कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) अब प्रविधि क्षेत्रको सीमित विषय रहेन। विश्व अर्थतन्त्र, व्यापार, लगानी र रोजगारीको संरचना बदल्ने प्रमुख शक्तिका रूपमा यसको विस्तार भइरहेको छ।
उत्पादनदेखि बजार व्यवस्थापनसम्म, बैंकिङदेखि स्वास्थ्य सेवासम्म र सामान्य ग्राहक सेवादेखि जटिल अनुसन्धानसम्म एआईको प्रयोग बढ्दै गएको छ।
विश्वका ठूला कम्पनीहरू एआईमा ठूलो पुँजी परिचालन गरिरहेका छन् भने साना तथा मझौला व्यवसायले पनि आफ्नो प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउन यसलाई प्रयोग गर्न थालेका छन्।
स्ट्यानफोर्ड एचएआईको सन् २०२६ को एआई इन्डेक्सअनुसार सन् २०२५ मा विश्वव्यापी कर्पोरेट एआई लगानी ५ खर्ब ८१ अर्ब ६९ करोड अमेरिकी डलर पुगेको छ।
अघिल्लो वर्षको तुलनामा यो दोब्बरभन्दा बढी हो। निजी क्षेत्रको लगानी १२७ दशमलव ५ प्रतिशतले बढेको छ। जेनेरेटिभ एआईमा मात्रै निजी लगानी २०० प्रतिशतभन्दा बढीले विस्तार भएको प्रतिवेदनले देखाएको छ।
यो लगानी केवल नयाँ प्रविधि विकास गर्न भइरहेको छैन। कम्पनीहरूले उत्पादन, सेवा र व्यवस्थापनको परम्परागत संरचना बदल्न एआईमा पुँजी परिचालन गरिरहेका छन्।
ग्राहकको व्यवहार बुझ्ने, बजारको माग अनुमान गर्ने, उत्पादन व्यवस्थापन गर्ने, वित्तीय जोखिम पहिचान गर्ने र कर्मचारीको कार्यक्षमता बढाउने काममा एआईको प्रयोग तीव्र बनेको छ।
प्रतिवेदनअनुसार सर्वेक्षणमा सहभागी विश्वका ८८ प्रतिशत संस्थाले कुनै न कुनै रूपमा एआई प्रयोग गरिरहेका छन्।
७० प्रतिशत संस्थाले कम्तीमा एउटा व्यावसायिक कार्यमा जेनेरेटिभ एआई प्रयोग गर्न थालेका छन्। तीन वर्षको अवधिमै जेनेरेटिभ एआईको प्रयोग विश्व जनसंख्याको ५३ प्रतिशतसम्म पुगेको अनुमान छ। व्यक्तिगत कम्प्युटर र इन्टरनेटको सुरुवाती विस्तारको तुलनामा यो निकै तीव्र गति हो।
तर एआई प्रयोग गर्नु र त्यसबाट वास्तविक व्यावसायिक प्रतिफल प्राप्त गर्नु फरक विषय हुन्। प्रविधि प्रयोग गर्ने कम्पनीको संख्या बढ्दै गए पनि त्यसले नाफा, उत्पादकत्व र सञ्चालन लागतमा कति सुधार ल्यायो भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ।
म्याकिन्सेको सन् २०२६ को एआईसम्बन्धी अध्ययनले पनि यही पक्षलाई औँल्याएको छ। अध्ययनमा सहभागी संस्थाहरूमा एआईको प्रयोग विस्तार भइरहे पनि त्यसको प्रत्यक्ष वित्तीय प्रतिफल अर्थात् आम्दानी र नाफामा देखिने प्रभाव अपेक्षाअनुसार बढ्न नसकेको उल्लेख छ।
कम्पनीहरूले एआईबाट लाभ लिन प्रविधि खरिद गरेर मात्र नपुग्ने, आफ्नो संगठनात्मक संरचना र काम गर्ने तरिका नै बदल्नुपर्ने अध्ययनको निष्कर्ष छ।
यसले व्यवसायमा एआईको वास्तविक प्रतिस्पर्धा सुरु भएको संकेत गर्छ। अब कुन कम्पनीले एआई प्रयोग गरेको छ भन्नेभन्दा कुन कम्पनीले त्यसबाट कति लागत घटायो, कति उत्पादन बढायो र कति नयाँ बजार सिर्जना गर्यो भन्ने विषय निर्णायक बन्नेछ।
बैंकिङदेखि उद्योगसम्म नयाँ प्रयोग
एआईको व्यावसायिक प्रयोग सबैभन्दा तीव्र रूपमा देखिएका क्षेत्रमध्ये बैंकिङ, वित्तीय सेवा, स्वास्थ्य, खुद्रा व्यापार, उत्पादनमूलक उद्योग र ग्राहक सेवा पर्छन्। यी क्षेत्रमा एआईले काम गर्ने पुरानो शैली परिवर्तन गर्दै समय, लागत र जनशक्ति व्यवस्थापनमा नयाँ सम्भावना सिर्जना गरिरहेको छ।
बैंकिङ क्षेत्रमा ग्राहकको वित्तीय व्यवहार विश्लेषण, कर्जा जोखिम मूल्यांकन, शंकास्पद कारोबार पहिचान र ग्राहक सेवामा एआई प्रयोग भइरहेको छ।
परम्परागत प्रणालीमा हजारौँ कारोबार छुट्टाछुट्टै जाँच्नुपर्ने अवस्थामा मेसिन लर्निङले कारोबारको ढाँचा विश्लेषण गरेर असामान्य गतिविधि पहिचान गर्न सक्छ। यसले वित्तीय ठगी नियन्त्रण, जोखिम व्यवस्थापन र सेवा प्रवाहमा सुधार ल्याउने सम्भावना बढाउँछ।
बीमा क्षेत्रमा पनि यसको प्रयोग विस्तार भइरहेको छ। बीमा दाबीको मूल्यांकन, कागजात परीक्षण, जोखिम विश्लेषण र ग्राहकको विवरण व्यवस्थापनमा एआईले समय तथा लागत घटाउन सक्छ। स्वास्थ्य क्षेत्रमा मेडिकल इमेज विश्लेषण, रोगको प्रारम्भिक पहिचान र बिरामीको अभिलेख व्यवस्थापनमा यसको उपयोग बढिरहेको छ।
खुद्रा व्यापारमा ग्राहकको खरिद व्यवहारअनुसार वस्तु सिफारिस गर्ने, बजारको माग अनुमान गर्ने, मौज्दात व्यवस्थापन गर्ने र मूल्य निर्धारण गर्ने काममा एआई उपयोगी बन्दै गएको छ।
होटल तथा पर्यटन व्यवसायमा ग्राहकको रुचिअनुसार सेवा प्रस्ताव गर्ने, बुकिङ व्यवस्थापन गर्ने र ग्राहकका प्रश्नको तत्काल जवाफ दिने प्रणाली विकास भइरहेका छन्।
उद्योगमा एआईको महत्त्व अझ गहिरो छ। उत्पादन प्रक्रियामा हुने त्रुटि पहिचान, मेसिन बिग्रनुअघि सम्भावित समस्या अनुमान, कच्चा पदार्थको व्यवस्थापन र उत्पादन क्षमताको अनुगमन गर्न एआई प्रयोग गर्न सकिन्छ।
यसले उद्योगको बन्द समय घटाउने र उत्पादन लागत नियन्त्रण गर्ने सम्भावना बढाउँछ।
स्ट्यानफोर्डको प्रतिवेदनले संरचित र मापन गर्न सकिने काममा एआईबाट उत्पादकत्व वृद्धि भएको विभिन्न अध्ययनको नतिजा प्रस्तुत गरेको छ।
ग्राहक सहायता सेवामा १४ देखि १५ प्रतिशत, सफ्टवेयर विकासमा २६ प्रतिशत र मार्केटिङ उत्पादनमा ५० प्रतिशतसम्म उत्पादकत्व वृद्धि देखिएको उल्लेख छ। तर जटिल तर्क, गहिरो विश्लेषण र मानवीय निर्णय आवश्यक पर्ने काममा यसको प्रभाव समान छैन।
यसले एआई सबै कामको विकल्प हो भन्ने बुझाइलाई चुनौती दिन्छ।
यसको प्रभाव कामको प्रकृति, उपलब्ध तथ्यांक, प्रयोगकर्ताको दक्षता र संस्थाको व्यवस्थापन क्षमतामा निर्भर हुन्छ। प्रविधिलाई सही काममा प्रयोग गर्न सक्ने कम्पनीले लाभ लिन सक्छन् भने उद्देश्य र तयारीबिनाको प्रयोगले अपेक्षित प्रतिफल दिन नसक्ने जोखिम रहन्छ।
नेपालमा अवसरको नयाँ ढोका
विश्वव्यापी रूपमा एआईमा लगानी बढिरहेका बेला नेपालले पनि यसको सम्भावना पहिचान गर्न थालेको छ।
इन्टरनेट, मोबाइल सेवा, डिजिटल भुक्तानी र सफ्टवेयर उद्योगको विस्तारले एआई प्रयोगका लागि आधार तयार गरेको छ। तर प्रविधि प्रयोग गर्ने बजार र प्रविधि उत्पादन गर्ने उद्योग निर्माण गर्ने क्षमताबीच अझै ठूलो अन्तर छ।
नेपालका लागि एआईको तत्कालीन अवसर सेवा क्षेत्रको उत्पादकत्व बढाउनु हो।
बैंक तथा वित्तीय संस्था, बीमा कम्पनी, अस्पताल, शैक्षिक संस्था, होटल, व्यापारिक प्रतिष्ठान र सरकारी कार्यालयले दैनिक काममा एआई प्रयोग गर्न सक्छन्।
नेपाली भाषामा ग्राहक सेवा दिने च्याटबट, कागजातबाट स्वचालित रूपमा विवरण निकाल्ने प्रणाली, वित्तीय कारोबारको जोखिम विश्लेषण गर्ने सफ्टवेयर, अस्पतालको अभिलेख व्यवस्थापन गर्ने प्रविधि र कृषि क्षेत्रमा बालीको अवस्था पहिचान गर्ने प्रणाली नेपाली बजारका व्यावसायिक सम्भावना हुन्।
नेपालको भौगोलिक अवस्थाले पनि एआईको प्रयोगलाई महत्त्वपूर्ण बनाउँछ।
दुर्गम क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा, कृषि सूचना, शिक्षा र सरकारी सेवाको पहुँच विस्तार गर्न डिजिटल प्रविधि उपयोगी हुन सक्छ। तर यसका लागि नेपाली भाषा र स्थानीय आवश्यकताअनुसार तयार गरिएका प्रणाली आवश्यक हुन्छन्।
संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रम (यूएनडीपी) की नेपालस्थित आवासीय प्रतिनिधि क्योको योकोसुकाले सन् २०२६ फेब्रुअरीमा सार्वजनिक गरिएको क्षेत्रीय एआई प्रतिवेदनको नेपाल प्रक्षेपण कार्यक्रममा प्रविधिको लाभ सबै देश र समुदायमा समान रूपमा नपुग्ने जोखिम औँल्याएकी थिइन्।
क्योको योकोसुका, यूएनडीपी नेपालकी आवासीय प्रतिनिधि ले प्रविधिगत परिवर्तनबाट लाभ लिन तयारीको महत्त्व औँल्याउँदै भनेकी थिइन्, “प्रविधिगत क्रान्तिले सुरुवातमा सबैलाई समान लाभ दिँदैन। यसको लाभ सबैभन्दा पहिले र तीव्र रूपमा तयारी गरेका पक्षसम्म पुग्छ।”
उनले नेपालले एआईलाई विकासको अन्तर कम गर्ने अवसरका रूपमा उपयोग गर्नुपर्ने बताएकी थिइन्। विशेषगरी नेपाली तथा मातृभाषामा तथ्यांक र प्रविधिको विकास, डिजिटल पूर्वाधार, दक्ष जनशक्ति र जिम्मेवार नियमनलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने उनको जोड थियो।
यूएनडीपीको सोही कार्यक्रममा प्रस्तुत क्षेत्रीय प्रतिवेदनले एआईले देशहरूबीचको आर्थिक असमानता अझ फराकिलो बनाउन सक्ने जोखिम पनि औँल्याएको छ।
प्रविधि, पुँजी, दक्ष जनशक्ति र तथ्यांकमा पहुँच भएका देशले बढी लाभ लिन सक्ने भएकाले विकासशील देशले समयमै तयारी गर्नुपर्ने प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ।
नेपालका लागि चुनौती पनि यही हो। एआईको प्रयोग बढ्दै जाँदा विदेशी प्रविधि कम्पनीका उत्पादनका उपभोक्ता मात्र बन्ने कि आफ्नै आवश्यकता सम्बोधन गर्ने उत्पादन र सेवा विकास गर्ने भन्ने विषयमा स्पष्ट रणनीति आवश्यक छ।
नेपाली कम्पनीको नयाँ प्रयोग
नेपालमा एआईको व्यावसायिक सम्भावना केवल अवधारणामा सीमित छैन।
केही नेपाली कम्पनीले अन्तर्राष्ट्रिय बजार र स्वदेशी आवश्यकतालाई लक्षित गरेर एआईमा आधारित उत्पादन तथा सेवा विकास गरिरहेका छन्। यस्ता प्रयासले नेपालमा प्रविधि प्रयोग गर्ने बजारसँगै प्रविधि निर्माण गर्ने सम्भावना पनि रहेको देखाउँछन्।
नेपालमा स्थापना भएर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा विस्तार भएको फ्युजमसिन्स यसको एउटा उदाहरण हो।
कम्प्युटर वैज्ञानिक डा. समीर मास्केले सन् २०१३ मा स्थापना गरेको कम्पनीले एआई समाधान, मेसिन लर्निङ, प्राकृतिक भाषा प्रशोधन र संस्थागत प्रविधि सेवामा काम गर्दै आएको छ। कम्पनीले नेपाली जनशक्तिको एआईसम्बन्धी सीप विकासमा पनि जोड दिँदै आएको छ।
मास्केले एआईको सम्भावनाबारे कुरा गर्दा प्रविधिले मानिसको क्षमता बढाउन सक्ने पक्षलाई महत्त्व दिएका छन्। उनको दृष्टिकोणमा दोहोरिने र समय खर्च हुने काम मेसिनलाई दिएर मानिसले सिर्जनात्मक र विश्लेषणात्मक काममा बढी समय दिन सक्छन्।
उनले एआईको दुरुपयोगलाई प्रविधिको विकासभन्दा बढी गम्भीर जोखिमका रूपमा हेरेका छन्।
उनको एक सार्वजनिक अन्तर्वार्तामा व्यक्त विचारअनुसार, “हामीले उन्नत एआई प्रणालीको दुरुपयोगसँग बढी डराउनुपर्छ।” यो भनाइले प्रविधिको क्षमता मात्र होइन, यसको प्रयोगमा जवाफदेहिता र नियमनको आवश्यकता पनि देखाउँछ।
फ्युजमसिन्सले नेपाली प्रतिभालाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने बनाउने उद्देश्यसहित एआई शिक्षा र सीप विकासमा पनि काम गरेको छ। नेपालमा एआई उद्योग विस्तारका लागि दक्ष जनशक्ति उत्पादन कति महत्त्वपूर्ण छ भन्ने यसको उदाहरण हो।
त्यस्तै, पाइला टेक्नोलोजीले रोबोटिक्स र एआईमा आधारित उत्पादन विकास गरिरहेको छ।
कम्पनीले होटल तथा रेस्टुरेन्टमा प्रयोग गर्न सकिने सेवा रोबोट, व्यावसायिक सहायक रोबोट र नेपाली भाषा बुझ्ने प्रविधिमा काम गरेको छ। यसको उत्पादन ‘जिन्जर’ले रेस्टुरेन्टमा खाना अर्डर तथा सेवा प्रवाहमा सहयोग गर्ने उद्देश्य राखेको छ भने ‘परी’लाई व्यावसायिक सहायकका रूपमा विकास गरिएको छ।
नेपाली भाषामा एआईको प्रयोग विस्तार गर्ने दिशामा एआईफोरनेपालले पनि काम गरिरहेको छ।
सन् २०२४ मा स्थापना भएको यस कम्पनीले नेपालीसहित विभिन्न भाषाका लागि स्पिच रिकग्निसन, टेक्स्ट टु स्पिच, अनुवाद र प्राकृतिक भाषा प्रशोधनसम्बन्धी उत्पादन तथा सेवा विकास गरिरहेको जनाएको छ।
कम्पनीका अनुसार यसले पाँचभन्दा बढी भाषामा काम गर्ने र १ हजार ६ सयभन्दा बढी घण्टाको एआई प्रशिक्षण तथ्यांक तयार गरेको छ।
त्यस्तै, डकसमोले वित्तीय तथा व्यावसायिक कागजातबाट तथ्यांक निकाल्ने एआई प्रविधिमा काम गरिरहेको छ। बैंक स्टेटमेन्ट, बीजक, सम्झौता र अन्य कागजातको विवरण स्वचालित रूपमा पहिचान तथा प्रशोधन गर्ने यस्तो प्रविधि वित्तीय संस्था र व्यवसायका लागि उपयोगी हुन सक्छ।
यी उदाहरणले नेपालमा एआईको व्यावसायिक क्षेत्र विस्तार हुँदै गएको देखाउँछन्। तर यस्ता कम्पनीको वास्तविक कारोबार, लगानी, निर्यात आम्दानी र बजार हिस्सासम्बन्धी एकीकृत सार्वजनिक तथ्यांक उपलब्ध नहुँदा नेपाली एआई उद्योगको समग्र आकार मापन गर्न कठिन छ।
नेपालमा एआई उत्पादन विकास गर्ने कम्पनीको संख्या, उनीहरूले सिर्जना गरेको रोजगारी, विदेशी बजारबाट प्राप्त आम्दानी र स्वदेशी व्यवसायमा प्रविधिको प्रयोगसम्बन्धी व्यवस्थित तथ्यांक तयार गर्नु आवश्यक छ।
यसले एआई क्षेत्रमा लगानीको अवस्था बुझ्न र नीतिगत प्राथमिकता निर्धारण गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।
सरकारी नीति र लगानीको परीक्षा
नेपाल सरकारले एआईलाई आर्थिक तथा सामाजिक विकासको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा स्वीकार गर्दै राष्ट्रिय कृत्रिम बौद्धिकता नीति, २०८२ ल्याएको छ।
नीतिले एआई प्रविधिको विकास, अनुसन्धान, व्यावसायिक प्रयोग, दक्ष जनशक्ति उत्पादन र नियमनका लागि संस्थागत व्यवस्था गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
नीतिमा पाँच वर्षभित्र एआई क्षेत्रमा कम्तीमा पाँच हजार दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने, सबै प्रदेशमा एआई उत्कृष्टता केन्द्र स्थापना गर्ने र एआईको प्रभावकारी प्रयोगबाट सूचना प्रविधि क्षेत्रको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा योगदान एक प्रतिशत बिन्दुले बढाउने लक्ष्य राखिएको छ।
त्यस्तै, नेपाललाई सरकारी एआई तयारी सूचकांकमा विश्वका शीर्ष ५० देशभित्र पुर्याउने र आधारभूत तहका विद्यार्थीसमेत समेटिने गरी एआई साक्षरता विस्तार गर्ने लक्ष्य पनि नीतिमा उल्लेख छ।
नीतिले राष्ट्रिय एआई केन्द्र, एआई नियमन परिषद् र विश्वविद्यालय तथा अनुसन्धान संस्थामा एआई उत्कृष्टता केन्द्र स्थापना गर्ने व्यवस्था गरेको छ।
तथ्यांक सुरक्षा, गोपनीयता, बौद्धिक सम्पत्ति, साइबर सुरक्षा र एआईबाट सिर्जना हुन सक्ने जोखिम व्यवस्थापनलाई पनि प्राथमिकतामा राखिएको छ।
सन् २०२५ नोभेम्बरमा राष्ट्रिय एआई केन्द्रको औपचारिक सुरुवात गरिएको थियो।
त्यसबेला सञ्चार तथा सूचना प्रविधिमन्त्री जगदीश खरेलले एआई केन्द्रको स्थापना नेपाललाई डिजिटल रूपान्तरणतर्फ अघि बढाउने महत्त्वपूर्ण सुरुवात भएको बताएका थिए। उनले केन्द्रलाई थप सुदृढ बनाउँदै लैजाने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका थिए।
सन् २०२६ जनवरीमा आयोजित नेपाल एआई संवाद कार्यक्रममा मन्त्री खरेलले नीतिगत व्यवस्था र संस्थागत संरचना बने पनि वास्तविक परीक्षा कार्यान्वयनमा हुने बताएका थिए।
जगदीश खरेल, तत्कालीन सञ्चार तथा सूचना प्रविधिमन्त्री को भनाइ थियो, “वास्तविक परीक्षा भनेको नीतिलाई रोजगारी, नवप्रवर्तन र प्रत्येक नागरिकको जीवनमा प्रभाव पार्ने सेवामा रूपान्तरण गर्नु हो।”
यो अभिव्यक्तिले नेपालको एआई नीतिको मुख्य चुनौती स्पष्ट पार्छ। नीति निर्माण हुनु एउटा चरण हो, त्यसलाई व्यावसायिक उत्पादन, लगानी, रोजगारी र आर्थिक प्रतिफलमा रूपान्तरण गर्नु अर्को र अझ कठिन चरण हो।
सरकारले आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेटमा एआई पूर्वाधार निर्माणलाई पनि प्राथमिकतामा राखेको छ।
बजेट वक्तव्यमा काठमाडौंको स्युचाटारमा देशकै पहिलो सार्वभौम एआई कम्प्युट केन्द्र स्थापना गर्ने, हजारौँ एआई प्रशोधन एकाइ खरिद गर्ने र एआई उद्यमी तथा स्टार्टअपलाई सहुलियतमा कम्प्युटिङ क्षमता उपलब्ध गराउने योजना उल्लेख छ।
नेपालको जलविद्युत् सम्भावनालाई उच्च मूल्यका एआई कम्प्युटिङ सेवासँग जोड्ने सोच पनि बजेटमा प्रस्तुत गरिएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा एआई विकासका लागि आवश्यक डाटा सेन्टर र उच्च क्षमताका कम्प्युटिङ पूर्वाधारमा ठूलो लगानी भइरहेका बेला नेपालले ऊर्जा स्रोतलाई डिजिटल अर्थतन्त्रसँग जोड्ने सम्भावना खोजेको देखिन्छ।
तर बजेटमा घोषणा गरिएको आयोजना र सञ्चालनमा आएको पूर्वाधार एउटै होइनन्। यसको वास्तविक कार्यान्वयन, लगानीको स्रोत, खरिद प्रक्रिया, विद्युत् आपूर्ति, सञ्चालन खर्च र निजी क्षेत्रको सहभागिताले मात्रै यसको व्यावसायिक सफलता निर्धारण गर्नेछ।
नेपालको राष्ट्रिय एआई नीतिले पनि डाटा सेन्टर, क्लाउड पूर्वाधार, उच्च क्षमताको कम्प्युटिङ, भरपर्दो विद्युत् र उच्च गतिको इन्टरनेटलाई आवश्यक पूर्वाधार मानेको छ। डिजिटल पूर्वाधारमा सार्वजनिक–निजी साझेदारीमार्फत लगानी आकर्षित गर्नुपर्ने व्यवस्था पनि नीतिमा छ।
यसले सरकार र निजी क्षेत्रबीच सहकार्यको आवश्यकता देखाउँछ। सरकारले पूर्वाधार, नीति र नियमनको आधार तयार गर्न सक्छ भने निजी क्षेत्रले उत्पादन, सेवा, बजार र लगानी विस्तार गर्न सक्छ।
ऊर्जा, दूरसञ्चार, बैंकिङ र सूचना प्रविधि क्षेत्रबीच सहकार्य स्थापित गर्न सके एआई उद्योगको आधार फराकिलो बनाउन सकिन्छ।
रोजगारी, भाषा र लगानीका चुनौती
एआईको विस्तारसँगै सबैभन्दा बढी चर्चा हुने विषय रोजगारी हो। मेसिनले मानिसले गर्ने काम गर्न थालेपछि रोजगारी घट्छ कि नयाँ काम सिर्जना हुन्छ भन्ने प्रश्न विश्वव्यापी बहसको केन्द्रमा छ।
एआईले विशेषगरी दोहोरिने, नियममा आधारित र तथ्यांक प्रशोधनसँग सम्बन्धित कामलाई स्वचालित बनाउन सक्छ। ग्राहक सेवा, सामान्य लेखा, कागजात व्यवस्थापन, सामग्री उत्पादन, प्रारम्भिक स्तरको सफ्टवेयर कोडिङ र प्रशासनिक काममा यसको प्रभाव देखिन थालेको छ।
स्ट्यानफोर्ड एचएआईको सन् २०२६ को प्रतिवेदनले एआईको श्रम बजारमा देखिएको प्रभाव सबै पेशा र उमेर समूहमा समान नभएको उल्लेख गरेको छ।
सन् २०२४ यता २२ देखि २५ वर्ष उमेर समूहका सफ्टवेयर डेभलपरको रोजगारी करिब २० प्रतिशतले घटेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। सर्वेक्षणमा सहभागी करिब एकतिहाइ संस्थाले आगामी एक वर्षमा एआईका कारण कर्मचारी संख्या घटाउने अपेक्षा गरेका छन्।
तर यसलाई एआईकै कारण समग्र रोजगारी घटेको अन्तिम प्रमाणका रूपमा लिन मिल्दैन। रोजगारीमा अन्य आर्थिक तथा बजारगत कारणको प्रभाव पनि हुन्छ। प्रतिवेदनले भने एआईको प्रभाव प्रारम्भिक करियरका केही पेशामा देखिन थालेको संकेत गरेको छ।
नेपालका लागि यो विषय अझ संवेदनशील छ। नेपाली आईटी उद्योगको एउटा महत्त्वपूर्ण आधार सफ्टवेयर विकास, आउटसोर्सिङ, ग्राहक सेवा र व्यावसायिक प्रक्रिया व्यवस्थापन हो। यी क्षेत्रमा विदेशी कम्पनीका लागि सेवा उपलब्ध गराउने नेपाली जनशक्तिको ठूलो सम्भावना छ।
यदि एआईले सामान्य कोडिङ, परीक्षण, अनुवाद, तथ्यांक प्रशोधन र ग्राहक सेवाको काम स्वचालित बनाउँदै गयो भने परम्परागत आउटसोर्सिङ मोडलमा दबाब पर्न सक्छ। कम लागतको जनशक्ति उपलब्ध गराउने प्रतिस्पर्धा मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ।
तर अर्कोतर्फ एआई प्रणाली विकास, व्यवस्थापन, साइबर सुरक्षा, डाटा इन्जिनियरिङ, मेसिन लर्निङ, एआई मोडल परीक्षण र डिजिटल उत्पादन निर्माणमा नयाँ रोजगारी सिर्जना हुन सक्छ।
नेपालले आफ्नो जनशक्तिलाई यही परिवर्तनअनुसार तयार गर्न सके एआई रोजगारी गुमाउने माध्यमभन्दा उच्च मूल्यको रोजगारी सिर्जना गर्ने अवसर बन्न सक्छ।
यसका लागि विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रम, प्राविधिक शिक्षा, निजी क्षेत्रको तालिम र उद्योगको आवश्यकताबीच सम्बन्ध स्थापित गर्नुपर्नेछ।
केवल एआई उपकरण चलाउन जान्ने जनशक्ति होइन, समस्या पहिचान गर्न, तथ्यांक विश्लेषण गर्न र व्यावसायिक समाधान निर्माण गर्न सक्ने दक्ष जनशक्ति आवश्यक हुनेछ।
एआईको अर्को ठूलो व्यावसायिक अवसर नेपाली भाषा र स्थानीय आवश्यकतामा आधारित उत्पादन विकास हो।
विश्वका ठूला एआई मोडलले अंग्रेजी तथा अन्य व्यापक रूपमा प्रयोग हुने भाषामा राम्रो काम गरे पनि नेपालीसहित कम स्रोत भएका भाषामा अझै चुनौती छन्। नेपाली भाषाका उच्चारण, स्थानीय शब्द, बोलीचाली, क्षेत्रीय भाषिक विविधता र सामाजिक सन्दर्भ बुझ्ने प्रणाली विकास गर्नु आवश्यक छ।
नेपालमा मात्रै होइन, नेपाली भाषा बोल्ने विश्वभरका समुदायलाई लक्षित गरेर पनि यस्तो प्रविधिको बजार बनाउन सकिन्छ।
नेपाली भाषामा ग्राहक सेवा दिने एआई सहायक, स्थानीय भाषामा कृषि सूचना उपलब्ध गराउने प्रणाली, सरकारी सेवासम्बन्धी जानकारी दिने च्याटबट, स्वास्थ्यसम्बन्धी प्राथमिक सूचना दिने प्रणाली र व्यावसायिक कागजात अनुवाद गर्ने प्रविधि विकास गर्न सकिन्छ।
नेपालको भाषिक विविधता पनि व्यावसायिक सम्भावना हो। मैथिली, भोजपुरी, नेपाल भाषा, थारू, तामाङ, मगर र अन्य मातृभाषामा एआई प्रणाली विकास गर्न सके शिक्षा, सञ्चार, पर्यटन र सार्वजनिक सेवामा नयाँ बजार सिर्जना हुन सक्छ।
तर यसका लागि ठूलो मात्रामा गुणस्तरीय भाषिक तथ्यांक आवश्यक हुन्छ।
स्थानीय भाषामा बोलिएका अडियो, लिखित सामग्री, शब्दकोश र भाषिक संरचनाको व्यवस्थित अभिलेख तयार गर्नुपर्छ। तथ्यांक संकलन गर्दा सम्बन्धित समुदायको अधिकार, गोपनीयता र सहमति पनि सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
एआई उद्योग विकास गर्न सामान्य सफ्टवेयर कम्पनी स्थापना गरेजस्तो सजिलो छैन।
उच्च क्षमताको कम्प्युटिङ, डाटा भण्डारण, दक्ष अनुसन्धानकर्ता, महँगा उपकरण, निरन्तर परीक्षण र ठूलो लगानी आवश्यक पर्न सक्छ। नेपालमा एआई स्टार्टअपका लागि लगानीको स्रोत सीमित छ। बैंक ऋण, निजी इक्विटी, भेन्चर क्यापिटल र एन्जल लगानीकर्ताको पहुँच सहज छैन।
अनुसन्धान तथा विकासमा लगानी गर्ने संस्कार पनि कमजोर छ।
त्यसमाथि गुणस्तरीय तथ्यांकको अभाव अर्को ठूलो समस्या हो। एआईको प्रभावकारिता उपलब्ध तथ्यांकको गुणस्तरमा निर्भर हुन्छ। गलत, अपूर्ण वा पक्षपातपूर्ण तथ्यांक प्रयोग गर्दा एआईले गलत निर्णय दिन सक्छ।
वित्तीय संस्था, अस्पताल, सरकारी कार्यालय र व्यावसायिक कम्पनीसँग ठूलो परिमाणमा तथ्यांक भए पनि तिनको सुरक्षित आदानप्रदान र प्रयोगको स्पष्ट व्यवस्था आवश्यक छ। व्यक्तिगत विवरण र व्यावसायिक गोपनीयता सुरक्षित नगरी एआई विकास गर्न सकिँदैन।
नेपालको राष्ट्रिय एआई नीतिले पनि डाटा सुरक्षा, गोपनीयता, बौद्धिक सम्पत्ति र जिम्मेवार प्रयोगलाई प्राथमिकतामा राखेको छ। तर नीतिमा उल्लेख गरिएका व्यवस्था प्रभावकारी कानुनी र संस्थागत संरचनामा रूपान्तरण हुन आवश्यक छ।
नियमनको अभावमा एआईले सिर्जना गर्ने जोखिम पनि कम छैन। नक्कली तस्बिर तथा भिडियो, आवाजको नक्कल, वित्तीय ठगी, गलत सूचना, गोपनीयता उल्लंघन र बौद्धिक सम्पत्तिको अनधिकृत प्रयोगले व्यवसायको विश्वसनीयता प्रभावित गर्न सक्छ।
त्यसैले एआईको प्रयोगमा नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने र जोखिमलाई नियन्त्रण गर्ने सन्तुलित नीति आवश्यक हुन्छ। अत्यधिक नियन्त्रणले नयाँ कम्पनीको विकास रोक्न सक्छ भने नियमनको अभावले उपभोक्ता र व्यवसायलाई जोखिममा पार्न सक्छ।
अबको प्रतिस्पर्धा कार्यान्वयनमा
एआईको विस्तारले विश्वव्यापी व्यवसायमा नयाँ प्रतिस्पर्धा सिर्जना गरिसकेको छ।
यसमा सबै कम्पनीले समान रूपमा लाभ लिन सक्दैनन्। प्रविधिमा लगानी गर्ने क्षमता, तथ्यांकको उपलब्धता, दक्ष जनशक्ति र संस्थागत रूपान्तरण गर्न सक्ने क्षमताले कम्पनीहरूको प्रतिस्पर्धात्मक स्थिति निर्धारण गर्नेछ।
नेपालका लागि एआईको अवसर केवल ठूला प्रविधि कम्पनी स्थापना गर्नुमा सीमित छैन।
साना तथा मझौला उद्योगले पनि उत्पादन लागत घटाउन, बजार विस्तार गर्न र ग्राहक सेवा सुधार गर्न एआई प्रयोग गर्न सक्छन्। कृषि, पर्यटन, स्वास्थ्य, शिक्षा, बैंकिङ र सार्वजनिक सेवामा स्थानीय आवश्यकता सम्बोधन गर्ने उत्पादन विकास गर्न सकिन्छ।
तर एआई प्रयोगको नाममा सामान्य च्याटबट वा विदेशी उपकरणको पुनःबिक्रीमा सीमित हुने हो भने यसले ठूलो आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्न सक्दैन।
नेपाली बजारका वास्तविक समस्या समाधान गर्ने, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बेच्न सकिने र निरन्तर आम्दानी सिर्जना गर्ने उत्पादन आवश्यक छन्।
सरकारले घोषणा गरेको एआई कम्प्युट केन्द्र, राष्ट्रिय एआई नीति र दक्ष जनशक्ति उत्पादनको लक्ष्यलाई निजी क्षेत्रको लगानी तथा अनुसन्धानसँग जोड्न सके नेपालले नयाँ डिजिटल उद्योगको आधार तयार गर्न सक्छ।
नेपालका लागि अर्को अवसर जलविद्युत् र एआई पूर्वाधारको सम्बन्ध हो।
पर्याप्त र भरपर्दो विद्युत् उपलब्ध गराउन सके डाटा सेन्टर, क्लाउड सेवा र उच्च क्षमताको कम्प्युटिङमा लगानी आकर्षित गर्न सकिन्छ। तर विद्युत् उपलब्धता मात्र पर्याप्त हुँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको इन्टरनेट, साइबर सुरक्षा, लगानीमैत्री नीति र प्राविधिक जनशक्ति पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
अन्ततः एआईले व्यवसायको स्वरूप बदल्ने प्रक्रिया सुरु भइसकेको छ।
यो परिवर्तनलाई रोक्न सम्भव छैन। नेपालले यसको प्रयोगबाट उत्पादकत्व बढाउने, नयाँ कम्पनी स्थापना गर्ने, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सेवा निर्यात गर्ने र उच्च दक्ष रोजगारी सिर्जना गर्ने अवसर खोज्नुपर्छ।
विश्व बजारमा एआईका लागि खर्बौं डलर लगानी भइरहेको छ। नेपालसँग त्यसको तुलनामा सीमित पुँजी र पूर्वाधार भए पनि दक्ष युवा जनशक्ति, जलविद्युत् सम्भावना र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग जोडिन सक्ने आईटी क्षेत्र छ।
अब प्रश्न नेपालमा एआई आउँछ कि आउँदैन भन्ने होइन। नेपालले एआईबाट कति आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्न सक्छ, कति नयाँ व्यवसाय जन्माउन सक्छ र विश्वव्यापी डिजिटल अर्थतन्त्रमा आफ्नो स्थान कसरी बनाउन सक्छ भन्ने हो।
प्रविधिको यो प्रतिस्पर्धामा ढिलो गर्ने देश उपभोक्ता मात्रै बन्ने जोखिममा हुन्छ। समयमै लगानी, सीप र नीतिगत तयारी गर्ने देशले भने नयाँ आर्थिक अवसर प्राप्त गर्न सक्छ। नेपालका लागि एआईको वास्तविक परीक्षा पनि यही हो।
