दक्षिण अमेरिकाको उत्तरपूर्वी किनारमा अवस्थित गुयाना अहिले विश्व अर्थतन्त्रमा तीव्र गतिमा उदाइरहेको मुलुकमध्ये एक हो।
विशाल वर्षावन, नदी, जैविक विविधता र प्राकृतिक स्रोतले भरिएको यो देश लामो समयसम्म कृषि, खनिज र वनसम्पदामा निर्भर थियो। तर, समुद्रमुनि विशाल पेट्रोलियम भण्डार फेला परेपछि यसको आर्थिक यात्राले नयाँ मोड लियो।
तेल उत्पादन र निर्यातबाट प्राप्त आम्दानीले देशको अर्थतन्त्र, सरकारी राजस्व, पूर्वाधार विकास र अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक पहिचानलाई तीव्र गतिमा परिवर्तन गरेको छ।
कुनै समय सीमित आर्थिक अवसर र पूर्वाधारको अभावसँग जुधिरहेको गुयाना अहिले ऊर्जा उद्योगमा विश्वका ठूला कम्पनीहरूको चासोको केन्द्र बनेको छ।
राजधानी जर्जटाउनदेखि समुद्री तेल उत्पादन क्षेत्रसम्म आर्थिक गतिविधि विस्तार भइरहेको छ। निर्माण, यातायात, व्यापार, वित्तीय सेवा र अन्य गैरतेल क्षेत्रमा समेत नयाँ लगानीका अवसर सिर्जना भएका छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषका अनुसार गुयानाको वास्तविक कुल गार्हस्थ्य उत्पादन सन् २०२३ र २०२४ मा औसत वार्षिक करिब ४० प्रतिशतले बढेको थियो।
सन् २०२५ मा पनि अर्थतन्त्र १९.३ प्रतिशतले विस्तार भएको अनुमान छ। तेल उत्पादनको तीव्र वृद्धि यस आर्थिक उछालको प्रमुख आधार हो। तर, गैरतेल क्षेत्रमा समेत उल्लेखनीय विस्तार हुनु यसको आर्थिक परिवर्तनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
गुयानाको अनुभवले प्राकृतिक स्रोतको खोजले एउटा देशको आर्थिक सम्भावना कति तीव्र गतिमा बदल्न सक्छ भन्ने देखाउँछ।
तर, तेलबाट प्राप्त सम्पत्तिलाई दिगो आर्थिक क्षमता, गुणस्तरीय रोजगारी र जनताको जीवनस्तर सुधारमा रूपान्तरण गर्नु नै यसको दीर्घकालीन सफलता निर्धारण गर्ने विषय हो।
तेलले बदलिदिएको अर्थतन्त्र
गुयानाको आर्थिक रूपान्तरणको मुख्य आधार समुद्रमुनि रहेको पेट्रोलियम भण्डार हो।
सन् २०१५ मा समुद्री क्षेत्रमा ठूलो तेल भण्डार फेला परेपछि अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा कम्पनीहरूको ध्यान यस देशतर्फ आकर्षित भयो। त्यसपछि अन्वेषण, उत्पादन पूर्वाधार र समुद्री तेल उत्खननमा ठूलो लगानी भित्रियो।
अमेरिकी ऊर्जा कम्पनी एक्सनमोबिल र उसका साझेदारहरूले सञ्चालन गरेको समुद्री परियोजनाले गुयानाको तेल उत्पादन विस्तारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्।
सन् २०१९ को डिसेम्बरमा व्यावसायिक उत्पादन सुरु भएपछि देशले तेल निर्यातबाट प्रत्यक्ष आम्दानी गर्न थालेको हो।
समुद्रमुनि तेल उत्खनन सामान्य कृषि वा परम्परागत खानी सञ्चालनभन्दा निकै जटिल र पुँजीप्रधान व्यवसाय हो।
यसका लागि विशेष जहाज, समुद्री उत्पादन केन्द्र, पाइपलाइन, भण्डारण र ढुवानीको व्यवस्था आवश्यक पर्छ। गुयानाको समुद्री क्षेत्रमा यस्ता पूर्वाधार विस्तार हुँदै जाँदा उत्पादन क्षमता पनि बढेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषका अनुसार सन् २०२५ को अन्त्यसम्म गुयानाको तेल उत्पादन दैनिक नौ लाख ब्यारेलभन्दा बढी पुगेको थियो।
यसले देशको निर्यात आम्दानी र सरकारी राजस्वमा ठूलो योगदान पुर्याएको छ।
तेल उत्पादन बढ्दा अर्थतन्त्रमा पर्ने प्रभाव प्रत्यक्ष निर्यात आम्दानीमा मात्र सीमित हुँदैन।
सरकारलाई कर, रोयल्टी र उत्पादन सम्झौताअनुसार प्राप्त हुने नाफाको हिस्साबाट थप स्रोत उपलब्ध हुन्छ। यसबाट सडक, पुल, अस्पताल, विद्यालय, ऊर्जा र अन्य सार्वजनिक पूर्वाधारमा लगानी गर्ने क्षमता बढ्छ।
तर, उत्पादन बढ्नु र देशभित्र समान रूपमा समृद्धि फैलिनु एउटै कुरा होइन।
तेल उद्योग पुँजीप्रधान भएकाले ठूलो उत्पादनबाट स्वतः त्यही अनुपातमा रोजगारी सिर्जना हुँदैन। यसैले तेलबाट प्राप्त आम्दानीलाई अन्य आर्थिक क्षेत्रमा विस्तार गर्नु गुयानाका लागि निर्णायक विषय बनेको छ।
प्राकृतिक स्रोतबाट राष्ट्रिय सम्पत्ति निर्माण
तेलबाट प्राप्त आम्दानीलाई व्यवस्थित रूपमा प्रयोग गर्न गुयानाले प्राकृतिक स्रोत कोष स्थापना गरेको छ।
यस कोषमा तेल क्षेत्रबाट प्राप्त हुने सरकारी आम्दानीको निर्धारित हिस्सा जम्मा गरिन्छ र कानुनी व्यवस्थाअनुसार आवश्यकताका आधारमा सरकारी बजेटमा रकम हस्तान्तरण गर्न सकिन्छ।
यस व्यवस्थाको उद्देश्य प्राकृतिक स्रोतबाट प्राप्त सम्पत्तिलाई तत्कालीन खर्चमा मात्र सीमित नराखी दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितमा उपयोग गर्नु हो।
तेलको भण्डार सीमित हुन्छ, जबकि शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार र सामाजिक सुरक्षामा खर्च गर्ने आवश्यकता दीर्घकालीन हुन्छ। त्यसैले आजको आम्दानीलाई भविष्यका पुस्ताका लागि समेत उपयोगी बनाउने आर्थिक संरचना आवश्यक हुन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषका अनुसार सन् २०२५ को अन्त्यसम्म गुयानाको प्राकृतिक स्रोत कोषमा करिब ३ अर्ब ३० करोड अमेरिकी डलर सञ्चित भएको थियो। यो रकम देशको अर्थतन्त्रको आकारको १२ प्रतिशतभन्दा बढी हो।
यस्तो कोषले आर्थिक उतारचढाव सामना गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य घट्दा वा उत्पादनमा अवरोध आउँदा सरकारलाई केही वित्तीय सुरक्षा उपलब्ध हुन्छ। तर, कोषमा रकम जम्मा गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। रकम निकाल्ने नियम, बजेट खर्चको पारदर्शिता, परियोजनाको गुणस्तर र सार्वजनिक लेखापरीक्षण पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
तेलबाट प्राप्त आम्दानीलाई सडक, पुल र भवन निर्माणमा खर्च गर्नु आवश्यक हुन सक्छ। तर, त्यससँगै प्राविधिक शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, कृषि उत्पादकत्व र निजी व्यवसायको विकासमा लगानी गर्न सके मात्र राष्ट्रिय सम्पत्ति दीर्घकालीन आर्थिक क्षमतामा रूपान्तरण हुन सक्छ।
गुयानाका लागि अहिलेको मुख्य अवसर यही हो।
तेलबाट प्राप्त असाधारण आम्दानीलाई उत्पादनशील र प्रतिस्पर्धी अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने आधार बनाउन सकिएमा यसको प्रभाव तेल उत्पादनको अवधिभन्दा धेरै लामो समयसम्म रहन सक्छ।
तेलबाहिर पनि विस्तार हुँदै आर्थिक गतिविधि
गुयानाको आर्थिक वृद्धि तेलमा मात्र आधारित छैन। निर्माण, कृषि, खनन, उत्पादनमूलक उद्योग र विभिन्न सेवा क्षेत्रमा समेत आर्थिक गतिविधि विस्तार भइरहेको छ।
तेल उद्योगका लागि आवश्यक सडक, पुल, आवास, गोदाम, यातायात र व्यावसायिक सेवाको मागले गैरतेल अर्थतन्त्रलाई समेत गति दिएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषका अनुसार सन् २०२५ मा गुयानाको गैरतेल अर्थतन्त्र करिब १४ प्रतिशतले विस्तार भएको थियो। निर्माण क्षेत्र यस वृद्धिको प्रमुख आधारमध्ये एक थियो। कृषि, खनन र उत्पादनमूलक उद्योगले पनि योगदान पुर्याएका थिए।
तेल क्षेत्रको विस्तारले निर्माण व्यवसायलाई नयाँ अवसर उपलब्ध गराएको छ। उत्पादन केन्द्रसँग सम्बन्धित पूर्वाधार, सहरी आवास, व्यावसायिक भवन र सार्वजनिक निर्माणमा लगानी बढ्दा निर्माण सामग्री, इन्जिनियरिङ, यातायात र श्रम सेवाको माग बढ्छ।
यसैगरी, बैंकिङ, बीमा, लेखा, कानुनी परामर्श, होटल र भोजनालयजस्ता व्यवसायले पनि आर्थिक गतिविधि बढेको लाभ लिन सक्छन्। तेल उद्योगमा प्रत्यक्ष रूपमा काम नगर्ने व्यवसायले समेत यसको आपूर्ति शृङ्खलामा सहभागी भएर आम्दानी गर्न सक्छन्।
तर, गैरतेल अर्थतन्त्रको विस्तारलाई स्थायी बनाउन तेल क्षेत्रबाट सिर्जना भएको मागमा मात्र निर्भर रहनु पर्याप्त हुँदैन।
स्थानीय व्यवसायले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने उत्पादन र सेवा विकास गर्नुपर्छ। तेल उद्योगको लगानी सुस्त हुँदा पनि सञ्चालनमा रहन सक्ने व्यावसायिक आधार तयार गर्नु आवश्यक छ।
यसका लागि साना तथा मझौला व्यवसायलाई वित्तीय पहुँच, प्राविधिक सहयोग, व्यावसायिक तालिम र बजार विस्तारको अवसर उपलब्ध गराउनुपर्ने हुन्छ।
ठूला परियोजनामा स्थानीय व्यवसायको सहभागिता बढाउन सके तेलबाट सिर्जना भएको आर्थिक अवसर देशभित्रै बढी फैलिन सक्छ।
कृषि, सुन र वनसम्पदाको पुरानो आधार
तेल उत्पादन सुरु हुनुअघि गुयानाको अर्थतन्त्रमा कृषि, खनिज र वनसम्पदाको महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो। तेलको आम्दानी तीव्र रूपमा बढे पनि यी क्षेत्रले ग्रामीण रोजगारी, खाद्य आपूर्ति र निर्यातमा योगदान दिँदै आएका छन्।
गुयानाको तटीय मैदानमा धान र उखु खेती गरिन्छ। धान उत्पादनले घरेलु खाद्य आवश्यकतासँगै क्षेत्रीय बजारमा बिक्री गर्ने अवसर उपलब्ध गराउँछ। उखु खेती र चिनी उद्योगले पनि लामो समयदेखि देशको कृषि तथा उत्पादनमूलक अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्याएका छन्।
खनिज क्षेत्रमा सुन र बक्साइट महत्त्वपूर्ण छन्।
सुन उत्खननले निर्यात आम्दानी र रोजगारी सिर्जना गर्छ भने बक्साइटले खनिजमा आधारित आर्थिक गतिविधिलाई आधार प्रदान गर्छ। वनसम्पदाबाट काठ तथा अन्य वनजन्य वस्तुको उत्पादन र व्यापार पनि हुँदै आएको छ।
तेल उद्योगको विस्तारसँगै यी क्षेत्रलाई आधुनिक प्रविधि, वित्तीय स्रोत र पूर्वाधारसँग जोड्ने अवसर बढ्न सक्छ।
उदाहरणका लागि, कृषि क्षेत्रमा सिँचाइ, भण्डारण, प्रशोधन र ढुवानी सुधार गर्न सके उत्पादनको क्षति घटाउन तथा बजारसम्म पहुँच बढाउन सकिन्छ। कृषि उपजलाई प्रशोधन गरेर उच्च मूल्यका वस्तु उत्पादन गर्न सके स्थानीय उद्योगको विकासमा समेत सहयोग पुग्छ।
तर, तेलबाट प्राप्त आम्दानीका कारण अन्य क्षेत्रको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता कमजोर हुने जोखिम पनि हुन्छ।
अर्थतन्त्रमा तेलबाट ठूलो मात्रामा विदेशी मुद्रा भित्रिँदा स्थानीय लागत र मूल्य बढ्न सक्छन्। त्यसबाट परम्परागत उत्पादन क्षेत्रले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न कठिनाइ भोग्न सक्छन्।
यसैले गुयानाले तेल क्षेत्रको विकाससँगै कृषि, खनिज र उत्पादनमूलक उद्योगलाई पनि प्रतिस्पर्धी बनाइराख्नुपर्ने आवश्यकता छ। आर्थिक विविधीकरणको उद्देश्य तेललाई अर्को एकल निर्भरता बनाउनु होइन, बरु विभिन्न क्षेत्रले एकअर्कालाई सहयोग गर्ने संरचना निर्माण गर्नु हो।
रोजगारी र जनताको जीवनस्तरको प्रश्न
गुयानाको आर्थिक उछालले रोजगारी र आम्दानीका नयाँ अवसर सिर्जना गरेको छ।
निर्माण, इन्जिनियरिङ, यातायात, बन्दरगाह सेवा, वित्तीय कारोबार, होटल तथा आतिथ्य र प्राविधिक सेवामा जनशक्तिको माग बढेको छ। तेल उत्पादनसँग सम्बन्धित केही कामका लागि उच्च प्राविधिक सीप र विशेष तालिम आवश्यक पर्छ।
स्थानीय नागरिकलाई यी अवसरमा सहभागी गराउनु सरकार र निजी क्षेत्र दुवैका लागि महत्त्वपूर्ण छ। विदेशी ऊर्जा कम्पनीले ठूलो लगानी गर्दा स्थानीय श्रमिक, आपूर्तिकर्ता र व्यावसायिक संस्थाले त्यसबाट लाभ लिन सके आर्थिक प्रभाव व्यापक हुन सक्छ।
तर, दक्ष जनशक्तिको अभावले स्थानीय सहभागिता सीमित हुन सक्छ।
विशेष प्राविधिक कामका लागि बाहिरबाट जनशक्ति ल्याउनुपर्ने अवस्था हुँदा तेल उद्योगबाट सिर्जना हुने आम्दानीको केही हिस्सा विदेशी सेवा र श्रममा खर्च हुन सक्छ। यसैले प्राविधिक शिक्षा, व्यावसायिक तालिम र स्थानीय आपूर्तिकर्ताको क्षमता विकास आवश्यक हुन्छ।
अर्कोतर्फ, तेलबाट प्राप्त आम्दानी बढ्दै जाँदा सबै नागरिकको जीवनस्तर समान रूपमा सुधारिन्छ भन्ने सुनिश्चित हुँदैन।
ग्रामीण क्षेत्रमा स्वास्थ्य, शिक्षा, खानेपानी, यातायात र रोजगारीको पहुँच सहरी क्षेत्रभन्दा कमजोर रहन सक्छ। आय र अवसरबीचको असमानता घटाउन सार्वजनिक लगानीलाई देशका विभिन्न क्षेत्रसम्म पुर्याउनुपर्ने हुन्छ।
तेलको आम्दानीबाट निर्माण भएका अस्पताल र विद्यालयले वास्तविक लाभ दिन तिनमा दक्ष जनशक्ति, आवश्यक उपकरण र नियमित सञ्चालन बजेट पनि उपलब्ध हुनुपर्छ। त्यस्तै, सडक र पुल निर्माणसँगै तिनको मर्मतसम्भार तथा दीर्घकालीन उपयोगको योजना आवश्यक हुन्छ।
गुयानाको आर्थिक सफलताको अन्तिम मापन तेल उत्पादन कति बढ्यो भन्नेमा मात्र सीमित हुँदैन।
त्यसबाट कति गुणस्तरीय रोजगारी सिर्जना भयो, नागरिकको सेवा पहुँच कति सुधारियो र भविष्यमा तेलको आम्दानी घटे पनि अर्थतन्त्र कति सक्षम रहन्छ भन्ने प्रश्न अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
तीव्र वृद्धिसँगै बढेका जोखिम
गुयानाको अर्थतन्त्र तीव्र गतिमा विस्तार भइरहे पनि यससँग केही गम्भीर चुनौती जोडिएका छन्। तीमध्ये प्रमुख जोखिम तेलको मूल्यमा निर्भरता, अर्थतन्त्रमा अत्यधिक माग सिर्जना हुने सम्भावना, दक्ष जनशक्तिको अभाव र सार्वजनिक खर्चको प्रभावकारिता हुन्।
तेलको मूल्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा घटबढ भइरहन्छ।
मूल्य घट्दा निर्यात आम्दानी र सरकारी राजस्व प्रभावित हुन सक्छ। उत्पादनमा प्राविधिक अवरोध आएमा पनि आर्थिक गतिविधिमा असर पर्न सक्छ। यसैले तेलबाट प्राप्त आम्दानीलाई नियमित र स्थायी स्रोतका रूपमा मात्र हेर्नु उचित हुँदैन।
द्रुत आर्थिक विस्तारले मूल्यवृद्धिको दबाबसमेत सिर्जना गर्न सक्छ।
निर्माण सामग्री, आवास, सेवा र श्रमको माग तीव्र गतिमा बढ्दा आपूर्ति पर्याप्त नभए मूल्य बढ्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा आर्थिक वृद्धिको लाभ उपभोग्य वस्तु र सेवाको महँगीले आंशिक रूपमा कम गर्न सक्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषले गुयानाको आर्थिक सम्भावना सकारात्मक रहेको उल्लेख गर्दै वित्तीय अनुशासन, सार्वजनिक खर्चको प्रभावकारिता र प्राकृतिक स्रोतबाट प्राप्त आम्दानीको विवेकपूर्ण व्यवस्थापनमा जोड दिएको छ।
तेलबाट प्राप्त सबै अतिरिक्त आम्दानी तत्काल खर्च गर्नुको सट्टा आवश्यकताअनुसार बचत र उत्पादनशील लगानीबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि औँल्याइएको छ।
यसका अतिरिक्त, गुयाना र भेनेजुएलाबीच लामो समयदेखि कायम क्षेत्रीय विवादले रणनीतिक अनिश्चितता सिर्जना गरेको छ। तेल उत्पादन विस्तारसँगै समुद्री क्षेत्रको सुरक्षा र क्षेत्रीय स्थिरताको महत्त्व पनि बढेको छ।
वातावरणीय पक्ष अर्को चुनौती हो। विशाल वर्षावन र जैविक विविधता गुयानाका महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति हुन्। तेल उत्पादन र पूर्वाधार विस्तार गर्दा वातावरणीय जोखिमको मूल्याङ्कन, प्रदूषण नियन्त्रण र प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणमा पर्याप्त ध्यान दिनुपर्छ।
तेलपछि पनि चलिरहने अर्थतन्त्र निर्माणको परीक्षा
गुयानाको आर्थिक रूपान्तरण अहिले निर्णायक चरणमा छ।
तेल उत्पादनबाट प्राप्त आम्दानीले देशलाई तीव्र आर्थिक वृद्धि र पूर्वाधार विकासको अवसर दिएको छ। तर, तेलको भण्डार सीमित हुन्छ र विश्व ऊर्जा बजार पनि क्रमशः परिवर्तन भइरहेको छ। त्यसैले आजको आम्दानीलाई भविष्यमा पनि आय सिर्जना गर्न सक्ने क्षेत्रमा रूपान्तरण गर्नु आवश्यक छ।
यसका लागि कृषि उत्पादकत्व बढाउने, उत्पादनमूलक उद्योग विकास गर्ने, गैरतेल निर्यात विस्तार गर्ने, दक्ष जनशक्ति तयार गर्ने र निजी क्षेत्रलाई प्रतिस्पर्धी बनाउने काम महत्त्वपूर्ण छन्।
प्राकृतिक स्रोत कोषको प्रभावकारी व्यवस्थापन, पारदर्शी सार्वजनिक खर्च र संस्थागत क्षमता पनि दीर्घकालीन आर्थिक स्थायित्वका आधार हुनेछन्।
गुयानाले देखाएको आर्थिक परिवर्तन प्राकृतिक स्रोतको सम्भावनाको उदाहरण हो। तर, यसले प्राकृतिक स्रोतको उपलब्धता मात्रै पर्याप्त हुँदैन भन्ने पाठ पनि दिन्छ।
स्रोतबाट प्राप्त आम्दानी कसरी व्यवस्थापन गरिन्छ, त्यसलाई कुन क्षेत्रमा लगानी गरिन्छ र आर्थिक अवसर जनतासम्म कसरी पुर्याइन्छ भन्ने कुराले विकासको वास्तविक दिशा निर्धारण गर्छ।
नेपालजस्ता विकासोन्मुख मुलुकका लागि गुयानाको अनुभवको अर्थ आफ्नै देशमा तेलको खोजी गर्नु होइन।
यसको मुख्य पाठ सीमित स्रोतलाई प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्ने, नयाँ आर्थिक अवसर पहिचान गर्ने, उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी गर्ने र आम्दानीलाई दीर्घकालीन राष्ट्रिय क्षमतामा बदल्ने हो।
गुयानाको आजको आर्थिक उछाल तेलबाट सुरु भएको छ। तर, यसको भविष्य तेल उत्पादनको वृद्धिदरले मात्र निर्धारण गर्ने छैन।
तेलबाट प्राप्त सम्पत्तिलाई शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार, कृषि, उद्योग र दक्ष जनशक्तिमा रूपान्तरण गर्न सके मात्र यो उछाल दिगो समृद्धिमा परिणत हुनेछ। यही नै गुयानाका लागि अहिलेको सबैभन्दा ठूलो अवसर र चुनौती हो।
