अरबी समुद्रको किनारमा अवस्थित ओमान प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक सम्पदा र आर्थिक सम्भावनाको संगम हो।

विशाल मरुभूमि, पहाडी भूभाग, समुद्री तट र प्राचीन सामुद्रिक व्यापारको इतिहास बोकेको यो खाडी मुलुकले पछिल्ला दशकमा तेल तथा प्राकृतिक ग्यासको आम्दानीलाई आर्थिक विकासको आधार बनाएको छ। तर, ओमानको अहिलेको प्राथमिकता तेल बेचेर आम्दानी गर्ने परम्परागत मोडलमा मात्र सीमित रहनु होइन।

उत्पादन, पर्यटन, व्यापार, यातायात, उद्योग र नवीकरणीय ऊर्जालाई विस्तार गरेर दीर्घकालीन आर्थिक स्थायित्व हासिल गर्नु हो।

ओमानको अर्थतन्त्रलाई बुझ्न यसको भौगोलिक अवस्थिति र व्यापारिक इतिहास पनि महत्त्वपूर्ण छन्।

अरब प्रायद्वीपको दक्षिणपूर्वी भागमा रहेको यो देशले अरब सागर र हिन्द महासागरसँगको सम्पर्कबाट ऐतिहासिक रूपमा व्यापारिक लाभ लिँदै आएको छ।

भारत, पूर्वी अफ्रिका र एसियाका अन्य क्षेत्रसँगको सामुद्रिक सम्बन्धले ओमानलाई व्यापार, बन्दरगाह र समुद्री यातायातको महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग गरेको छ।

आज यही भौगोलिक अवस्थालाई आधुनिक आर्थिक विकाससँग जोड्ने प्रयास भइरहेको छ। तेल तथा ग्यासबाट प्राप्त आम्दानीले निर्माण भएका पूर्वाधारलाई प्रयोग गर्दै ओमानले आफ्नो अर्थतन्त्रलाई थप प्रतिस्पर्धी र विविध बनाउने लक्ष्य राखेको छ।

यसका लागि सरकारले दीर्घकालीन राष्ट्रिय रणनीति, निजी क्षेत्रको विस्तार र विदेशी लगानी आकर्षित गर्ने नीतिलाई प्राथमिकता दिएको छ।

तेल र ग्यासले बनाएको आर्थिक आधार

ओमानको आधुनिक आर्थिक विकासमा पेट्रोलियम क्षेत्रको योगदान निर्णायक छ। तेल तथा प्राकृतिक ग्यासको उत्खनन, प्रशोधन र निर्यातबाट प्राप्त आम्दानीले सडक, विमानस्थल, बन्दरगाह, अस्पताल, विद्यालय र सहरी पूर्वाधार निर्माण गर्न सहयोग पुर्‍याएको छ।

सरकारी राजस्व, विदेशी मुद्रा आर्जन र सार्वजनिक लगानीका दृष्टिले पनि यो क्षेत्र अर्थतन्त्रको प्रमुख आधार बनेको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषका सन् २०२५ को अर्थतन्त्रसम्बन्धी मूल्याङ्कन तथा सन् २०२६ मा सार्वजनिक गरिएको विश्लेषणले ओमानमा गैरतेल क्षेत्रको आर्थिक योगदान विस्तार हुँदै गएको देखाउँछन्। तर, सरकारी राजस्वको ठूलो हिस्सा अझै तेल तथा ग्यासमा निर्भर छ।

यसले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य घटबढ हुँदा सरकारी आम्दानी र आर्थिक स्थायित्वमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्ने जोखिम कायम राखेको छ।

तेलको मूल्य बढ्दा सरकारी आम्दानी र लगानीको क्षमता बलियो हुन सक्छ। मूल्य घट्दा भने बजेट, सार्वजनिक खर्च र विकास आयोजनामा दबाब पर्न सक्छ।

त्यसैले ओमानका लागि अर्थतन्त्रको आकार बढाउनु मात्र पर्याप्त छैन। तेलको मूल्यमा निर्भरता घटाउँदै नियमित रोजगारी सिर्जना गर्ने, निर्यातयोग्य वस्तु तथा सेवा उत्पादन गर्ने र निजी क्षेत्रको क्षमता बढाउने चुनौती पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

यही चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न ओमानले आर्थिक विविधीकरणलाई राष्ट्रिय विकासको प्रमुख एजेन्डा बनाएको छ।

सरकारको प्रयास तेलबाट प्राप्त आम्दानीलाई तत्कालीन उपभोग र पूर्वाधार निर्माणमा मात्र सीमित नराखी भविष्यमा आम्दानी सिर्जना गर्न सक्ने क्षेत्रमा लगानी विस्तार गर्नु हो।

सन् २०४० सम्मको आर्थिक रूपान्तरण

ओमानको दीर्घकालीन आर्थिक विकास रणनीतिको केन्द्रमा ‘ओमान भिजन २०४०’ रहेको छ।

यसले प्रतिस्पर्धी, उत्पादनमुखी र विविध अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने लक्ष्य राखेको छ। आर्थिक विविधीकरण, निजी क्षेत्रको विकास, लगानी प्रवर्द्धन, रोजगारी, शिक्षा, सीप विकास, प्रविधि र वातावरणीय दिगोपन यसका प्रमुख प्राथमिकतामा पर्छन्।

यो रणनीति केवल तेलको विकल्प खोज्ने कार्यक्रम होइन।

यसको उद्देश्य देशको आर्थिक संरचनालाई नै परिवर्तन गर्नु हो। सरकारी खर्च र पेट्रोलियम आम्दानीमा बढी निर्भर अर्थतन्त्रलाई निजी लगानी, उत्पादन, निर्यात र दक्ष जनशक्तिले सञ्चालन गर्न सक्ने अवस्थामा पुर्‍याउनु यसको दीर्घकालीन लक्ष्य हो।

यसै प्रक्रियाको अर्को चरणका रूपमा ओमानले सन् २०२६ देखि २०३० सम्मका लागि एघारौँ पञ्चवर्षीय विकास योजना कार्यान्वयनमा ल्याएको छ। ओमानको विदेश मन्त्रालयका अनुसार यस योजनाले स्थिर मूल्यमा वार्षिक करिब चार प्रतिशत आर्थिक वृद्धि हासिल गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

आर्थिक प्रतिस्पर्धा, वित्तीय स्थायित्व, विविधीकरण र कम कार्बन उत्सर्जन हुने अर्थतन्त्रतर्फको संक्रमणलाई पनि योजनाले प्राथमिकता दिएको छ।

योजना घोषणा गर्नु र लक्ष्य हासिल गर्नु भने फरक विषय हुन्।

लगानीलाई उत्पादनसँग जोड्ने, सरकारी तथा निजी क्षेत्रको उत्पादकत्व बढाउने, युवाका लागि गुणस्तरीय रोजगारी सिर्जना गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने वस्तु तथा सेवा उत्पादन गर्ने क्षमता विकास गर्नु यसको सफलताका मुख्य आधार हुनेछन्।

ओमानले आफ्नो अर्थतन्त्रलाई कति प्रभावकारी रूपमा रूपान्तरण गर्न सक्छ भन्ने कुरा पनि यहीँबाट मापन हुनेछ।

गैरतेल क्षेत्रको आकार बढ्दै जानु सकारात्मक संकेत हो। तर, त्यसबाट कति उच्च उत्पादकत्वयुक्त रोजगारी सिर्जना हुन्छ, निर्यात कति बढ्छ र सरकारी आम्दानीमा तेलको हिस्सा कति घट्छ भन्ने प्रश्न अझ महत्त्वपूर्ण छन्।

पर्यटनबाट आम्दानी र रोजगारी विस्तार

ओमानको आर्थिक विविधीकरणमा पर्यटन अर्को महत्त्वपूर्ण क्षेत्र हो।

खाडी क्षेत्रका कतिपय मुलुकले विशाल सहरी संरचना, मनोरञ्जन र विलासी पर्यटनमा लगानी गरिरहेका बेला ओमानले आफ्नो प्राकृतिक र सांस्कृतिक पहिचानलाई पनि आर्थिक अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सक्छ।

देशका ऐतिहासिक किल्ला, परम्परागत बजार, पहाडी बस्ती, मरुभूमि, समुद्री किनार र प्राकृतिक उपत्यकाले फरक किसिमको पर्यटन अनुभव प्रदान गर्छन्।

मस्कटको सहरी आकर्षणदेखि मरुभूमिका बालुवाका ढिस्का, पहाडी क्षेत्र र समुद्री गतिविधिसम्मका गन्तव्यले विभिन्न रुचिका पर्यटकलाई आकर्षित गर्ने सम्भावना बोकेका छन्।

पर्यटनको आर्थिक प्रभाव होटल र हवाई सेवामा मात्र सीमित हुँदैन।

यसले यातायात, भोजनालय, स्थानीय हस्तकला, भ्रमण सेवा, मनोरञ्जन, खुद्रा व्यापार र साना व्यवसायलाई समेत बजार उपलब्ध गराउँछ। स्थानीय उत्पादनको बिक्री बढाउने र क्षेत्रीय स्तरमा रोजगारी सिर्जना गर्ने अवसर पनि पर्यटनसँग जोडिएको हुन्छ।

तर, पर्यटनलाई स्थायी आम्दानीको स्रोत बनाउन पूर्वाधार निर्माणसँगै सेवा गुणस्तर, अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार, पर्यटकको सहज आवागमन र वातावरणीय संरक्षणमा ध्यान दिनुपर्छ। पर्यटनबाट प्राप्त आम्दानी स्थानीय व्यवसाय र समुदायसम्म पुग्ने व्यवस्था पनि आवश्यक हुन्छ।

ओमानका लागि यसको अर्को लाभ आर्थिक जोखिम कम गर्नु हो।

तेलको मूल्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारले निर्धारण गर्छ। पर्यटनबाट प्राप्त आम्दानी भने गन्तव्यको आकर्षण, सेवा, व्यवस्थापन र लगानीका आधारमा विस्तार गर्न सकिन्छ। त्यसैले पर्यटनको विकासले अर्थतन्त्रलाई थप विविध बनाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

बन्दरगाह र व्यापारिक मार्गको रणनीतिक लाभ

ओमानको भौगोलिक अवस्थिति व्यापार र पारवहनका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ। खाडी क्षेत्र, भारतीय उपमहाद्वीप, पूर्वी अफ्रिका र अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री मार्गसँगको सम्पर्कले यसलाई क्षेत्रीय व्यापारको केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने अवसर दिएको छ।

बन्दरगाह, गोदाम, मालसामान ढुवानी, भन्सार प्रक्रिया, पुनःनिर्यात र आपूर्ति शृङ्खला व्यवस्थापनबाट ठूलो आर्थिक गतिविधि सिर्जना गर्न सकिन्छ। आधुनिक बन्दरगाहले सामान ओसारपसार गर्ने स्थानको भूमिका मात्र खेल्दैन।

यसले औद्योगिक क्षेत्र, व्यापारिक प्रतिष्ठान, ढुवानी सेवा र विदेशी लगानीलाई पनि आकर्षित गर्न सक्छ।

यस क्षेत्रमा ओमानले आफ्नो भौगोलिक अवस्थालाई व्यावसायिक लाभमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गरिरहेको छ। समुद्री व्यापारलाई औद्योगिक उत्पादन, भण्डारण, प्रशोधन र पुनःनिर्यातसँग जोड्न सके देशले थप मूल्य सिर्जना गर्न सक्छ।

यद्यपि, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धा तीव्र छ।

छिमेकी खाडी मुलुकहरू पनि बन्दरगाह, विमानस्थल, व्यापारिक क्षेत्र र पारवहन पूर्वाधारमा ठूलो लगानी गरिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा ओमानका लागि प्रतिस्पर्धी लागत, छिटो भन्सार सेवा, विश्वसनीय ढुवानी, आधुनिक प्रविधि र व्यावसायिक सहजता निर्णायक हुनेछन्।

बन्दरगाहसँग जोडिएका औद्योगिक क्षेत्र र सेवा व्यवसाय विस्तार गर्न सके ओमानले तेलबाहेकका स्रोतबाट विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने अवसर थप बलियो बनाउन सक्छ।

उद्योग, खनिज र नयाँ उत्पादनका सम्भावना

आर्थिक विविधीकरण सफल बनाउन सेवा क्षेत्रको विस्तारसँगै उत्पादनमूलक उद्योगको विकास पनि आवश्यक हुन्छ। ओमानले खनिज, धातु प्रशोधन, रसायन, निर्माण सामग्री, खाद्य प्रशोधन र अन्य औद्योगिक गतिविधिलाई आर्थिक रूपान्तरणका सम्भावित क्षेत्रका रूपमा अघि बढाउन सक्छ।

प्राकृतिक स्रोत उपलब्ध हुनु मात्र औद्योगिक सफलताको पर्याप्त आधार होइन। ती स्रोतलाई प्रशोधन गरेर उच्च मूल्यका वस्तु उत्पादन गर्ने, प्रविधि र सीप विकास गर्ने तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ।

उदाहरणका लागि, कच्चा पदार्थ निर्यात गर्दा प्राप्त हुने आम्दानीभन्दा त्यसलाई प्रशोधन गरेर तयार वस्तु निर्यात गर्दा बढी मूल्य सिर्जना हुन सक्छ। यसबाट स्थानीय उद्योगको विकास, आपूर्तिकर्ताको विस्तार र प्राविधिक रोजगारीको अवसर बढ्न सक्छ।

ओमानका लागि औद्योगिक विकासको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष साना तथा मझौला व्यवसायको सहभागिता हो। ठूला उद्योगसँग जोडिएका स्थानीय आपूर्तिकर्ता, मर्मत सेवा, ढुवानी, प्याकेजिङ र प्राविधिक सेवाले अर्थतन्त्रमा व्यापक प्रभाव पार्न सक्छन्।

यसका लागि लगानीमैत्री वातावरण, दक्ष जनशक्ति, प्रविधिमा पहुँच, वित्तीय स्रोत र स्पष्ट नियामक व्यवस्था आवश्यक हुन्छ।

उद्योगको संख्या बढाउनु मात्रै नभई उत्पादन क्षमता, उत्पादकत्व र निर्यातयोग्यता बढाउनु नै दीर्घकालीन आर्थिक सफलताको आधार हुनेछ।

हरित हाइड्रोजन र नवीकरणीय ऊर्जाको दौड

विश्व अर्थतन्त्र क्रमशः कम कार्बन उत्सर्जन हुने ऊर्जातर्फ अघि बढिरहेका बेला ओमानले पनि नवीकरणीय ऊर्जालाई नयाँ आर्थिक अवसरका रूपमा हेरेको छ। सौर्य ऊर्जा, वायु ऊर्जा र हरित हाइड्रोजन यस क्षेत्रमा सम्भावना भएका प्रमुख क्षेत्र हुन्।

हरित हाइड्रोजन नवीकरणीय स्रोतबाट उत्पादित विद्युत् प्रयोग गरेर पानीको विद्युतीय विघटनमार्फत तयार गरिन्छ। यसको उत्पादनमा आवश्यक विद्युत् स्वच्छ ऊर्जा स्रोतबाट प्राप्त भएमा कार्बन उत्सर्जन घटाउन सहयोग पुग्न सक्छ।

उद्योग, रासायनिक उत्पादन र समुद्री यातायातजस्ता क्षेत्रमा यसको सम्भावित उपयोगका कारण विभिन्न देशले यसमा लगानी बढाइरहेका छन्।

ओमानको भौगोलिक अवस्था, सौर्य ऊर्जाको सम्भावना र समुद्री पहुँचले यस क्षेत्रमा अवसर प्रदान गर्न सक्छ। तर, हरित हाइड्रोजनलाई ठूलो व्यावसायिक उद्योगमा रूपान्तरण गर्न सस्तो स्वच्छ विद्युत्, पानीको उपलब्धता, उत्पादन प्रविधि, भण्डारण, ढुवानी र खरिद सुनिश्चित गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय बजार आवश्यक हुन्छ।

त्यसैले यसलाई तत्काल तेलको पूर्ण विकल्पका रूपमा हेर्न मिल्दैन।

यो दीर्घकालीन औद्योगिक र ऊर्जा रणनीतिको एउटा सम्भावित आधार हो। योजनाबद्ध लगानी, प्राविधिक क्षमता र विश्वसनीय खरिद सम्झौता सुनिश्चित गर्न सके ओमानले भविष्यमा यस क्षेत्रबाट नयाँ आम्दानी आर्जन गर्न सक्छ।

नवीकरणीय ऊर्जा विस्तारको अर्को लाभ घरेलु ऊर्जा आवश्यकतामा विविधता ल्याउनु हो। यसले पेट्रोलियम स्रोतको प्रयोगलाई थप प्रभावकारी बनाउन र दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षामा योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

स्थानीय जनशक्ति, विदेशी श्रमिक र रोजगारीको चुनौती

ओमानको आर्थिक विकासमा स्थानीय नागरिकसँगै विदेशी श्रमिकको पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका छ। निर्माण, यातायात, होटल तथा आतिथ्य सेवा, सरसफाइ, व्यापार, मर्मतसम्भार र विभिन्न प्राविधिक क्षेत्रमा विदेशी जनशक्तिले काम गर्दै आएको छ।

दक्षिण एसियाली मुलुकबाट गएका श्रमिक पनि यहाँको श्रम बजारको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हुन्।

नेपालबाट रोजगारीका लागि ओमान पुगेका श्रमिकले आफ्नो परिवारको आयआर्जनसँगै देशमा विप्रेषण पठाएर योगदान पुर्‍याउँछन्।

उनीहरूका लागि ओमानको श्रम बजार रोजगारीको अवसर भए पनि कामको प्रकृति, पारिश्रमिक, बसोबास, श्रम अधिकार र रोजगारदातासँगको सम्बन्धजस्ता पक्ष महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

अर्कोतर्फ, ओमान सरकारले स्थानीय नागरिकलाई रोजगारीमा प्राथमिकता दिने ‘ओमानीकरण’ नीतिलाई अघि बढाउँदै आएको छ।

यस नीतिको उद्देश्य स्थानीय जनशक्तिको सीप विकास गर्नु, उनीहरूको श्रम बजारमा सहभागिता बढाउनु र निजी क्षेत्रका रोजगारीमा नागरिकको पहुँच विस्तार गर्नु हो।

यो नीति कार्यान्वयन हुँदा स्थानीय नागरिकका लागि अवसर बढ्न सक्छ। तर, निजी क्षेत्रलाई आवश्यक पर्ने दक्ष जनशक्ति तयार गर्नु र व्यवसायको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता कायम राख्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

शिक्षा र व्यावसायिक तालिमलाई उद्योगको आवश्यकतासँग जोड्न नसके रोजगारीका लक्ष्य हासिल गर्न कठिन हुन सक्छ।

आर्थिक विविधीकरणको वास्तविक सफलता कति लगानी भित्रियो वा कति ठूला परियोजना बने भन्नेमा मात्र निर्भर हुँदैन।

त्यसबाट कति गुणस्तरीय रोजगारी सिर्जना भयो, श्रमिकको उत्पादकत्व कति बढ्यो र स्थानीय व्यवसायले कति अवसर पाए भन्ने विषय पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

समृद्धिको आधार र बाँकी चुनौती

ओमानको विकास यात्राले प्राकृतिक स्रोतबाट प्राप्त आम्दानीलाई पूर्वाधार, सार्वजनिक सेवा र आर्थिक विस्तारमा प्रयोग गर्न सकिने देखाएको छ। तर, दीर्घकालीन समृद्धिका लागि प्राकृतिक स्रोतको आम्दानीलाई उत्पादनमूलक क्षेत्रमा रूपान्तरण गर्नु आवश्यक हुन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषले औँल्याएझैँ गैरतेल क्षेत्रको विस्तार सकारात्मक भए पनि सरकारी राजस्व र निर्यातमा पेट्रोलियम क्षेत्रको प्रभाव अझै ठूलो छ।

त्यसैले अर्थतन्त्रलाई थप लचिलो बनाउन उत्पादनमूलक उद्योग, निर्यातयोग्य सेवा, दक्ष जनशक्ति, निजी लगानी र साना तथा मझौला व्यवसायको विकासमा जोड दिनुपर्ने देखिन्छ।

ओमानको आगामी आर्थिक यात्रामा अन्तर्राष्ट्रिय तेल बजारको उतारचढाव, क्षेत्रीय प्रतिस्पर्धा, लगानीको लागत, श्रम बजारको परिवर्तन र स्वच्छ ऊर्जातर्फको विश्वव्यापी संक्रमणले प्रभाव पार्नेछन्।

यी चुनौतीबीच सरकारी नीति र निजी क्षेत्रको लगानीबीच प्रभावकारी समन्वय कायम गर्न सके आर्थिक विविधीकरणले गति लिन सक्छ।

ओमानको विशेषता यसको प्राकृतिक सम्पदा र तेलको आम्दानीमा मात्र सीमित छैन। सामुद्रिक व्यापारको इतिहास, रणनीतिक भौगोलिक अवस्था, पूर्वाधार विकास र दीर्घकालीन आर्थिक योजनाले यसलाई नयाँ सम्भावनातर्फ अघि बढ्ने आधार दिएका छन्।

अबको निर्णायक प्रश्न तेलबाट कति आम्दानी हुन्छ भन्ने मात्र होइन, तेलबाट प्राप्त स्रोतलाई कति दिगो आर्थिक क्षमतामा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ भन्ने हो।

पर्यटन, उद्योग, व्यापार, बन्दरगाह, प्रविधि र नवीकरणीय ऊर्जालाई प्रतिस्पर्धी बनाउन सके ओमानले आफ्नो अर्थतन्त्रलाई थप बलियो र विविध बनाउन सक्छ। सन् २०४० सम्मको लक्ष्य हासिल गर्ने यात्रामा यही रूपान्तरण यसको आर्थिक भविष्यको मुख्य परीक्षा हुनेछ।