काठमाडौं । नेपालीले मोबाइल फोन खरिदमा गर्ने खर्च पछिल्लो समय तीव्र रूपमा बढेको छ । गत आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा मात्र नेपालमा २० लाख ४१ हजारभन्दा बढी स्मार्टफोन भित्रिएका छन् ।

भन्सार विभागको तथ्यांकअनुसार यी फोनको भन्सार मूल्य ४३ अर्ब ४५ करोड ४७ लाख ६० हजार रुपैयाँ छ । कर तथा आयातदेखि खुद्रा बिक्रीसम्म थपिने लागत र व्यवसायीको मार्जिन जोडिँदा मोबाइलको बजार मूल्य ६१ अर्ब रुपैयाँ हाराहारी पुग्ने देखिन्छ । यही अवधिमा सरकारले स्मार्टफोन आयातबाट ८ अर्ब १० करोड ५२ लाख रुपैयाँ राजस्व प्राप्त गरेको छ ।

स्मार्टफोन आयातको यो आकारले नेपाली बजारमा मोबाइल फोनको माग कति तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ भन्ने देखाउँछ । अझ महत्वपूर्ण पक्ष के छ भने पछिल्लो समय मोबाइलको आयात संख्या मात्रै बढेको छैन । नेपाली उपभोक्ताको रोजाइ महँगा र तुलनात्मक रूपमा प्रिमियम स्मार्टफोनतर्फ सर्दा आयातमा जाने रकमको वृद्धि दर संख्या वृद्धिभन्दा निकै माथि पुगेको छ ।

यही अवधिमा सरकारले स्मार्टफोन आयातबाट ८ अर्ब १० करोड ५२ लाख रुपैयाँ राजस्व प्राप्त गरेको छ । यस आधारमा नेपाल भित्रिएका स्मार्टफोनको औसत भन्सार मूल्य करिब २१ हजार २८५ रुपैयाँ पर्न आउँछ । तर भन्सार मूल्य नै उपभोक्ताले तिर्ने अन्तिम मूल्य भने होइन । आयातकर्ताको लागतसँगै कर ढुवानी वितरण खर्च थोक तथा खुद्रा तहको मार्जिनलगायत जोडिँदै जाँदा बजारमा मोबाइलको मूल्य बढ्छ ।

मोबाइल आयातकर्ता व्यवसायीका अनुसार भन्सार मूल्यमा थप कर तथा व्यवसायीको मार्जिन र वितरण तहका खर्च जोडिँदा मोबाइलको अन्तिम बजार मूल्य करिब ४० प्रतिशतसम्म बढ्न सक्छ । यही आधारमा ४३ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँको आयातित मोबाइल बजारमा पुग्दा थप करिब साढे १७ अर्ब रुपैयाँ बराबरको मूल्य जोडिने र कुल बजार मूल्य ६१ अर्ब रुपैयाँ हाराहारी पुग्ने देखिन्छ ।

यद्यपि ४३ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ सरकारी तथ्यांकमा देखिएको भन्सार मूल्य हो भने करिब ६० अर्ब ८३ करोड रुपैयाँ खुद्रा बजार मूल्यको अनुमान हो ।

महँगा फोनको माग बढ्दै

मोबाइल आयातको पछिल्लो तथ्यांकले नेपाली उपभोक्ताको रोजाइमा आएको परिवर्तन पनि देखाउँछ । गत आवमा आयात भएका स्मार्टफोनको औसत भन्सार मूल्य २१ हजार रुपैयाँभन्दा बढी छ । तर बजारमा बिक्री हुने मोबाइलको औसत मूल्य करिब ३० हजार रुपैयाँ हाराहारी रहेको व्यवसायी बताउँछन् ।

नेपालमा १० हजार रुपैयाँ आसपासका स्मार्टफोनदेखि साढे २ लाख रुपैयाँसम्म पर्ने आइफोनसम्म बिक्री हुँदै आएका छन् । तर बजारमा सबैभन्दा बढी कारोबार हुने मोबाइल २५ हजारदेखि ३५ हजार रुपैयाँ मूल्य समूहका रहेको मोबाइल व्यवसायीहरूको भनाइ छ ।

यसले मोबाइल बजार अब न्यून मूल्यका फोनमा मात्रै सीमित नरहेको देखाउँछ । उपभोक्ताले क्यामेरा प्रदर्शन ब्याट्री क्षमता स्टोरेज प्रोसेसर ब्रान्ड तथा अन्य सुविधालाई प्राथमिकता दिन थालेपछि मध्यम तथा उच्च मूल्यका स्मार्टफोनको माग बढेको व्यवसायी बताउँछन् ।

आयातको संख्या र मूल्यबीचको अन्तरले पनि यही परिवर्तन पुष्टि गर्छ । अघिल्लो आर्थिक वर्षको ११ महिनामा १९ लाख ७५ हजारभन्दा बढी स्मार्टफोन आयात भएका थिए । तिनको भन्सार मूल्य ३२ अर्ब ८ करोड रुपैयाँ थियो । गत आवमा मोबाइलको संख्या करिब ३५ प्रतिशतले बढेको दाबी गरिएको भए पनि आधिकारिक तथ्यांकमा संख्या वृद्धि करिब ३ प्रतिशतको हाराहारीमा देखिन्छ । तर आयात मूल्य भने ३२ अर्बबाट बढेर ४३ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ पुगेको छ ।

आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा आयात भएका स्मार्टफोनको औसत मूल्य करिब २६ हजार रुपैयाँ रहेको थियो । पछिल्लो तथ्यांकले नेपाली बजारमा स्मार्टफोनको मूल्यस्तर क्रमशः माथि गइरहेको देखाउँछ ।

चार वर्षअघिको रेकर्ड फरक

नेपालमा स्मार्टफोन आयातको अहिलेको अवस्था चार वर्षअघिको अवस्थासँग तुलना गर्दा बजारमा आएको परिवर्तन अझ स्पष्ट हुन्छ । आर्थिक वर्ष २०७८/७९ को ११ महिनामा नेपालमा ५५ लाख ८६ हजार सेट मोबाइल भित्रिएका थिए । त्यसबेला स्मार्टफोनसँगै सामान्य फिचर फोन अर्थात् बारफोनको आयात पनि ठूलो थियो ।

त्यस अवधिको तुलनामा अहिले मोबाइलको कुल संख्या कम देखिए पनि आयात मूल्य निकै माथि पुगेको छ । यसको मुख्य कारण सामान्य फिचर फोनको स्थान स्मार्टफोनले लिनु र स्मार्टफोनभित्रै पनि महँगा मोडलको हिस्सा बढ्नु हो ।

आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा नेपालमा सबैभन्दा धेरै ६५ लाख ५४ हजार ३२३ थान स्मार्टफोन आयात भएको थियो । त्यस वर्ष स्मार्टफोन आयातमा ३४ अर्ब १४ करोड रुपैयाँ बराबरको रकम बाहिरिएको थियो ।

अहिलेको अवस्था भने फरक छ । मोबाइलको संख्या विगतको उच्चतम स्तरभन्दा निकै कम भए पनि आयात मूल्य हालसम्मकै उच्च स्तरमा पुगेको छ । यसले नेपाली बजारमा मोबाइलको माग संख्यात्मक विस्तारभन्दा मूल्यका हिसाबले बढी तीव्र भएको देखाउँछ ।

पछिल्लो एक दशकको तथ्यांक हेर्दा परिवर्तन अझ ठूलो छ । आर्थिक वर्ष २०७३/७४ मा नेपालमा १ अर्ब ८२ करोड ७८ लाख रुपैयाँ बराबरको स्मार्टफोन आयात भएको थियो । त्यसको १० वर्षपछि गत आवमै यस्तो आयात मूल्य ४३ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ पुगेको छ ।

अर्थात् एक दशकको अवधिमा स्मार्टफोन आयातको भन्सार मूल्य २० गुणाभन्दा बढीले बढेको छ । यसबीच नेपालमा इन्टरनेटको पहुँच विस्तार भएको छ । मोबाइल बैंकिङ डिजिटल भुक्तानी अनलाइन शिक्षा सामाजिक सञ्जाल र अन्य डिजिटल सेवाको प्रयोग बढेको छ । स्मार्टफोन यी सबै सेवाको मुख्य माध्यम बनेकाले यसको माग पनि तीव्र रूपमा बढेको हो ।

विदेशी मुद्रा बाहिरिने दबाब

स्मार्टफोनको बढ्दो आयातले सरकारको राजस्व बढाए पनि त्यससँगै विदेशी मुद्रा बाहिरिने क्रम पनि बढेको छ । गत आर्थिक वर्षमै ४३ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ बराबरको स्मार्टफोनको भन्सार मूल्य कायम भएको छ । मासिक औसतमा हेर्दा करिब ४ अर्ब रुपैयाँ बराबरको स्मार्टफोन नेपाल भित्रिरहेको देखिन्छ ।

स्मार्टफोन आयातका लागि खर्च हुने रकम मुख्यतः विदेशी मुद्रामा भुक्तानी हुन्छ । नेपालमा स्मार्टफोन उत्पादन नगण्य रहेकाले बजारको माग लगभग पूर्ण रूपमा आयातबाट पूरा हुँदै आएको छ । त्यसैले मोबाइलको माग बढ्दा त्यससँगै विदेशी मुद्रा बाहिरिने दबाब पनि बढ्छ ।

सरकारले भने मोबाइल आयातबाट उल्लेख्य राजस्व प्राप्त गर्दै आएको छ । चालू आवको ११ महिनामा मात्रै ८ अर्ब १० करोड ५२ लाख रुपैयाँ राजस्व उठ्नुले मोबाइल व्यापार राज्यको राजस्वका लागि पनि महत्वपूर्ण स्रोत बनेको देखाउँछ ।

सरकारले मोबाइल आयातमा १३ प्रतिशत मूल्य अभिवृद्धि कर र ५ प्रतिशत अन्तःशुल्क लगाउँदै आएको छ । व्यवसायीका अनुसार मूल्य अभिवृद्धि करसम्बन्धी अन्य शुल्कसमेत जोडिँदा आयातकर्ताले मोबाइल नेपाल ल्याउँदा करको भार थपिन्छ । त्यसपछि आयातकर्ता तथा बिक्रेताको मार्जिन र थोक तथा खुद्रा तहका खर्च जोडिँदा उपभोक्ताले भन्सार मूल्यभन्दा उल्लेख्य बढी रकम तिर्नुपर्छ ।

यसैले मोबाइलमा नेपालीले गर्ने वास्तविक खर्च र भन्सार विभागले देखाउने आयात मूल्य एउटै होइन । भन्सार तथ्यांकले आयातको आधार मूल्य देखाउँछ भने बजारमा उपभोक्ताले तिर्ने रकम त्यसमा थपिने विभिन्न लागतपछि निर्धारण हुन्छ ।

स्वदेशी एसेम्बलीको अवसर

मोबाइल आयातमा हरेक वर्ष ठूलो रकम बाहिरिइरहेको अवस्थामा नेपालमै मोबाइल एसेम्बली उद्योग विकास गर्ने बहस पनि महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ ।

नेपालमा मोबाइल एसेम्बलीका केही प्रयास यसअघि पनि भएका छन् । तर ती प्रयासले ठूलो बजार हिस्सा लिन सकेका छैनन् । अहिले भने नेपालमा वार्षिक २० लाखभन्दा बढी स्मार्टफोनको बजार तयार भइसकेको छ । यस्तो बजारले कम्तीमा एसेम्बली उद्योग सञ्चालनका लागि पर्याप्त आधार दिन सक्छ ।

स्वदेशमै मोबाइल एसेम्बली सुरु गर्न सके आयातको सम्पूर्ण रकम रोक्न नसकिए पनि उत्पादनको केही हिस्सा नेपालमै राख्न सकिन्छ । त्यसबाट रोजगारी सिर्जना हुनुका साथै प्राविधिक सीप विकास र स्थानीय मूल्य अभिवृद्धिको सम्भावना रहन्छ ।

तर एसेम्बली उद्योग स्थापना मात्रै समाधान होइन । उत्पादन लागत आयातित मोबाइलसँग प्रतिस्पर्धी हुनुपर्छ । गुणस्तर कायम गर्नुपर्छ । आवश्यक पार्टपुर्जाको आपूर्ति सहज हुनुपर्छ । दीर्घकालीन औद्योगिक नीति र स्थिर कर संरचना पनि आवश्यक हुन्छ ।

नेपालमा स्मार्टफोनको प्रयोग अब विलासिताको वस्तुमा सीमित छैन । डिजिटल बैंकिङ अनलाइन कारोबार शिक्षा सञ्चार र मनोरञ्जनसम्म यसको प्रयोग बढेको छ । त्यसैले मोबाइलको आयात रोक्नेभन्दा बढ्दो मागलाई स्वदेशी उत्पादन र औद्योगिक विकाससँग जोड्ने नीति बढी प्रभावकारी हुन सक्छ ।

पछिल्लो तथ्यांकले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ । नेपालीको हातमा पुग्ने मोबाइलको संख्या मात्र बढेको होइन त्यसमा खर्च हुने रकम पनि तीव्र रूपमा बढेको छ । चार वर्षअघि ५० लाखभन्दा बढी मोबाइल आयात हुने बजार अहिले २० लाखको हाराहारीमा झरे पनि आयात मूल्य भने ४३ अर्ब रुपैयाँभन्दा माथि पुगेको छ ।

यसको अर्थ अब नेपालको मोबाइल बजार संख्या होइन मूल्यले चल्न थालेको छ । महँगा स्मार्टफोनको बढ्दो मागले बजार विस्तार गरिरहेको छ भने त्यसको अर्को पाटोमा ठूलो मात्रामा विदेशी मुद्रा बाहिरिरहेको छ । त्यसैले आगामी दिनमा सरकारका लागि चुनौती मोबाइल आयातबाट राजस्व उठाउने मात्र नभई यही ठूलो उपभोक्ता बजारलाई स्वदेशी उत्पादन एसेम्बली र रोजगारी सिर्जनासँग कसरी जोड्ने भन्ने हुनेछ ।