प्रविधिलाई समाधानको माध्यम बनाउने र घरेलु बजारभन्दा बाहिर विस्तार गर्ने।

डिजिटल पहिचानबाट अन्तर्राष्ट्रिय उद्यमशीलता

इस्टोनियाले प्रविधिको प्रयोग नागरिक र सरकारी सेवामा सीमित राखेन। सन् २०१४ मा सुरु गरिएको विद्युतीय आवासीय पहिचान कार्यक्रममार्फत विदेशी नागरिकलाई इस्टोनियाको डिजिटल व्यावसायिक वातावरणसँग जोड्ने नयाँ प्रयास गरियो।

यस कार्यक्रमले विदेशमा बस्ने उद्यमीलाई डिजिटल पहिचान प्राप्त गरेर इस्टोनियामा कम्पनी स्थापना र व्यवस्थापन गर्न आवश्यक केही सरकारी अनलाइन सेवा प्रयोग गर्ने सुविधा दिन्छ।

यसले कम्पनी सञ्चालनका लागि बारम्बार देशमै उपस्थित हुनुपर्ने र कागजी प्रक्रियामा निर्भर रहनुपर्ने आवश्यकता घटाउन मद्दत गर्छ।

तर यो कार्यक्रम नागरिकता, स्थायी बसोबास वा स्वतः कर छुट प्राप्त गर्ने व्यवस्था होइन। कम्पनीले सम्बन्धित कानुन, कर र नियमन पालना गर्नुपर्छ।

यो पहलले डिजिटल पूर्वाधारलाई आर्थिक अवसरमा बदल्ने अर्को तरिका प्रस्तुत गर्छ। सरकारले आफ्ना नागरिकका लागि निर्माण गरेको डिजिटल प्रणालीलाई अन्तर्राष्ट्रिय उद्यमीका लागि समेत उपयोगी बनाउने प्रयास गर्‍यो।

यसबाट देशको भौगोलिक सीमाभन्दा बाहिरका व्यवसायीलाई आफ्नो व्यावसायिक वातावरणसँग जोड्न सकिने सम्भावना खुल्यो।

इस्टोनियाको अनुभवमा सरकार र निजी क्षेत्रबीचको सम्बन्ध पनि महत्त्वपूर्ण छ। सरकारले डिजिटल पहिचान, अनलाइन सेवा, सुरक्षित सूचना आदानप्रदान र कानुनी आधार तयार गर्‍यो। निजी क्षेत्रले त्यही वातावरणमा वित्तीय प्रविधि, यातायात, सफ्टवेयर र अन्य डिजिटल सेवाको विकास गर्‍यो।

यसको अर्थ सरकारले सबै कम्पनीलाई प्रत्यक्ष रूपमा सफल बनाइदिएको होइन। बरु कम्पनी स्थापना गर्न, सञ्चालन गर्न र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुग्न आवश्यक केही अवरोध घटाउने वातावरण तयार गरेको हो।

सानो देशका लागि ठूलो पाठ

इस्टोनियाको सफलतालाई केवल प्रविधि प्रयोग गरेको परिणामका रूपमा बुझ्नु अपूरो हुन्छ। डिजिटल सेवा विस्तार गर्नुअघि संस्थागत सुधार, शिक्षा, इन्टरनेट पहुँच, नागरिकको डिजिटल सीप र तथ्याङ्क सुरक्षाको आधार निर्माण गर्नु आवश्यक थियो। प्रविधि त्यसको साधन बन्यो।

यस मोडेलका चुनौती पनि छन्। डिजिटल प्रणालीमा निर्भरता बढ्दै जाँदा साइबर सुरक्षा, गोपनीयता, प्रणालीको निरन्तरता र नागरिकको विश्वास जोगाउनु झन् महत्त्वपूर्ण हुन्छ। डिजिटल सेवा उपलब्ध हुँदैमा सबै नागरिकले समान रूपमा त्यसको उपयोग गर्न सक्छन् भन्ने पनि हुँदैन।

डिजिटल सीप र पहुँचमा असमानता भएमा केही समूह सेवाबाट वञ्चित हुन सक्छन्।

त्यसैले इस्टोनियाको अनुभवलाई हुबहु अर्को देशमा लागू गर्न सकिने तयार नुस्खाका रूपमा लिन मिल्दैन।

प्रत्येक देशको प्रशासनिक क्षमता, जनशक्ति, पूर्वाधार र आर्थिक अवस्था फरक हुन्छ। तर डिजिटल पूर्वाधारलाई सार्वजनिक सेवा सुधार र उद्यमशीलतासँग जोड्ने सिद्धान्त भने धेरै देशका लागि उपयोगी हुन सक्छ।

नेपालजस्तो सानो घरेलु बजार भएको देशका लागि यो अनुभव विशेष चासोको विषय हो।

नेपालमा पनि सफ्टवेयर, वित्तीय प्रविधि, डिजिटल भुक्तानी, पर्यटन प्रविधि, अनलाइन सेवा र अन्य ज्ञानमा आधारित व्यवसायलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोड्ने सम्भावना छ। त्यसका लागि दक्ष जनशक्ति, स्थिर नीतिगत वातावरण, डिजिटल पूर्वाधार, लगानीको पहुँच र निर्यातमुखी व्यावसायिक सोच आवश्यक हुन्छ।

इस्टोनियाको यात्राले देखाएको मुख्य कुरा देशको आकारभन्दा पनि उपलब्ध स्रोतलाई कसरी परिचालन गरिन्छ भन्ने हो। सानो बजारलाई सीमाका रूपमा मात्र हेर्नुको सट्टा विश्व बजारमा प्रवेश गर्ने प्रेरणा बनाउन सकिन्छ। सीमित जनशक्तिलाई प्रविधिमार्फत बढी उत्पादनशील बनाउन सकिन्छ।

सरकारी प्रणालीलाई व्यवसायको बाधा होइन, उद्यमशीलताको आधार बनाउन सकिन्छ।

वाइजका संस्थापकले अन्तर्राष्ट्रिय रकम स्थानान्तरणको समस्या पहिचान गरे।

बोल्टका संस्थापकले सहरको यातायात सेवामा सुधारको सम्भावना देखे। इस्टोनियाको डिजिटल वातावरणले यस्ता विचारलाई विकास गर्न सहयोग गर्ने आधार तयार गर्‍यो। दुवै कम्पनीको विस्तारमा संस्थापकको निर्णय, बजारको माग, लगानी, प्रतिस्पर्धा र सञ्चालन क्षमताको आफ्नै भूमिका थियो।

इस्टोनियाको वास्तविक सफलता सबै समस्या समाधान भइसकेको देश हुनुमा होइन।

सीमित स्रोतसाधन भएको अवस्थामा भविष्यको अर्थतन्त्रका लागि आवश्यक आधार निर्माण गर्ने दिशामा लगातार काम गर्नुमा छ। देशले प्रविधिलाई छुट्टै क्षेत्रका रूपमा मात्र नहेरी राज्य सञ्चालन, व्यवसाय र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धाको साझा आधार बनाउने प्रयास गर्‍यो।

यसैले इस्टोनियाको कथा एउटा सानो युरोपेली देशको डिजिटल विकासको विवरणमा मात्र सीमित छैन।

यो उपलब्ध स्रोतको सही उपयोग, नागरिकलाई सक्षम बनाउने नीति र विश्व बजारलाई लक्ष्य गर्ने उद्यमशीलताबीचको सम्बन्धको कथा हो। आकारमा सानो देशले पनि स्पष्ट रणनीति, संस्थागत सुधार र व्यवसायमैत्री वातावरणमार्फत विश्व अर्थतन्त्रमा आफ्नो पहिचान बनाउन सक्छ भन्ने यसको मुख्य सन्देश हो।