काठमाडौँ । तिहारमा घर झिलिमिली हुन्छन्। बजारमा सयपत्री र मखमली फूलको सुगन्ध फैलिन्छ। पसलहरूमा काजु, बदाम, ओखर, किसमिस र पिस्ताका थुप्रा देखिन्छन्।

सुनचाँदीका पसलमा धनतेरसको भीड लाग्छ। विद्युतीय बत्तीले सहरका सडक र घरहरू चम्किन्छन्। मिठाई, फलफूल, लत्ताकपडा र उपहारका सामग्री किन्ने उपभोक्ताको चहलपहलले बजारलाई चलायमान बनाउँछ।

धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिले तिहार उज्यालो, समृद्धि, सम्बन्ध र पारिवारिक आत्मीयताको पर्व हो। आर्थिक दृष्टिले भने यो उपभोग, व्यापार, मौसमी रोजगारी र नगद प्रवाहको ठूलो अवसर हो।

दसैँपछि नेपाली बजारमा कारोबार बढाउने प्रमुख पर्वमध्ये तिहार पनि पर्छ। घरायसी उपभोगदेखि सुनचाँदी, विद्युतीय सामग्री, खाद्यवस्तु र उपहारसम्मका कारोबारले बजारमा अर्बौं रुपैयाँ परिचालन गर्छन्। तर, यो उज्यालोको अर्को पाटो पनि छ।

तिहारका लागि आवश्यक धेरै वस्तु विदेशबाट आउँछन्। भाइमसलामा प्रयोग हुने सुक्खा फलफूलदेखि घर सजाउने विद्युतीय बत्ती, फलफूल, मसला र अन्य उपभोग्य वस्तुसम्ममा आयातको हिस्सा ठूलो छ।

चाडपर्वको नाममा नेपाली उपभोक्ताले खर्च गर्ने रकमको उल्लेख्य अंश स्वदेशी उत्पादन र उद्योगमा पुग्नुभन्दा विदेशी बजारमा पुगिरहेको छ।

यसको अर्थ तिहारमा विदेशी वस्तु किन्नु गलत हो भन्ने होइन।

नेपालमा उत्पादन नहुने वा पर्याप्त उत्पादन नहुने वस्तु आयात गर्नु स्वाभाविक व्यापारिक प्रक्रिया हो। तर, उत्पादन गर्न सकिने वस्तुसमेत आयातमा निर्भर हुनु, स्वदेशी उद्योगले बजार नपाउनु र चाडपर्वको बढ्दो उपभोगबाट घरेलु उत्पादनले पर्याप्त लाभ लिन नसक्नु भने अर्थतन्त्रका लागि गम्भीर प्रश्न हो।

अर्थविद् डा. चन्द्रमणि अधिकारीका अनुसार तिहारमा खपत हुने सामग्रीमध्ये स्वदेशी उत्पादनको हिस्सा २० प्रतिशतभन्दा कम रहेको अनुमान छ। यस विषयमा विस्तृत आधिकारिक अनुसन्धान नभए पनि बजारको प्रवृत्तिले आयातमा उच्च निर्भरता देखाउने उनको विश्लेषण छ।

उनले भनेका छन्, ‘यस विषयमा ठ्याक्कै अनुसन्धान त भएको छैन, तर बजारको प्रवृत्ति हेर्दा तिहारमा हाम्रो आन्तरिक उत्पादनको प्रयोग २० प्रतिशतभन्दा कम छ । ८० प्रतिशतभन्दा बढी सामान हामी आयात नै गर्छौं।’

यो अनुमानलाई आधिकारिक तथ्याङ्कका रूपमा लिन मिल्दैन। तर, भन्सार तथ्याङ्कमा देखिने सुक्खा फलफूल, विद्युतीय बत्ती र अन्य वस्तुको आयात तथा बजारमा विदेशी उत्पादनको उपस्थितिले उनको चिन्तालाई बल पुर्‍याउँछ।

तिहारको अर्थतन्त्रमा स्वदेशी उत्पादनको सम्भावना र आयातको वास्तविकता छुट्याएर हेर्दा एउटा स्पष्ट चित्र देखिन्छ। केही क्षेत्रमा नेपालले उत्पादन र बजार विस्तार गरेको छ, तर धेरै क्षेत्रमा उपभोग बढ्दा त्यसको लाभ विदेशी उत्पादकले पाइरहेका छन्।

भाइमसलामै अर्बौं बाहिर

तिहारको सबैभन्दा आत्मीय परम्परामध्ये एक हो, भाइटीकामा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई भाइमसला दिने चलन। काजु, बदाम, ओखर, किसमिस, नरिवल, छोकडा, पिस्ता, अन्जिर र विभिन्न मसलाले सजिएका प्याकेट अहिले तिहारको बजारमा अनिवार्यजस्तै बनेका छन्। परम्परागत रूपमा प्रयोग हुने केही सामग्रीमा आधुनिक उपभोग संस्कृतिले थप महँगा सुक्खा फलफूल समावेश गरेको छ।

भाइमसलाको यो बढ्दो बजारले स्वदेशी उत्पादनलाई भने खासै लाभ दिएको छैन। नेपालमा केही सुक्खा फलफूल उत्पादन भए पनि बजारमा माग हुने अधिकांश वस्तु आयातित छन्।

काजु, पिस्ता, नरिवल, बदाम र ओखरको ठूलो हिस्सा विदेशी बजारबाट आउँछ। उपभोक्ताले तिहारका लागि गर्ने खर्चको ठूलो अंश यसरी विदेश पुग्छ।

भन्सार विभागको तथ्याङ्कअनुसार चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को असोज महिनामा मात्रै भाइमसलामा प्रयोग हुने विभिन्न सुक्खा फलफूलमध्ये काजु, नरिवल र ओखरसहितका वस्तु ९१ करोड ८५ लाख ५२ हजार रुपैयाँ बराबरका आयात भएका छन्। उक्त अवधिमा ५६ लाख ७२ हजार ९२१ किलो वस्तु नेपाल भित्रिएको देखिन्छ।

असोज महिनाको आयातमा मूल्यका आधारमा ओखर अगाडि छ। एक महिनामा ८ लाख ५७ हजार ७६८ किलो ओखर आयात भएको छ। त्यसका लागि ३५ करोड ५० लाख ३२ हजार रुपैयाँ विदेशिएको छ। आयातित ओखरमध्ये ७ लाख ३८ हजार ५०० किलो चीनबाट र १ लाख १९ हजार किलो अमेरिकाबाट आएको तथ्याङ्कले देखाउँछ।

परिमाणका आधारमा नरिवलको आयात सबैभन्दा ठूलो छ। असोजमा मात्रै ४४ लाख ६७ हजार २६५ किलो नरिवल नेपाल भित्रिएको छ। यसको आयात मूल्य २४ करोड ४ लाख १० हजार रुपैयाँ रहेको छ।

नरिवलको यो परिमाणले तिहारको भाइमसलादेखि मिठाई र अन्य परिकारसम्ममा विदेशी आपूर्तिको निर्भरता कति ठूलो छ भन्ने देखाउँछ।

काजुको आयातमा पनि ठूलो रकम खर्चिएको छ। असोजमा २० करोड ५८ लाख ८५ हजार रुपैयाँ बराबरको २ लाख १३ हजार १८९ किलो काजु आयात भएको छ। यसमध्ये भियतनामबाट १ लाख २० हजार १३४ किलो काजु आएको छ। भारत र अन्य मुलुकबाट पनि काजु आयात हुने गरेको छ।

अर्को तथ्याङ्कले पनि सुक्खा फलफूलको आयातको आकार ठूलो रहेको देखाउँछ। चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा ओखर, काजु, बदाम, किसमिस र नरिवलजस्ता वस्तुमा मात्रै करिब २ अर्ब ४४ करोड रुपैयाँ खर्च भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।

यो विवरणमा समेटिएका वस्तु र वर्गीकरण असोज महिनाको छुट्टै आयात विवरणसँग पूर्णतः समान नहुन सक्छन्। त्यसैले यी तथ्याङ्कलाई जोडेर एउटै कुल रकम बनाउनु उपयुक्त हुँदैन। तर, दुवैले चाडपर्वको समयमा सुक्खा फलफूलको आयात ठूलो हुने देखाउँछन्।

भन्सार विभागको अर्को विवरणमा चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनासम्म विभिन्न प्रकारका सुक्खा फलफूल आयातमा ३ अर्ब ६ करोड ७४ लाख रुपैयाँभन्दा बढी बाहिरिएको उल्लेख छ।

यसबाट सरकारले १ अर्ब ३८ करोड रुपैयाँ राजस्व संकलन गरेको विवरण छ। सुक्खा फलफूलको वर्गीकरण र समेटिएका वस्तु फरक हुँदा प्रकाशित तथ्याङ्कमा रकमको भिन्नता देखिएको छ।

यसले आयातको तथ्याङ्क विश्लेषण गर्दा वस्तु वर्गीकरण र समयावधि स्पष्ट गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि देखाउँछ।

भाइमसलाको बजारमा मूल्यवृद्धिले उपभोक्तालाई थप दबाब दिएको छ। यस वर्ष पिस्ताको मूल्य प्रतिकिलो ४ हजार रुपैयाँभन्दा माथि पुगेको छ। गत वर्ष करिब २ हजार रुपैयाँमा पाइने पिस्ताको मूल्य दोब्बरभन्दा बढी भएको व्यापारीहरू बताउँछन्।

बदामको मूल्य प्रतिकिलो १ हजार ८ सय रुपैयाँसम्म पुगेको छ। गत वर्ष १ हजार ५ सयदेखि १ हजार ६ सय रुपैयाँमा पाइने बदाम महँगिएको छ। ओखरको मूल्य पनि प्रतिकिलो ६ सयदेखि ६५० रुपैयाँसम्म पुगेको छ।

काजुको मूल्य प्रतिकिलो २ हजारदेखि २ हजार २०० रुपैयाँसम्म छ। मखनाको मूल्य करिब २ हजार रुपैयाँ, नरिवलको १ हजार रुपैयाँ र किसमिसको मूल्य ५ सयदेखि ६ सय रुपैयाँसम्म रहेको बजार विवरण छ। सुकुमेलको मूल्य प्रतिकिलो ८ हजार रुपैयाँसम्म पुगेको छ।

व्यापारीहरूका अनुसार आयातमार्गमा अवरोध, ढुवानी लागत, भन्सार प्रक्रिया र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको मूल्यले भाइमसलाको मूल्यमा असर पारेको छ। चीनबाट आउने सामानको आपूर्तिमा समस्या हुँदा भारतीय बजारमा निर्भर हुनुपर्ने अवस्था पनि आएको उनीहरूको भनाइ छ।

तर, मूल्यवृद्धिको कारण आपूर्ति अवरोध मात्रै होइन। नेपालले सुक्खा फलफूल उत्पादनमा लगानी, व्यावसायिक खेती, प्रशोधन र भण्डारणको क्षमता विस्तार गर्न नसक्नु पनि दीर्घकालीन समस्या हो।

हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा ओखर उत्पादनको सम्भावना भए पनि व्यावसायिक उत्पादन, गुणस्तर, प्रशोधन र बजार व्यवस्थापनमा पर्याप्त काम हुन सकेको छैन। स्थानीय उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्‍याउने शृङ्खला कमजोर हुँदा उपभोक्ताले आयातित वस्तुमा भर पर्नुपरेको छ।

बत्तीको व्यापारमा विदेशी वर्चस्व

तिहारलाई दीपावली अर्थात् उज्यालोको पर्व पनि भनिन्छ। परम्परागत रूपमा माटाका दियो, पाला र तेलको प्रयोग गरेर घर उज्यालो बनाउने चलन थियो। अहिले विद्युतीय बत्तीको प्रयोग व्यापक भएको छ।

एलईडी बत्ती, झिलिमिली लाइट, रोप लाइट, क्रिस्टल लाइट र विभिन्न सजावटी विद्युतीय सामग्री तिहारको बजारका प्रमुख वस्तु बनेका छन्।

घरको छत, झ्याल, ढोका, आँगन र बार्दली सजाउन प्रयोग हुने बत्तीको बजार तिहारमा विशेष रूपमा विस्तार हुन्छ। तर, यो बजार पनि आयातमा निर्भर छ। नेपालमा विद्युतीय बत्तीको उत्पादन सीमित हुँदा बजारमा उपलब्ध अधिकांश सजावटी बत्ती विदेशबाट आउँछन्।

नेपाल विद्युतीय व्यवसायी महासंघका पूर्वअध्यक्ष रेशम देवकोटाका अनुसार यस वर्ष झिलिमिली बत्तीको आयातमा डलरको मूल्य, ढुवानी खर्च र रसुवागढी नाकाको अवरोधले असर पारेको छ। चीनबाट आउने सामग्रीको आपूर्तिमा समस्या हुँदा वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्नुपरेको र त्यसले लागत बढाएको व्यवसायीहरूको भनाइ छ।

यस वर्ष तिहारलाई लक्षित गरेर करिब ४० करोडदेखि ४५ करोड रुपैयाँ बराबरका झिलिमिली बत्ती आयात भएको व्यवसायीहरूको अनुमान छ।

गत वर्ष जेन–जी आन्दोलनको प्रभावले आयात र कारोबारमा कमी आएको थियो। त्यसअघिका वर्षमा पनि झिलिमिली बत्तीको आयात ठूलो परिमाणमा हुने गरेको थियो।

चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामा सजावटी बत्तीको आयात मूल्य ६४ करोड ५२ लाख रुपैयाँ पुगेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा ५९ करोड ६५ लाख रुपैयाँ बराबरका बत्ती आयात भएका थिए। यस अवधिमा आयातको मूल्य बढे पनि परिमाण भने घटेको देखिन्छ।

अघिल्लो वर्ष करिब ३८ लाख ९२ हजार थान बत्ती आयात भएकोमा यस वर्ष २८ लाख ५९ हजार थान आयात भएको विवरण छ।

यसले एउटा रोचक बजार प्रवृत्ति देखाउँछ। बत्तीको आयात परिमाण घट्दा पनि मूल्य बढेको छ। यसको कारण गुणस्तर, डलरको विनिमय दर, ढुवानी लागत र आपूर्ति मार्गमा आएको परिवर्तन हुन सक्छ।

अर्कोतर्फ, उपभोक्ताले एकपटक किनेको गुणस्तरीय बत्ती धेरै वर्षसम्म प्रयोग गर्न सक्ने भएकाले हरेक वर्ष नयाँ बत्ती किन्ने आवश्यकता पनि घट्दै गएको व्यवसायीहरू बताउँछन्।

यस क्षेत्रमा नेपालले उत्पादनको सम्भावना खोज्न सक्ने ठाउँ छ। सजावटी बत्तीका सबै विद्युतीय उपकरण नेपालमै उत्पादन गर्न सम्भव नहुन सक्छ। तर, तार, प्लास्टिकका केही सामग्री, सजावटका संरचना, प्याकेजिङ र जडान सेवामा स्वदेशी उद्योगको सहभागिता बढाउन सकिन्छ। आयातित बत्तीको बिक्रीमा मात्र निर्भर बजारलाई क्रमशः स्थानीय उत्पादन र मर्मत सेवासँग जोड्न सकिन्छ।

विद्युतीय सामग्रीको आयातले उपभोक्तालाई विकल्प र सुविधा दिएको छ। तर, आयातित वस्तुको बिक्रीबाट हुने नाफा र राजस्वबाहेक स्वदेशी अर्थतन्त्रमा कति मूल्य अभिवृद्धि भइरहेको छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ।

आयातकर्ताले वस्तु भित्र्याउँछन्, थोक तथा खुद्रा व्यापारीले बिक्री गर्छन् र सरकारले भन्सार तथा कर उठाउँछ। तर, उत्पादन उद्योग, प्राविधिक रोजगारी र निर्यातको आधार विस्तार नहुँदा यसको दीर्घकालीन आर्थिक लाभ सीमित रहन्छ।

सुनचाँदीमा धनतेरसको प्रभाव

तिहारसँगै धनतेरसको चलन पनि नेपाली बजारमा विस्तार हुँदै गएको छ। यस दिन सुन, चाँदी, तामा, पित्तल र भाँडाकुँडा खरिद गर्ने परम्परा लोकप्रिय बन्दै गएको छ। पछिल्लो समय धनतेरसलाई लक्षित गरेर सुनचाँदीका पसलहरूले विशेष बिक्री योजना ल्याउने गरेका छन्। सुनका सिक्का, चाँदीका सिक्का, गरगहना र घरायसी सामग्रीको कारोबार बढ्ने गरेको छ।

धनतेरसको बढ्दो प्रभावले नेपाली बजारमा उपभोग र कारोबार बढाएको छ। तर, सुनचाँदीको आयातले विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा पनि दबाब पार्न सक्छ। सुनको मूल्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा निर्भर हुने भएकाले नेपाली उपभोक्ताले स्थानीय बजारमा खरिद गर्दा विश्व बजारको मूल्य, डलर विनिमय दर र आयातसम्बन्धी नीतिको प्रभाव बेहोर्नुपर्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले सुनको आयात र बिक्री व्यवस्थापनमा विभिन्न नीति अपनाउँदै आएको छ। सुन आयातको सीमा, बैंकमार्फत हुने कारोबार र बजारको मागबीच सन्तुलन कायम गर्नु केन्द्रीय बैंकका लागि महत्त्वपूर्ण विषय हो। चाडपर्वको समयमा सुनको माग बढ्दा आयात व्यवस्थापनको विषय अझ संवेदनशील बन्ने गरेको छ।

धनतेरसका कारण सुनचाँदीको कारोबार बढ्नु आफैँमा नकारात्मक होइन। यसले सुनचाँदी व्यवसाय, गहना निर्माण, डिजाइन, बिक्री र रोजगारीमा अवसर सिर्जना गर्छ। नेपालमा परम्परागत गहना बनाउने शिल्पी र व्यवसायीको ठूलो समूह छ। सुन आयातित भए पनि गहना निर्माण, डिजाइन र बिक्रीबाट स्वदेशमै मूल्य अभिवृद्धि गर्न सकिन्छ।

तर, यस क्षेत्रमा पनि उत्पादन र सीपको आधुनिकीकरण आवश्यक छ। नेपाली गहनाको मौलिक डिजाइन, गुणस्तर प्रमाणीकरण, निर्यात प्रवर्द्धन र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग सम्बन्ध विस्तार गर्न सके आयातित सुनलाई स्वदेशी सीप र मूल्य अभिवृद्धिसँग जोड्न सकिन्छ। अन्यथा, चाडपर्वको मागले आयात र उपभोग बढाउने काम मात्र गर्छ।

फूलमा स्वदेशी उत्पादनको सफलता

तिहारको अर्थतन्त्रमा सबैभन्दा आशलाग्दो पक्ष फूल खेती हो। सयपत्री र मखमली फूल तिहारको सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएका छन्। भाइटीकामा मखमली माला र लक्ष्मीपूजामा सयपत्रीको प्रयोग व्यापक हुन्छ। पछिल्ला वर्षमा नेपालमा व्यावसायिक फूल खेती विस्तार हुँदै गएको छ। किसान, सहकारी र निजी उद्यमीले फूल उत्पादनलाई आम्दानीको स्रोत बनाएका छन्।

यस वर्ष काठमाडौँ उपत्यकामा मात्रै तिहारका लागि ५१ लाख ८० हजार फूलका माला खपत हुने अनुमान गरिएको छ। फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपालका अनुसार यसमा ४५ लाख सयपत्री, ६ लाख मखमली, २० हजार गोदावरी र ६० हजार मिश्रित फूलका माला रहनेछन्। यो अनुमान काठमाडौँ उपत्यकाको मागसँग सम्बन्धित हो, देशभरको कुल माग होइन।

फूलका मालाबाट मात्रै करिब ४८ करोड रुपैयाँको कारोबार हुने अनुमान छ।

माला, सयपत्रीका बिरुवा र गमलामा लगाइने गोदावरी फूलसमेत जोड्दा तिहारको फूल व्यवसायको कारोबार करिब ६४ करोड ५० लाख रुपैयाँ पुग्ने अनुमान गरिएको छ।

यसले फूल खेती केवल सांस्कृतिक आवश्यकतामा सीमित नभई व्यावसायिक कृषि उद्यमका रूपमा विकसित हुँदै गएको देखाउँछ।

फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपालका अध्यक्ष राजेशभक्त श्रेष्ठका अनुसार यस वर्ष उपत्यकाको फूलको मागको करिब ८८.८९ प्रतिशत स्वदेशी उत्पादनबाट पूरा हुने अपेक्षा गरिएको छ। बाँकी माग पूरा गर्न आयात वा अन्य स्रोतको आवश्यकता पर्न सक्छ।

फूलको उत्पादन र माग दुवै बढिरहेका छन्। उत्पादनको वार्षिक वृद्धि ७ देखि ९ प्रतिशत र मागको वृद्धि १० देखि १५ प्रतिशत रहेको एसोसिएसनको अनुमान छ।

यसले फूल खेतीमा अझै लगानी आवश्यक रहेको देखाउँछ। उत्पादन बढे पनि मागको वृद्धिदर उत्पादनभन्दा माथि रहँदा आयात वा अनौपचारिक आपूर्तिको सम्भावना रहन्छ।

खुला सीमाका कारण केही फूल अवैध रूपमा भित्रिने गरेको व्यवसायीहरूले बताउँदै आएका छन्। त्यसैले स्वदेशी उत्पादनको विस्तारसँगै बजार अनुगमन र गुणस्तर व्यवस्थापन पनि आवश्यक हुन्छ।

काठमाडौँको इचङ्गुनारायण, भक्तपुरको गुन्डु, ललितपुरको गोदावरी, चितवन, धादिङ, काभ्रे, झापा, इलामलगायत क्षेत्रमा फूल खेती विस्तार भएको छ। यसले कृषि जमिनको उपयोग, मौसमी रोजगारी र ग्रामीण आयआर्जनमा योगदान पुर्‍याएको छ। फूल खेतीमा संलग्न किसानले बजारको मागअनुसार उत्पादन गर्न सके छोटो अवधिमा आम्दानी लिन सक्छन्।

फूल खेतीको अर्को सम्भावना निर्यात हो। विदेशमा रहेका नेपाली समुदायले तिहारमा सयपत्री र मखमली माला प्रयोग गर्ने भएकाले क्यानडा, अस्ट्रेलिया र जापानजस्ता मुलुकमा नेपाली फूलको माग देखिएको छ।

तर, फूल निर्यात गर्न गुणस्तर, ढुवानी, शीतशृङ्खला, स्वास्थ्य प्रमाणपत्र र समयमै आपूर्ति सुनिश्चित गर्नुपर्छ। फूल नाशवान् वस्तु भएकाले ढुवानी र भण्डारण व्यवस्थापन कमजोर भए निर्यातको सम्भावना सीमित हुन्छ।

फूल खेतीको अनुभवले एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ। बजारमा निश्चित माग छ, किसानलाई प्रोत्साहन छ र आयात नियन्त्रण तथा स्वदेशी उत्पादन प्रवर्द्धनको नीति प्रभावकारी भयो भने नेपालले चाडपर्वमा प्रयोग हुने वस्तुमा आत्मनिर्भरता बढाउन सक्छ। फूलमा देखिएको प्रगति अन्य कृषि उत्पादन र घरेलु उद्योगका लागि पनि उपयोगी उदाहरण बन्न सक्छ।

माटाका पाला र मौलिक उद्योग

तिहारको मौलिकता केवल फूल र भाइमसलामा सीमित छैन। माटाका दियो, पाला, तोरीको तेल, कपासको बत्ती, सेलरोटी, ढाका टोपी र परम्परागत हस्तकलाका सामग्री पनि यस पर्वका अभिन्न हिस्सा हुन्। यस्ता वस्तुले स्थानीय सीप, घरेलु उद्योग र सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवित राखेका छन्।

भक्तपुरका कुम्हाले समुदायले बनाउने माटाका दियो र पाला तिहारको परम्परागत बजारका महत्त्वपूर्ण सामग्री हुन्। विद्युतीय बत्तीको प्रयोग बढे पनि लक्ष्मीपूजामा माटाका पाला बाल्ने चलन कायम छ। यसले स्थानीय कुमालेको सीप र उत्पादनलाई बजार उपलब्ध गराएको छ।

माटाका सामग्री उत्पादन गर्न ठूलो औद्योगिक संरचना आवश्यक पर्दैन। स्थानीय माटो, सीप र श्रमबाट उत्पादन गर्न सकिन्छ। तर, कच्चा पदार्थको उपलब्धता, उत्पादन लागत, बजार प्रतिस्पर्धा र नयाँ पुस्ताको आकर्षण घट्दै जाँदा परम्परागत व्यवसाय चुनौतीमा परेको छ। विद्युतीय बत्ती र प्लास्टिकका सजावटी सामग्री सस्तो र सहज रूपमा उपलब्ध हुँदा माटाका सामग्रीको बजारमा प्रतिस्पर्धा बढेको छ।

यसको समाधान परम्परागत उत्पादनलाई आधुनिक बजारसँग जोड्नु हो। माटाका दियोको डिजाइन सुधार, आकर्षक प्याकेजिङ, गुणस्तर र बजार विस्तार गर्न सके यसको मूल्य बढाउन सकिन्छ। स्थानीय तहले कुमाले समुदायलाई तालिम, उत्पादन उपकरण र बिक्रीस्थल उपलब्ध गराउन सक्छन्। पर्यटनसँग जोडेर हस्तकलाका सामग्रीलाई वर्षभरि बिक्री हुने उत्पादन बनाउन सकिन्छ।

सेलरोटी पनि तिहारको सांस्कृतिक र आर्थिक पहिचानसँग जोडिएको खाद्य परिकार हो। घरमै बनाउने परम्परा रहे पनि पछिल्लो समय बजारमा व्यावसायिक रूपमा सेलरोटी उत्पादन र बिक्री गर्ने उद्यम बढेका छन्।

स्थानीय चामल, घिउ, तेल र श्रम प्रयोग हुने भएकाले यसले घरेलु उत्पादन र खाद्य व्यवसायलाई सहयोग पुर्‍याउँछ।

स्वच्छता, गुणस्तर, प्याकेजिङ र भण्डारण सुधार गर्न सके सेलरोटीलाई चाडपर्वबाहेक अन्य समयमा पनि बजारमा स्थापित गर्न सकिन्छ।

ढाका टोपी र नेपाली कपडाको बजार पनि तिहारसँग जोडिएको छ। भाइटीकामा दाजुभाइलाई ढाका टोपी लगाइदिने परम्पराले पाल्पाली र पूर्वेली ढाकाको माग बढाउँछ। वर्षभरि हुने बिक्रीको ठूलो हिस्सा तिहारको आसपास हुने व्यवसायीहरूको भनाइ छ।

हातले बुनेका टोपी र मेसिनबाट बनेका सस्ता टोपीबीच प्रतिस्पर्धा भए पनि मौलिक उत्पादनको सांस्कृतिक मूल्य छुट्टै छ।

यस्ता उत्पादनको बजार विस्तार गर्न स्थानीय उद्यमीलाई वित्तीय पहुँच, डिजाइन विकास, ब्रान्डिङ र डिजिटल बिक्रीको सुविधा आवश्यक छ। तिहारमा मात्रै बिक्री हुने वस्तुलाई वर्षभरि बजारमा उपलब्ध गराउन सके मौसमी आम्दानीलाई नियमित रोजगारीमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।

उपभोग बढ्यो, उत्पादन किन बढेन ?

तिहारको बजारले नेपाली अर्थतन्त्रको एउटा संरचनागत समस्या देखाउँछ। उपभोग बढिरहेको छ, तर त्यसअनुसार स्वदेशी उत्पादन विस्तार हुन सकेको छैन। उपभोक्ताको क्रयशक्ति, रेमिट्यान्स, सहरीकरण र बजार पहुँचले चाडपर्वमा खर्च गर्ने क्षमता बढाएको छ। तर, बजारमा माग बढे पनि उत्पादनको आपूर्ति स्वदेशी उद्योगले गर्न नसक्दा आयात बढ्ने गरेको छ।

अर्थविद् डा. चन्द्रमणि अधिकारीका अनुसार विदेशमा काम गर्ने नेपालीले पठाएको रेमिट्यान्सबाट उपभोग्य वस्तु आयात भइरहेको छ। यसले तत्काल बजारमा वस्तुको उपलब्धता र सरकारी राजस्व बढाए पनि दीर्घकालीन उत्पादन र रोजगारीमा अपेक्षित योगदान गर्दैन। उनका अनुसार आयातबाट सरकारले भन्सार र मूल्य अभिवृद्धि कर संकलन गर्छ, तर त्यसले स्वदेशमा पर्याप्त रोजगारी सिर्जना गर्दैन।

उनले भनेका छन्, ‘युवाहरूले विदेशमा पसिना बगाएर पठाएको रेमिट्यान्स बेचेर हामी उपभोग्य सामान आयात गरिरहेका छौँ । आयात बढ्दा सरकारलाई भन्सार र मूल्य अभिवृद्धि कर उठ्छ । राजस्व बढेकोमा सरकार मख्ख पर्छ, तर यसले स्वदेशमा रोजगारी सिर्जना गर्ने र दिगो अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने काम गर्दैन।’

यो टिप्पणीले रेमिट्यान्स र आयातबीचको सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्छ। रेमिट्यान्सले घरपरिवारको आम्दानी बढाएको छ, उपभोग क्षमता विस्तार गरेको छ र विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा योगदान पुर्‍याएको छ। तर, त्यसबाट आएको रकम उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी नभई उपभोग र आयातमा बढी खर्च भयो भने अर्थतन्त्रको उत्पादन क्षमता विस्तार हुन सक्दैन।

नेपालको कुल वैदेशिक व्यापारमा आयातको हिस्सा निर्यातभन्दा धेरै ठूलो छ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा नेपालले करिब २१ खर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको वस्तु आयात गरेको र निर्यात करिब ३ खर्ब रुपैयाँको हाराहारीमा रहेको व्यापार तथ्याङ्कले देखाउँछ।

आयात र निर्यातबीचको ठूलो अन्तरले व्यापार घाटा निरन्तर चुनौती बनेको छ। तिहारजस्ता चाडपर्वमा हुने आयातले समग्र व्यापार घाटाको मुख्य कारण नबनाए पनि उपभोगमुखी अर्थतन्त्रको प्रवृत्तिलाई थप स्पष्ट पार्छ।

समस्या उपभोक्ताको रोजाइमा मात्र सीमित छैन। स्वदेशी वस्तु महँगो, गुणस्तरमा असमान वा सहज रूपमा उपलब्ध नहुँदा उपभोक्ता आयातित वस्तु रोज्न बाध्य हुन्छन्।

व्यापारीका लागि पनि तयार वस्तु आयात गरेर बिक्री गर्नु उत्पादन उद्योग सञ्चालन गर्नुभन्दा सहज र कम जोखिमयुक्त हुन सक्छ। उत्पादनका लागि पूँजी, प्रविधि, दक्ष जनशक्ति, कच्चा पदार्थ, विद्युत्, बजार र दीर्घकालीन नीतिगत स्थिरता आवश्यक पर्छ।

नेपालमा उद्योग सञ्चालन गर्ने व्यवसायीले जग्गा, पूर्वाधार, ऋणको ब्याज, कर, ढुवानी र प्रशासनिक प्रक्रियाको लागत बेहोर्नुपर्छ। आयातकर्ताले भने स्थापित विदेशी उत्पादनलाई बजारमा ल्याएर बिक्री गर्न सक्छन्। यसले उत्पादनभन्दा व्यापारमा लगानी आकर्षित हुने अवस्था सिर्जना गरेको छ।

अर्कोतर्फ, उपभोक्ताले पनि स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने भए पनि मूल्य र गुणस्तरको आधारमा निर्णय गर्छन्। स्वदेशी वस्तु महँगो र गुणस्तरमा कमजोर भए केवल राष्ट्रिय भावनाका आधारमा उपभोक्ताले निरन्तर खरिद गर्ने अपेक्षा गर्न सकिँदैन। त्यसैले स्वदेशी उत्पादनलाई प्रतिस्पर्धी बनाउने जिम्मेवारी उत्पादक र सरकार दुवैको हो।

चाडपर्वलाई उत्पादनसँग जोड्ने नीति

तिहारको बजारले सरकारका लागि अवसर पनि देखाएको छ। चाडपर्वमा माग बढ्ने वस्तुको पहिचान गरेर स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्न सके आयात प्रतिस्थापन र रोजगारी सिर्जना दुवै सम्भव छन्। तर, त्यसका लागि नारामुखी कार्यक्रमभन्दा उत्पादन, बजार र आपूर्ति शृङ्खलामा आधारित नीति आवश्यक हुन्छ।

पहिलो प्राथमिकता कृषि उत्पादनमा हुनुपर्छ। फूल, ओखर, बदाम, सुक्खा फलफूल, मसला, फलफूल र खाद्यवस्तुको व्यावसायिक उत्पादन विस्तार गर्न सकिन्छ। सम्भावना भएका क्षेत्रमा उत्पादनको पहिचान, प्राविधिक तालिम, उन्नत बीउबिजन, सिँचाइ, कृषि ऋण र बजारको सुनिश्चितता आवश्यक छ। किसानले उत्पादन गरेपछि बिक्री नहुने जोखिम कायम रहेसम्म व्यावसायिक खेती विस्तार हुन सक्दैन।

दोस्रो, प्रशोधन र भण्डारणमा लगानी गर्नुपर्छ। कृषि उत्पादनको ठूलो समस्या उत्पादनपछि हुने क्षति हो। सुक्खा फलफूल, मसला, फलफूल र फूलको भण्डारण तथा प्रशोधन क्षमता बढाउन सके बजारमा वर्षभरि आपूर्ति गर्न सकिन्छ।

उत्पादनको मौसम र उपभोगको मौसमबीचको अन्तर व्यवस्थापन गर्न सके किसानले उचित मूल्य पाउँछन् र उपभोक्ताले पनि सस्तो तथा गुणस्तरीय वस्तु पाउन सक्छन्।

तेस्रो, घरेलु तथा साना उद्योगलाई बजारसँग जोड्नुपर्छ। माटाका पाला, ढाका टोपी, सेलरोटी, हस्तकला र सजावटी सामग्री उत्पादन गर्ने उद्यमलाई डिजाइन, प्याकेजिङ, गुणस्तर र बिक्री व्यवस्थापनमा सहयोग आवश्यक छ।

स्थानीय तहले चाडपर्व लक्षित प्रदर्शनी तथा बिक्री केन्द्र सञ्चालन गर्न सक्छन्। सार्वजनिक निकायले स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने खरिद नीति अपनाउन सक्छन्।

चौथो, स्वदेशी उत्पादनको गुणस्तर सुनिश्चित गर्नुपर्छ। उपभोक्ताले स्वदेशी वस्तु रोज्ने वातावरण बनाउन उत्पादनको गुणस्तर, मूल्य र उपलब्धता प्रतिस्पर्धी हुनुपर्छ। गुणस्तर परीक्षण, प्रमाणपत्र, ब्रान्डिङ र उपभोक्ता अधिकारको संरक्षणमा सरकारी निकाय सक्रिय हुनुपर्छ।

पाँचौँ, आयात प्रतिस्थापनको नाममा बजारमा कृत्रिम अभाव वा मूल्यवृद्धि हुने अवस्था सिर्जना गर्नु हुँदैन। उत्पादन नपुग्ने वस्तुमा आयात नियन्त्रण गर्दा उपभोक्ताले महँगो मूल्य तिर्नुपर्ने हुन सक्छ।

त्यसैले आयात नीति र स्वदेशी उत्पादन प्रवर्द्धनबीच सन्तुलन आवश्यक छ। स्वदेशी उद्योगलाई संरक्षण दिँदा उत्पादकत्व र गुणस्तर सुधार गर्ने समयसीमा पनि निर्धारण गर्नुपर्छ।

छैटौँ, चाडपर्वको अर्थतन्त्र मापन गर्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। तिहारमा कति रकमको कारोबार हुन्छ, कुन वस्तु कति आयात हुन्छ, कति स्वदेशी उत्पादन खपत हुन्छ, कति रोजगारी सिर्जना हुन्छ र कुन क्षेत्रमा कति मूल्य अभिवृद्धि हुन्छ भन्ने तथ्याङ्क व्यवस्थित रूपमा संकलन हुनुपर्छ।

अहिले बजारका कतिपय अनुमानलाई नै समग्र आर्थिक चित्रका रूपमा प्रयोग गर्ने गरिएको छ। आधिकारिक अध्ययन र नियमित तथ्याङ्कले नीति निर्माणलाई प्रभावकारी बनाउन सक्छ।

सातौँ, स्थानीय उत्पादनलाई डिजिटल बजारसँग जोड्नुपर्छ। साना किसान र घरेलु उद्यमीले आफ्ना उत्पादन सहरका उपभोक्तासम्म पुर्‍याउन अनलाइन बिक्री, डिजिटल भुक्तानी र वितरण सेवाको प्रयोग गर्न सक्छन्। चाडपर्वमा स्थानीय उत्पादनको विशेष बजार निर्माण गर्न सके उत्पादक र उपभोक्ताबीचको दूरी घट्छ।

उज्यालो बजार, अँध्यारो उत्पादन

तिहारको बजारमा देखिने चहलपहल नेपाली अर्थतन्त्रको गतिशीलताको संकेत हो। उपभोक्ताले खर्च गरिरहेका छन्, व्यापारीले कारोबार गरिरहेका छन्, किसानले फूल बेचिरहेका छन् र घरेलु उद्यमीले आफ्ना उत्पादन बजारमा ल्याइरहेका छन्। यसले चाडपर्वलाई सामाजिक उत्सवसँगै आर्थिक अवसरका रूपमा स्थापित गरेको छ।

तर, अवसरको लाभ सबै क्षेत्रमा समान रूपमा पुगेको छैन। फूल खेतीमा स्वदेशी उत्पादनले उल्लेख्य हिस्सा ओगटेको छ। माटाका पाला, ढाका टोपी र सेलरोटीले घरेलु उद्योगलाई बजार दिएका छन्। अर्कोतर्फ, भाइमसला, विद्युतीय बत्ती र धेरै उपभोग्य वस्तुमा आयातको निर्भरता कायम छ। यसले उत्पादन र उपभोगबीचको असन्तुलन देखाउँछ।

तिहारमा अर्बौं रुपैयाँको कारोबार हुनु अर्थतन्त्रका लागि सकारात्मक हो। तर, कारोबारको आकार मात्रले अर्थतन्त्र बलियो भएको प्रमाणित गर्दैन। त्यसबाट कति उत्पादन भयो, कति रोजगारी सिर्जना भयो, कति रकम स्वदेशमै रह्यो र कति मूल्य अभिवृद्धि भयो भन्ने कुरा बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

नेपालले सबै वस्तु आफैँ उत्पादन गर्नुपर्छ भन्ने सम्भव छैन। कुनै वस्तु आयात गर्नु अर्थतन्त्रको कमजोरी पनि होइन। तर, उत्पादन गर्न सकिने वस्तुमा समेत आयातको निर्भरता कायम रहनु, स्थानीय उद्योगले बजार नपाउनु र उपभोगको विस्तारसँगै उत्पादन क्षमता नबढ्नु दीर्घकालीन चुनौती हो।

अर्थविद् डा. चन्द्रमणि अधिकारीको सुझाव पनि यही हो।

चाडपर्वमा प्रयोग हुने वस्तुको उत्पादन नेपालमै बढाउन सके देशभित्रको पैसा देशमै रहने, रोजगारी सिर्जना हुने र आर्थिक गतिविधि उत्पादनसँग जोडिनेछ।

फूल खेतीमा देखिएको प्रगतिलाई अन्य कृषि उत्पादन र घरेलु उद्योगमा विस्तार गर्न सकिने उनको विश्लेषण छ।

तिहारको उज्यालोले घर र बजार मात्र चम्काउनु पर्याप्त छैन। त्यो उज्यालोले किसानको खेत, घरेलु उद्योग, साना उद्यम, उत्पादन केन्द्र र रोजगारीका अवसर पनि उज्यालो बनाउनुपर्छ।

चाडपर्वमा नेपालीले गर्ने खर्चको ठूलो हिस्सा स्वदेशी उत्पादनमा रूपान्तरण गर्न सके मात्र सांस्कृतिक उत्सव आर्थिक समृद्धिको आधार बन्न सक्छ।

अहिलेको चुनौती तिहारमा कति बत्ती बल्यो वा कति माला बिक्री भयो भन्ने मात्र होइन। ती बत्ती, माला, खाद्यवस्तु र उपहारमध्ये कति नेपालमै उत्पादन भए भन्ने हो। बजारको उज्यालो कायम राख्दै उत्पादनको अँध्यारो हटाउन सके तिहारको अर्थतन्त्रले वास्तविक समृद्धिको बाटो समात्न सक्छ।