काठमाडौं । नेपालबाट स्टिनलेस स्टिलका घरायसी भाँडाकुँडाको निर्यात एकै महिनामा १ अर्ब रुपैयाँ नाघेको छ। गत आर्थिक वर्षको साउनमा १ करोड १७ लाख ६४ हजार रुपैयाँको स्टिलका भाँडा निर्यात भएकोमा चालू आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को साउनमा १ अर्ब १५ करोड ९० लाख ६४ हजार रुपैयाँ पुगेको छ। एक वर्षमै यस्तो निर्यात करिब ९८.५ गुणाले बढेको हो। भन्सार विभागको तथ्यांकमा स्टिलका भाँडा साउनमा नेपालबाट सबैभन्दा धेरै निर्यात हुने वस्तुमध्ये चौथो स्थानमा पुगेका छन्।

एकै महिनामा १ अर्बको कारोबार

स्टिलका भाँडाको निर्यातमा देखिएको यो वृद्धि नेपालको औद्योगिक निर्यातका लागि असाधारण मानिएको छ। गत वर्षको साउनमा कुल निर्यातमा स्टिलका भाँडाको हिस्सा निकै सानो थियो। यस वर्ष भने एकै महिनामा १ अर्ब १५ करोड ९० लाख रुपैयाँभन्दा बढीको निर्यात भएको छ।

गत वर्षको तुलनामा स्टिलका भाँडाको निर्यात रकममा १ अर्ब १४ करोड ७३ लाख रुपैयाँभन्दा बढी थपिएको छ। प्रतिशतका आधारमा हेर्दा करिब ९८.५ गुणाको वृद्धि हो। चालू आवको साउनमा नेपालले कुल ३८ अर्ब ७० करोड ४१ लाख रुपैयाँको वस्तु निर्यात गरेकोमा स्टिलका भाँडाको हिस्सा करिब ३ प्रतिशत पुगेको छ।

साउनमा सबैभन्दा धेरै निर्यात भएको वस्तु भटमासको तेल हो। यसको निर्यात १७ अर्ब ९९ करोड ३४ लाख रुपैयाँ पुगेको छ। त्यसपछि प्रशोधित पाम ओलिनको १ अर्ब २९ करोड २९ लाख रुपैयाँ र सूर्यमुखी तथा कुसुमको तेलको १ अर्ब २० करोड ७५ लाख रुपैयाँको निर्यात भएको छ। स्टिलका भाँडा १ अर्ब १५ करोड ९० लाख रुपैयाँको निर्यातसहित चौथो स्थानमा छन्।

फेब्रिक तथा फाइबरबाट बुनेका कपडाको निर्यात १ अर्ब ६ करोड ६२ लाख रुपैयाँ पुगेको छ। यसरी हेर्दा नेपालले एक महिनामै अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी निर्यात गरेका औद्योगिक तथा प्रशोधित वस्तुको सूचीमा स्टिलका भाँडा पनि महत्वपूर्ण रूपमा देखिएका छन्।

तर स्टिलका भाँडाको निर्यातमा आएको यो वृद्धि केवल आन्तरिक उत्पादन विस्तारका कारण भएको हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। पछिल्लो समय भारतसँगको व्यापारिक अवरोध हट्नु र भैरहवा विशेष आर्थिक क्षेत्रमा रहेको उद्योगको उत्पादन तथा निर्यात पुनः बढ्नु यसको प्रमुख कारणका रूपमा देखिएको छ।

भारतको अवरोधपछि फेरि खुल्यो बजार

नेपालको स्टिल भाँडा उद्योगको सबैभन्दा ठूलो बजार भारत हो। भैरहवा विशेष आर्थिक क्षेत्रस्थित विस्ताार ग्लोबलको उत्पादनको ठूलो हिस्सा विगतदेखि भारतमा निर्यात हुँदै आएको थियो।

भारतले स्टिल उत्पादनमा प्रयोग हुने कच्चा पदार्थका लागि ब्युरो अफ इन्डियन स्ट्यान्डर्ड्स अर्थात् बीआईएसको प्रमाणपत्रसम्बन्धी व्यवस्था कडा बनाएपछि नेपाली स्टिल भाँडा उद्योग समस्यामा परेको थियो। चीनलगायत तेस्रो मुलुकबाट कच्चा पदार्थ आयात गरेर नेपालमा उत्पादन गरी भारत पठाउने उद्योगहरू प्रत्यक्ष प्रभावित भएका थिए।

निर्यात रोकिएपछि भैरहवाको विस्ताार ग्लोबलको उत्पादन क्षमता ठूलो मात्रामा घटेको थियो। उद्योगले सामान्य अवस्थामा महिनामा करिब ४ सय टनसम्म भान्साका सामग्री उत्पादन गर्दै आएकोमा निर्यात अवरोधपछि उत्पादन २० देखि ३० टनमा सीमित भएको जनाएको थियो। करिब २ सय टन तयारी सामग्री गोदाममै थन्किएको उद्योग पक्षको भनाइ थियो।

उद्योगमा त्यसबेला ३ सयदेखि ४ सयसम्म कामदार कार्यरत रहेको र उत्पादनको ९० प्रतिशतभन्दा बढी भारतमा निर्यात हुने गरेको विवरण सार्वजनिक भएको थियो। भारतमा निर्यात रोकिँदा उत्पादनसँगै रोजगारीसमेत प्रभावित हुने अवस्था आएको थियो।

पछि भारत सरकारले केही अवस्थामा चिनियाँ कच्चा पदार्थ प्रयोग गरेर नेपालमा उत्पादन भएका स्टिलका सामानलाई पनि निर्यातको बाटो खुला गरेपछि उद्योगले पुनः उत्पादन र निर्यात बढाउन सकेको उद्योग क्षेत्रका प्रतिनिधिहरू बताउँछन्।

सिद्धार्थनगर उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष नेत्र आचार्यका अनुसार अहिले विस्ताार ग्लोबलले भारततर्फ स्टिलका सामान निर्यात गरिरहेको छ। भैरहवा सेजमा पञ्चकन्या समूह र विस्ताार ग्लोबलले स्टिलजन्य सामग्री उत्पादन गर्दै आएकोमा पञ्चकन्या समूहले सेजबाट उद्योग बन्द गरेर बाहिरिएको र विस्ताार ग्लोबलले भने निर्यातलाई निरन्तरता दिएको उनको भनाइ छ।

विस्ताार ग्लोबलले आफ्नो उत्पादन क्षमता वार्षिक करिब ७ हजार ५ सय टन रहेको जनाएको छ। कम्पनीले प्लेट, बाउल, ग्लास, कटलरीलगायत विभिन्न स्टिनलेस स्टिलका सामग्री उत्पादन गर्दै आएको छ।

यसरी हेर्दा अहिलेको निर्यात वृद्धि नयाँ बजार सिर्जना भएकोभन्दा पनि रोकिएको बजार पुनः सञ्चालनमा आएपछि आएको ठूलो उछालसँग बढी सम्बन्धित देखिन्छ।

निर्यात बढ्यो तर आयात झन् ठूलो

स्टिलका भाँडा मात्रै होइन, समग्र नेपालको निर्यात व्यापार पनि चालू आवको पहिलो महिनामा तीव्र गतिले बढेको छ। भन्सार विभागका अनुसार गत आवको साउनमा २३ अर्ब ९३ करोड २४ लाख रुपैयाँको वस्तु निर्यात भएकोमा चालू आवको साउनमा ३८ अर्ब ७० करोड ४१ लाख रुपैयाँ पुगेको छ। निर्यात ६१.७२ प्रतिशतले बढेको हो।

तर निर्यातको वृद्धिभन्दा ठूलो समस्या आयातको आकार हो। चालू आवको साउनमा १ खर्ब ८७ अर्ब ४४ करोड ३६ लाख रुपैयाँको वस्तु आयात भएको छ। गत वर्षको सोही महिनामा १ खर्ब ४३ अर्ब ४ करोड ६ लाख रुपैयाँको आयात भएको थियो। आयात ३१.०४ प्रतिशतले बढेको छ।

यससँगै नेपालको व्यापार घाटा पनि फराकिलो भएको छ। गत आवको साउनमा १ खर्ब १९ अर्ब १० करोड ८२ लाख रुपैयाँ रहेको व्यापार घाटा चालू आवको साउनमा बढेर १ खर्ब ४८ अर्ब ७३ करोड ९४ लाख रुपैयाँ पुगेको छ। एक महिनामै व्यापार घाटा करिब २९ अर्ब ६३ करोड रुपैयाँले बढेको हो।

आयाततर्फ कच्चा सोयाबिन तेल सबैभन्दा अगाडि छ। साउनमा १८ अर्ब ४० करोड ४२ लाख रुपैयाँको कच्चा सोयाबिन तेल आयात भएको छ। गत वर्षको तुलनामा यसको आयात ७०.२५ प्रतिशतले बढेको छ।

डिजेलको आयात १३ अर्ब ८५ करोड ४५ लाख रुपैयाँ पुगेको छ। गत वर्षको साउनको तुलनामा डिजेल आयात १३५.३१ प्रतिशतले बढेको हो। खाना पकाउने ग्यासको आयात ८ अर्ब ४६ करोड ९२ लाख रुपैयाँ पुगेको छ। डिएपी मल ७ अर्ब ८६ करोड ९३ लाख रुपैयाँ र पेट्रोल ६ अर्ब ८८ करोड २४ लाख रुपैयाँको आयात भएको छ।

यसले नेपालको निर्यात वृद्धि अझै पनि आयातित कच्चा पदार्थ र प्रशोधनमा आधारित रहेको देखाउँछ। भटमास, पाम तथा सूर्यमुखी तेलको ठूलो निर्यातसँगै ती वस्तुका कच्चा पदार्थको आयात पनि ठूलो छ। स्टिलका भाँडाको निर्यातमा पनि कच्चा पदार्थ आयातको निर्भरता रहेको छ।

त्यसैले १ अर्ब १५ करोड रुपैयाँको स्टिल भाँडा निर्यातलाई हेर्दा सम्पूर्ण रकम नेपालमै सिर्जना भएको मूल्य होइन। उत्पादन, श्रम, विद्युत्, प्रशोधन, प्याकेजिङ र अन्य सेवाबाट नेपालमा सिर्जना भएको मूल्य र आयातित कच्चा पदार्थको लागत छुट्याएर हेर्नुपर्ने हुन्छ।

भारतमा निर्भर निर्यातको जोखिम

स्टिल भाँडाको निर्यातमा देखिएको तीव्र वृद्धि अवसरसँगै जोखिमको संकेत पनि हो। नेपालको स्टिल भाँडा उद्योगको मुख्य बजार भारत रहेकाले भारतको व्यापार नीति परिवर्तन हुँदा नेपालका उद्योग तत्काल प्रभावित हुन्छन्।

कच्चा पदार्थको गुणस्तर प्रमाणपत्रदेखि तयार उत्पादनमा लागू हुने मापदण्डसम्म भारतले परिवर्तन गर्दा नेपाली उद्योगको लागत, उत्पादन र निर्यातमा सीधा असर पर्न सक्छ। यसअघि बीआईएससम्बन्धी व्यवस्थाले उद्योगमा पारेको प्रभाव त्यसको उदाहरण हो।

फलाम तथा स्टिलका अन्य उत्पादनमा पनि भारतको नीतिगत परिवर्तनले असर पारिरहेको छ। पछिल्लो समय भारतले केही स्टिल उत्पादनमा सेफगार्ड ड्युटी लागू गरेपछि नेपाली फलाम तथा स्टिल निर्यातमा गिरावट आएको तथ्यांक सार्वजनिक भएको छ।

गत आर्थिक वर्षको पहिलो ११ महिनामा नेपालबाट भारततर्फ करिब १५ अर्ब ४२ करोड रुपैयाँ बराबरको फलाम तथा स्टिल निर्यात भएकोमा चालू आर्थिक वर्षको सोही अवधिमा यस्तो निर्यात करिब ४ अर्ब ८३ करोड रुपैयाँमा सीमित भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। यस्तो निर्यात ६८.६७ प्रतिशतले घटेको हो।

यसले एउटै वस्तु समूहभित्र पनि भारतीय नीतिको प्रभाव कति ठूलो हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ। स्टिनलेस स्टिलका घरायसी सामग्रीको निर्यात अहिले बढे पनि दीर्घकालीन रूपमा एउटै बजारमा निर्भर रहँदा जोखिम कायम रहनेछ।

नेपालका उद्योगले भारतबाहेक अन्य दक्षिण एसियाली मुलुक, मध्यपूर्व, युरोप तथा अन्य बजारमा नेपाली स्टिलका भाँडाको पहुँच विस्तार गर्न सके निर्यातको आधार फराकिलो हुन सक्छ। त्यसका लागि उत्पादनको गुणस्तर, अन्तर्राष्ट्रिय प्रमाणपत्र, ब्रान्डिङ, प्याकेजिङ र प्रतिस्पर्धी लागत महत्वपूर्ण हुनेछन्।

सेजमा उद्योगको सम्भावना

भैरहवा विशेष आर्थिक क्षेत्र नेपालको निर्यातमुखी उद्योग विकासको महत्वपूर्ण पूर्वाधार हो। सेज करिब ५२ बिघा क्षेत्रमा फैलिएको छ र ६९ वटा औद्योगिक प्लट रहेको सेज प्राधिकरणको विवरण छ।

निर्यातमुखी उद्योगलाई कर तथा भन्सार सुविधासहित पूर्वाधार उपलब्ध गराउने उद्देश्यले स्थापना गरिएको सेजमा उद्योग स्थापना भए पनि अपेक्षित गतिमा उत्पादन र निर्यात विस्तार हुन नसकेको विषय लामो समयदेखि उठ्दै आएको छ।

स्टिल भाँडा उद्योगको पछिल्लो तथ्यांकले भने सेजको सम्भावना पनि देखाएको छ। एउटै उद्योगले ठूलो परिमाणमा उत्पादन गरेर अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको निर्यात गर्न सक्ने क्षमता प्रदर्शन गरेको छ। यसबाट पूर्वाधार, ऊर्जा, श्रम, कच्चा पदार्थ र बजारको उचित व्यवस्थापन भए निर्यातमुखी उद्योगले नेपालको वैदेशिक व्यापारमा उल्लेख्य योगदान दिन सक्ने देखिन्छ।

तर उद्योगलाई निरन्तर सञ्चालन गर्न बजारको स्थायित्व महत्वपूर्ण हुन्छ। भारतसँगको व्यापारिक नीतिमा आउने परिवर्तनले उद्योग बन्द हुने अवस्थामा पुग्ने स्थिति दोहोरिन नदिन सरकारले निर्यात बजार विविधीकरण, अन्तर्राष्ट्रिय प्रमाणीकरणमा सहजीकरण र कच्चा पदार्थको आपूर्ति व्यवस्थापनमा स्पष्ट नीति बनाउनुपर्ने देखिन्छ।

साउनको तथ्यांकले स्टिनलेस स्टिलका भाँडामा नेपालको निर्यात क्षमता निकै ठूलो रहेको देखाएको छ। १ करोड १७ लाख रुपैयाँको मासिक निर्यातबाट १ अर्ब १५ करोड ९० लाख रुपैयाँमा पुगेको वृद्धिले उद्योगको सम्भावना देखाएको छ। तर यसलाई दीर्घकालीन उपलब्धिमा बदल्न एउटै बजारमा निर्भर निर्यात संरचनाबाट बाहिर निस्कनुपर्ने आवश्यकता पनि उत्तिकै स्पष्ट छ।

नेपालको कुल निर्यात ६१.७२ प्रतिशतले बढ्दा स्टिल भाँडाको निर्यात करिब ९८.५ गुणाले बढ्नु आफैंमा उल्लेखनीय औद्योगिक तथ्यांक हो। अब यसको निरन्तरता उत्पादन क्षमता, कच्चा पदार्थको लागत, भारतीय बजारको स्थायित्व र नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपाली उत्पादनको पहुँचले निर्धारण गर्नेछ।