काठमाडौं- बेइजिङमा आयोजित दोस्रो विश्व ह्युमानोइड रोबोट खेलकुद प्रतियोगितामा एउटा चिनियाँ रोबोटले १०० मिटर दौड ९.३९ सेकेन्डमा पूरा गर्‍यो। यो समय जमैकाका महान् धावक उसेन बोल्टले सन् २००९ मा कायम गरेको ९.५८ सेकेन्डको मानव विश्व कीर्तिमानभन्दा पनि छिटो हो।

यो एउटा रोबोटले बोल्टलाई उछिनेको समाचार मात्र होइन। गत वर्ष यही प्रतियोगितामा १०० मिटर दौडको विजयी समय २१.५० सेकेन्ड थियो। एक वर्षमै प्रदर्शनमा आएको यस्तो छलाङले ह्युमानोइड रोबोटिक्स कति तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ भन्ने देखाउँछ।

स्थिर उचाइ जम्पमा पनि एउटा रोबोटले २.८८ मिटर उफ्रियो। यो सन् १९९३ मा क्युबाका जाभियर सोटोमायोरले बनाएको २.४५ मिटरको मानव विश्व कीर्तिमानभन्दा माथि हो। गत वर्षको ह्युमानोइड रोबोटको उत्कृष्ट प्रदर्शन भने केवल ०.९५ मिटर थियो।

४०० मिटरमा चिनियाँ रोबोटले ३८.१५ सेकेन्डमा फाइनल जित्यो, जबकि मानव विश्व कीर्तिमान ४३.०३ सेकेन्ड छ। १,५०० मिटरमा पनि शीर्ष तीन रोबोटले मानव विश्व कीर्तिमानभन्दा कम समयमा दौड पूरा गरे। विजेताले २ मिनेट २१.६३ सेकेन्डमा दूरी पूरा गर्‍यो।

तर यी तथ्यांकको वास्तविक अर्थ रोबोटले मानिसलाई खेलकुदमा हराउन थाले भन्ने होइन। यसको ठूलो अर्थ हो-मेसिनले मानव शरीरजस्तै जटिल चाल, सन्तुलन, प्रतिक्रिया र निर्णय क्षमतामा तीव्र सुधार गरिरहेका छन्।

रिमोटको डोरी काटिँदै
गत वर्षको तुलनामा यस वर्षको प्रतियोगिताको सबैभन्दा महत्वपूर्ण परिवर्तन दौडको गति होइन, स्वायत्तता हो।

अधिकांश प्रतिस्पर्धामा रिमोट कन्ट्रोल हटाइएको छ। रोबोटले वरपरको वातावरण आफैं बुझ्नुपर्छ, निर्णय लिनुपर्छ र त्यसअनुसार शरीर चलाउनुपर्छ।

छिङह्वा विश्वविद्यालयका स्वचालन अनुसन्धानकर्ता चाओ मिङगुओका शब्दमा, रोबोट एक वर्षमै ‘डोरीले बाँधेर चलाइने पुतली’बाट स्वायत्त खेलाडीमा बदलिएको छ।

यही परिवर्तन ह्युमानोइड रोबोट उद्योगको सबैभन्दा ठूलो मोड हो। प्रयोगशालामा पूर्वनिर्धारित वातावरणमा हिँड्ने रोबोट बनाउनु एउटा कुरा हो। अपरिचित कार्पेटमा हिँड्ने, लडेपछि उठ्ने, वस्तु समात्ने, बाधा पहिचान गर्ने र बदलिँदो परिस्थितिमा निर्णय लिन सक्ने रोबोट बनाउनु अर्कै कुरा हो। अन्ततः बजारले दोस्रो क्षमताका लागि पैसा तिर्नेछ।

खेलबाट उद्योगतर्फ
बेइजिङको प्रतियोगितामा ६ महादेशका १६ देशका ६६६ टोलीबाट २ हजार ५६ रोबोट सहभागी छन्। टोलीको संख्या एक वर्षमा १३८ प्रतिशत बढेको छ भने रोबोटको संख्या चार गुणा पुगेको छ।

तर प्रतियोगिताको महत्व खेलकुदको दायराभन्दा निकै बाहिर छ। यस वर्ष होटल, अस्पताल, लजिस्टिक्स र आपत्कालीन उद्धारजस्ता वास्तविक परिस्थितिमा आधारित २१ वटा नयाँ विधा थपिएका छन्।

अर्थात् रोबोटलाई अब कति छिटो दौडिन्छ भनेर मात्र होइन, कति उपयोगी काम गर्न सक्छ भनेर परीक्षण गरिँदैछ।

‘डेक्स्ट्रस ह्यान्ड’ विधामा चिम्टा चलाउने, पाउडर तौलने र ढकनी घुमाउनेजस्ता सूक्ष्म काम गराइयो। ‘कम्बाइन्ड पेन्टाथलन’मा दौडसँगै कार्य पूरा गर्नुपर्ने व्यवस्था गरियो। यसले रोबोटको गति मात्र होइन, सन्तुलन, भौतिक वातावरण बुझ्ने क्षमता र गल्तीपछि पुनः सम्हालिने क्षमतासमेत परीक्षण गर्‍यो।

चिनियाँ अफु रोबोट टोलीका कप्तान चेन जिलङको टोलीले होटलको अभ्यासमा बाक्लो कार्पेटमा समस्या भोग्यो। प्रशिक्षणमा यस्तो सतह नदेखेको रोबोट वास्तविक वातावरणमा कमजोर भयो।

तर यही असफलता उद्योगका लागि उपयोगी डेटा हो। प्रयोगशालामा सफल हुनु र वास्तविक संसारमा काम गर्न सक्नुबीचको यही अन्तर ह्युमानोइड रोबोट उद्योगको आगामी ठूलो परीक्षा हो।

चीनको उत्पादन शक्ति
ह्युमानोइड रोबोटमा चीनको अग्रता केवल एआई वा सफ्टवेयरको परिणाम होइन। यसको पछाडि विश्वकै ठूलो उत्पादन प्रणाली, आपूर्ति शृंखला र इलेक्ट्रोनिक्स उद्योग छ।

चाइना इन्स्टिच्युट अफ इलेक्ट्रोनिक्सका अनुसार सन् २०२६ को पहिलो छ महिनामै चीनले ४० हजारभन्दा बढी ह्युमानोइड रोबोट उत्पादन तथा बजारमा पठाएको छ। यो विश्व उत्पादनको करिब ९७ प्रतिशत हो।

चीनको उद्योग तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयले यस वर्षको कुल उत्पादन १ लाख युनिट नाघ्ने अनुमान गरेको छ।

यसले ह्युमानोइड रोबोटिक्सलाई केवल प्रविधिको दौड नभई औद्योगिक उत्पादनको दौड समेत बनाएको छ।

चीनसँग रोबोटको मोटर, सेन्सर, ब्याट्री, चिप, मेकानिकल पार्ट्सदेखि सफ्टवेयरसम्मको ठूलो औद्योगिक आधार छ। यही कारण रोबोटको प्रदर्शन सुधारसँगै उत्पादन लागत घटाउने सम्भावना पनि बढिरहेको छ।

मलेसियाको रोबोटएज टोलीका मेन्टर जाटी हाकिम अजिजुल हसनले चीनले उच्च क्षमताका कम्पोनेन्ट उत्पादनसँगै प्रविधिलाई तुलनात्मक रूपमा सस्तो बनाउन सक्ने भएकाले चिनियाँ रोबोटिक्स आकर्षक बनेको बताएका छन्।

चीनका लागि अर्को ठूलो उद्योग?
चाइना इन्स्टिच्युट अफ इलेक्ट्रोनिक्सले सन् २०३० सम्म चीनको ह्युमानोइड रोबोट बजार ८७० अर्ब युआन अर्थात् करिब १२९.४ अर्ब अमेरिकी डलर पुग्ने प्रक्षेपण गरेको छ।

यो आकारले ह्युमानोइड रोबोटलाई एउटा नयाँ प्रविधि मात्र होइन, चीनको अर्को ठूलो औद्योगिक क्षेत्र बन्न सक्ने संकेत गर्छ।

बेइजिङले यसका लागि १० अर्ब युआनको रोबोटिक्स लगानी कोष स्थापना गरिसकेको छ। यसबाट थप ५३ अर्ब युआनभन्दा बढी निजी लगानी आकर्षित गर्ने लक्ष्य छ।

बेइजिङमा मात्रै अहिले करिब १ हजार रोबोटिक्स कम्पनी छन्। तीमध्ये सात कम्पनीको मूल्यांकन १ अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढी छ।

स्थानीय सरकारको पूँजी, उत्पादन क्षमताको विस्तार र एआईमा भइरहेको तीव्र विकास एकै ठाउँमा जोडिँदा चीनले ह्युमानोइड रोबोटिक्समा ठूलो औद्योगिक लाभ लिन खोजिरहेको छ।

मानिसको प्रतिस्थापन कि सहायक?

रोबोटको वास्तविक आर्थिक मूल्य मानिसभन्दा छिटो दौडनुमा छैन। यसको मूल्य मानिसले गर्न नचाहने, गर्न नसक्ने वा अत्यधिक जोखिमपूर्ण काम गर्न सक्नुमा छ।

कारखानामा दोहोरिने काम, गोदाममा सामान ओसारपसार, अस्पतालमा सहायक सेवा, होटलमा सेवा, विपद् उद्धार र खतरनाक औद्योगिक क्षेत्रमा ह्युमानोइड रोबोटको प्रयोग बढ्न सक्छ।

चिनियाँ टेनिस स्टार झेङ जीले प्रतियोगिताका क्रममा रोबोटसँग खेलेपछि भविष्यमा व्यावसायिक खेलाडीलाई व्यक्तिगत प्रशिक्षण दिन रोबोट उपयोगी हुन सक्ने बताइन्।

यो ह्युमानोइड रोबोटको सम्भावित बजारको एउटा सानो उदाहरण मात्र हो।

घरायसी कामदेखि औद्योगिक उत्पादनसम्म रोबोटले मानिसको काम पूरै विस्थापन गर्नेभन्दा मानिससँगै काम गर्ने ‘सहायक’का रूपमा बजार प्रवेश गर्ने सम्भावना बढी छ। तर त्यो सहायक कति सक्षम र कति सस्तो हुन्छ भन्ने कुराले श्रम बजारमा यसको प्रभाव निर्धारण गर्नेछ।

‘एम्बोडिड एआई’को अर्को चरण

एआईको पहिलो चरण सूचना प्रशोधन थियो। कम्प्युटरले गणना गर्‍यो, इन्टरनेटले सूचना जोड्यो र जेनेरेटिभ एआईले भाषा, तस्बिर तथा कोड उत्पादन गर्न थाल्यो।

ह्युमानोइड रोबोटले अब एआईलाई शरीर दिइरहेको छ। दृष्टि, भाषा र निर्णय क्षमता भएको एआईले अब हात, खुट्टा र सेन्सरमार्फत भौतिक संसारसँग अन्तर्क्रिया गर्न थालेको छ। यही अवधारणालाई ‘एम्बोडिड इन्टेलिजेन्स’ भनिन्छ।

एक्सेन्चर चाइनाकी अध्यक्ष सामन्था झुका अनुसार चीन ह्युमानोइड रोबोटजस्ता एम्बोडिड इन्टेलिजेन्स प्रविधिको महत्वपूर्ण परीक्षणस्थल बन्दै गएको छ। एआई अब केवल एउटा उपकरण नभई विभिन्न व्यवसायिक परिस्थितिमा प्रयोग गर्न सकिने क्षमताका रूपमा विकसित भइरहेको उनको भनाइ छ।

यसको अर्थ आगामी एआई प्रतिस्पर्धा केवल ठूलो भाषा मोडल कसले बनायो भन्नेमा सीमित नहुन सक्छ। कसले एआईलाई विश्व बुझ्न, निर्णय गर्न र भौतिक रूपमा काम गर्न सक्ने शरीर दिन सक्छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुनेछ।

रोबोटको असली विश्व कीर्तिमान

बेइजिङमा रोबोटले बोल्टको १०० मिटर कीर्तिमान तोडेको दृश्य आकर्षक छ। तर उद्योगका लागि त्यो सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि होइन।

सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि त्यो दिन हुनेछ, जब एउटा रोबोटले कारखानामा मानिसले नदिइकन काम बुझ्नेछ, अस्पतालमा सुरक्षित रूपमा उपकरण समात्नेछ, होटलमा अपरिचित कोठामा सामान पुर्‍याउनेछ वा विपद्को क्षेत्रमा मानिस जान नसक्ने ठाउँमा पुगेर काम गर्नेछ।

त्यसपछि ह्युमानोइड रोबोट खेलको मैदानको आकर्षण रहनेछैन। त्यो उत्पादन, सेवा र श्रम बजारको हिस्सा बन्नेछ।

बेइजिङको प्रतियोगिताले देखाएको संकेत यही हो-ह्युमानोइड रोबोटको दौड अब मानिसलाई हराउने दौड होइन। मानिसको संसारमा उपयोगी बन्ने दौड हो।