पुस्तक विवरण
– पुस्तकको नाम : स्केलिङ इनोभेसन : हाउ स्मार्ट कम्पनीज आर्किटेक्ट प्रोफिटेबल ग्रोथ
– लेखक : माधवन रामानुजम र एडी हार्टम्यान
– प्रकाशक : वाइली
– प्रकाशन : सन् २०२५
– पृष्ठ : ३५२
– विधा : व्यवसाय, उद्यमशीलता, नवप्रवर्तन र व्यवस्थापन
– आइएसबीएन : ९७८-१-११९-६३३१३-६
कुनै नयाँ उत्पादन बजारमा आउँदा त्यसले उपभोक्ताको ध्यान आकर्षित गर्न सक्छ। प्रविधिका हिसाबले उत्कृष्ट हुन सक्छ। प्रारम्भिक प्रयोगकर्ताको प्रतिक्रिया पनि सकारात्मक आउन सक्छ।
लगानीकर्ताले त्यसमा भविष्य देख्न सक्छन्। तर यी सबै उपलब्धिले कुनै व्यवसायलाई दीर्घकालीन रूपमा सफल बनाउँछन् भन्ने निश्चित हुँदैन। उत्पादन लोकप्रिय हुनु र त्यसबाट दिगो नाफा कमाउनु दुई फरक कुरा हुन्।
व्यवसाय विस्तारको यात्रामा यही अन्तरले धेरै कम्पनीलाई चुनौती दिइरहेको हुन्छ। कुनै कम्पनीले ग्राहकको सङ्ख्या बढाउन ठूलो रकम खर्च गर्छ, तर त्यसबाट प्राप्त आम्दानीले खर्च धान्न सक्दैन।
अर्को कम्पनीले सुरुदेखि नै उच्च मूल्य राख्दा सम्भावित ग्राहक गुमाउँछ। कतिपय कम्पनीले पुराना ग्राहकलाई टिकाइराख्नमै ध्यान केन्द्रित गर्दा नयाँ बजारको सम्भावना उपयोग गर्न सक्दैनन्।
उत्कृष्ट उत्पादन बनाएपछि बजारले आफैँ स्वीकार गर्छ भन्ने सोचमा रहने व्यवसायले मूल्य निर्धारण, बिक्री रणनीति र ग्राहकको वास्तविक आवश्यकतालाई बेवास्ता गर्न सक्छन्।
माधवन रामानुजम र एडी हार्टम्यान लिखित स्केलिङ इनोभेसन : हाउ स्मार्ट कम्पनीज आर्किटेक्ट प्रोफिटेबल ग्रोथ ले व्यवसाय विस्तारका क्रममा देखिने यस्तै समस्याको विश्लेषण गरेको छ। पुस्तकको केन्द्रमा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न छ-नयाँ उत्पादन वा सेवाको सफलता कसरी तीव्र बजार विस्तार र दिगो नाफामा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ?
लेखकहरूले नवप्रवर्तनलाई केवल नयाँ उत्पादन विकास गर्ने प्रक्रियाका रूपमा व्याख्या गरेका छैनन्। उनीहरूका अनुसार नवप्रवर्तनको वास्तविक व्यावसायिक उपलब्धि त्यसलाई बजारमा स्थापित गर्न, ग्राहकको आवश्यकता पूरा गर्न र आम्दानीको दिगो स्रोत बनाउन सक्नुमा निर्भर हुन्छ।
उत्पादनको गुणस्तर, बजार विस्तार, मूल्य निर्धारण, बिक्री प्रक्रिया र ग्राहकसँगको सम्बन्धलाई एउटै व्यावसायिक रणनीतिमा जोड्न सके मात्र कम्पनीले दीर्घकालीन मूल्य सिर्जना गर्न सक्छ।
यो पुस्तक लेखकद्वयको यसअघिको चर्चित कृति मोनेटाइजिङ इनोभेसन को निरन्तरताका रूपमा आएको हो। पहिलो पुस्तकले नयाँ उत्पादन विकास गर्दा ग्राहकले त्यसका लागि कति मूल्य तिर्न तयार छन् भन्ने प्रश्नलाई प्राथमिकता दिएको थियो। नयाँ पुस्तकले भने उत्पादनले बजारमा स्थान बनाइसकेपछि त्यसलाई कसरी विस्तार गर्ने र नाफामुखी व्यवसायमा रूपान्तरण गर्ने भन्ने विषयलाई केन्द्रमा राखेको छ।
लोकप्रियता र नाफाबीचको अन्तर
व्यवसायको प्रारम्भिक सफलता प्रायः ग्राहकको सङ्ख्या, बजारमा देखिएको आकर्षण र लगानीकर्ताको विश्वासबाट मापन गरिन्छ। विशेषगरी प्रविधिमा आधारित स्टार्टअपहरूमा प्रयोगकर्ता बढाउने प्रतिस्पर्धा तीव्र हुन्छ। धेरै प्रयोगकर्ता भएको कम्पनीलाई बजारले सफल ठान्न सक्छ। तर प्रयोगकर्ताको सङ्ख्या बढ्दैमा कम्पनीको आर्थिक अवस्था बलियो हुन्छ भन्ने छैन।
कुनै डिजिटल सेवाले लाखौँ प्रयोगकर्ता जोड्न सक्छ। निःशुल्क सेवा उपलब्ध गराएर बजारमा आफ्नो उपस्थिति विस्तार गर्न सक्छ। तर ती प्रयोगकर्तामध्ये कति जनाले पैसा तिर्छन्, उनीहरूबाट कति आम्दानी हुन्छ र प्रत्येक ग्राहक प्राप्त गर्न कम्पनीले कति खर्च गरेको छ भन्ने विषय अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
लेखकहरूले यही समस्यालाई व्यवसाय विस्तारको प्रमुख अवरोधका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। कम्पनीहरूले बजार हिस्सा बढाउने, आम्दानी बढाउने र ग्राहकलाई टिकाउने कामलाई अलग-अलग प्राथमिकतामा राख्दा समग्र व्यावसायिक रणनीतिमा असन्तुलन उत्पन्न हुन सक्छ।
बजार हिस्सा बढाउने नाममा अत्यधिक छुट दिने कम्पनीले आफ्नो उत्पादनको वास्तविक मूल्य कमजोर बनाउन सक्छ। आम्दानी बढाउने उद्देश्यले मूल्य अत्यधिक बढाउँदा ग्राहक प्रतिस्पर्धी कम्पनीतर्फ जान सक्छन्। पुराना ग्राहकलाई मात्र प्राथमिकता दिँदा नयाँ ग्राहक र बजारमा प्रवेश गर्ने अवसर गुम्न सक्छ।
यीमध्ये कुनै एउटा पक्षलाई मात्र केन्द्रमा राखेर व्यवसाय विस्तार गर्न खोज्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। बजार विस्तार र आम्दानी वृद्धि एकअर्काका प्रतिस्पर्धी होइनन्, परस्पर जोडिएका व्यावसायिक उद्देश्य हुन् भन्ने पुस्तकको मुख्य दृष्टिकोण हो।
लेखकहरूले यसका लागि प्रोफिटेबल ग्रोथ माइन्डसेट अर्थात् नाफामुखी विस्तारको सोच विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्। यसको अर्थ कम्पनीले बिक्री बढाउने वा नाफा बढाउनेमध्ये एउटा मात्र रोज्नुपर्ने होइन। ग्राहकको आवश्यकता, उत्पादनको वास्तविक मूल्य, बजारको सम्भावना र आम्दानीको मोडेललाई समन्वय गरेर दुवै उपलब्धि हासिल गर्ने रणनीति बनाउनुपर्छ।
कम्पनीको विस्तारलाई संयोग वा बजारको तत्कालीन उत्साहमा छाड्नुको सट्टा योजनाबद्ध ढङ्गले अघि बढाउनुपर्ने लेखकहरूको तर्क छ। उत्पादनले बजारमा कस्तो समस्या समाधान गर्छ, त्यसको लाभ कसले बढी प्राप्त गर्छ, ग्राहक कुन सुविधाका लागि पैसा तिर्न तयार हुन्छन् र कम्पनीले कसरी आम्दानी बढाउन सक्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोजेर मात्र विस्तारको योजना बनाउनुपर्छ।
यसले व्यवसाय सफल हुन उत्कृष्ट उत्पादन मात्र पर्याप्त हुँदैन भन्ने स्पष्ट पार्छ। उत्पादनलाई सही ग्राहकसम्म पुर्याउने, त्यसको मूल्य बुझाउने र त्यसबाट आम्दानी सिर्जना गर्ने क्षमता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
विस्तारका नौ रणनीति
पुस्तकको मुख्य भाग व्यवसायलाई नाफामुखी रूपमा विस्तार गर्न आवश्यक नौ रणनीतिमा केन्द्रित छ। लेखकहरूले स्टार्टअप र विस्तारको चरणमा पुगेका कम्पनीका समस्या फरक हुने भएकाले रणनीतिलाई पनि दुई समूहमा विभाजन गरेका छन्।
प्रारम्भिक चरणका कम्पनीका लागि निःशुल्क सेवा, मूल्य निर्धारण, सरल मूल्य संरचना र ग्राहकलाई उत्पादनको वास्तविक लाभ बुझाउने विषयलाई प्राथमिकता दिइएको छ।
विस्तारको चरणमा पुगेका कम्पनीका लागि छुट तथा प्रवर्द्धन, उत्पादनको प्याकेजिङ, मूल्य वृद्धि, ठूला सम्झौतामा वार्ता र ग्राहक पलायन रोक्ने रणनीति प्रस्तुत गरिएको छ।
पहिलो रणनीति निःशुल्क सेवाबाट बजारमा प्रवेश गर्ने र त्यसपछि ग्राहकलाई थप मूल्यका सुविधातर्फ आकर्षित गर्ने अवधारणासँग सम्बन्धित छ। प्रविधि क्षेत्रमा निःशुल्क सेवा उपलब्ध गराउनु नयाँ कुरा होइन। सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल उपकरण, अनलाइन सञ्चार र सफ्टवेयर सेवाका धेरै कम्पनीले यही मोडेल प्रयोग गरेका छन्।
तर निःशुल्क सेवा दिनु आफैँमा सफल व्यावसायिक रणनीति होइन। त्यसले ग्राहकलाई कम्पनीको उत्पादन प्रयोग गर्ने अवसर दिनुपर्छ र पछि शुल्क तिरेर प्रयोग गर्न सकिने सुविधाको आवश्यकता पनि सिर्जना गर्नुपर्छ। निःशुल्क प्रयोगकर्तालाई सशुल्क ग्राहकमा रूपान्तरण गर्ने स्पष्ट योजना नभए कम्पनीको लागत मात्र बढ्न सक्छ।
यससँग सम्बन्धित दोस्रो रणनीति मूल्य निर्धारणको मोडेल छनोट हो। कुनै उत्पादनको मूल्य कति राख्ने भन्ने प्रश्नभन्दा पनि ग्राहकले कुन आधारमा भुक्तानी गर्न सहज मान्छन् भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण हुन्छ। कुनै सेवामा मासिक सदस्यता उपयुक्त हुन सक्छ भने अर्कोमा प्रयोगको मात्रा, प्राप्त परिणाम वा सेवाबाट हासिल हुने लाभका आधारमा शुल्क लिन सकिन्छ।
उदाहरणका लागि, व्यवसायका लागि सफ्टवेयर उपलब्ध गराउने कम्पनीले प्रयोगकर्ताको सङ्ख्याका आधारमा शुल्क लिन सक्छ। अर्को कम्पनीले सफ्टवेयर प्रयोग गरेर ग्राहकले प्राप्त गरेको परिणामका आधारमा भुक्तानीको व्यवस्था गर्न सक्छ। उत्पादन र ग्राहकको आवश्यकता फरक भएकाले सबै व्यवसायका लागि एउटै मूल्य निर्धारण मोडेल प्रभावकारी हुँदैन।
तेस्रो रणनीति मूल्य संरचनालाई सरल बनाउने हो। जटिल मूल्य सूची, धेरै प्रकारका प्याकेज र अस्पष्ट शुल्कले ग्राहकलाई निर्णय गर्न कठिन बनाउन सक्छ। ग्राहकले कुन सुविधाका लागि कति पैसा तिर्नुपर्छ भन्ने स्पष्ट बुझ्न नसके खरिद प्रक्रिया प्रभावित हुन्छ। त्यसैले मूल्य निर्धारण सरल, पारदर्शी र ग्राहकको आवश्यकतासँग मेल खाने हुनुपर्ने पुस्तकको दृष्टिकोण छ।
चौथो रणनीति उत्पादनका विशेषता होइन, त्यसले ग्राहकलाई दिने लाभ प्रस्तुत गर्नु हो। कुनै कम्पनीले आफ्नो उत्पादनमा अत्याधुनिक प्रविधि, धेरै सुविधा र नयाँ विशेषता रहेको जानकारी दिन सक्छ। तर ग्राहकले ती विशेषताबाट के प्राप्त गर्छन् भन्ने कुरा बुझाउन सकेन भने उत्पादनको व्यावसायिक मूल्य स्थापित हुँदैन।
ग्राहकलाई प्रविधिको जटिलता बुझाउनुभन्दा त्यसले समय बचत गर्छ, लागत घटाउँछ, काम छिटो सम्पन्न गर्छ वा आम्दानी बढाउँछ भन्ने विषय स्पष्ट पार्नुपर्छ। यसले बिक्री प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउन सक्छ।
पाँचौँ रणनीति छुट र प्रवर्द्धनसँग सम्बन्धित छ। धेरै कम्पनीले बिक्री बढाउन मूल्य घटाउने वा विभिन्न प्रकारका छुट उपलब्ध गराउने गर्छन्। तर छुट दिँदा त्यसको बदलामा कम्पनीले के प्राप्त गर्छ भन्ने विषय पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
ग्राहकलाई मूल्य घटाएर उत्पादन उपलब्ध गराउँदा दीर्घकालीन सम्बन्ध, ठूलो खरिद, अग्रिम भुक्तानी वा थप सेवा प्रयोग गर्ने प्रतिबद्धता प्राप्त गर्न सकिन्छ। कुनै प्रतिफल नलिई निरन्तर छुट दिँदा कम्पनीको नाफा र ब्रान्डको मूल्य दुवै प्रभावित हुन सक्छन्।
छैटौँ रणनीति उत्पादन तथा सेवाको प्याकेजिङ पुनर्विचार गर्नु हो। बजारको माग परिवर्तन हुँदा पुरानै प्याकेज वा सुविधा संरचनाले ग्राहकको आवश्यकता पूरा नगर्न सक्छ। सबै ग्राहकलाई एउटै सेवा उपलब्ध गराउनुको सट्टा उनीहरूको आवश्यकता, प्रयोगको मात्रा र भुक्तानी क्षमताअनुसार फरक प्याकेज बनाउन सकिन्छ।
सातौँ रणनीति मूल्य वृद्धि हो। व्यवसाय विस्तार भएपछि उत्पादनको गुणस्तर, सेवा र बजारमा उपलब्ध मूल्यमा परिवर्तन आउन सक्छ। तर मूल्य बढाउने निर्णय गर्दा ग्राहकले त्यसको औचित्य बुझ्नुपर्छ। सेवा सुधार, नयाँ सुविधा, सञ्चालन लागत र ग्राहकले प्राप्त गर्ने अतिरिक्त लाभलाई स्पष्ट पार्न नसके मूल्य वृद्धिले ग्राहक गुमाउने जोखिम बढाउँछ।
आठौँ रणनीति ठूला व्यावसायिक सम्झौता र वार्तासँग सम्बन्धित छ। ठूला ग्राहकसँग सम्झौता गर्दा मूल्यमा मात्र केन्द्रित हुनु पर्याप्त हुँदैन। भुक्तानीको समय, सेवाको दायरा, सम्झौताको अवधि, जोखिम बाँडफाँट र भविष्यमा थप सेवा बिक्री गर्न सकिने सम्भावनासमेत विचार गर्नुपर्छ।
नवौँ रणनीति ग्राहक पलायन रोक्ने विषय हो। नयाँ ग्राहक जोड्न ठूलो खर्च गर्ने तर पुराना ग्राहक किन बाहिरिँदै छन् भन्ने अध्ययन नगर्ने कम्पनीले विस्तारको अवसर गुमाउन सक्छ। ग्राहकले सेवा छाड्नुको कारण बुझेर समयमै समाधान खोज्न सके दीर्घकालीन आम्दानीलाई स्थिर बनाउन सकिन्छ।
यी रणनीतिले व्यवसाय विस्तारलाई केवल बिक्री बढाउने गतिविधिका रूपमा नभई मूल्य सिर्जना, मूल्य निर्धारण र ग्राहक सम्बन्धको समग्र व्यवस्थापनका रूपमा व्याख्या गर्छन्।
ग्राहकको मूल्य बुझ्ने व्यवसाय
कुनै उत्पादनको वास्तविक मूल्य कम्पनीले आफैँ निर्धारण गरेको लागत वा त्यसमा समावेश गरिएको प्रविधिबाट मात्र तय हुँदैन। ग्राहकले त्यसबाट प्राप्त गर्ने लाभ र त्यसका लागि भुक्तानी गर्न तयार हुने रकमले पनि मूल्य निर्धारणमा प्रभाव पार्छ।
यही कारण मूल्य निर्धारण व्यवसायको अन्तिम चरणमा गरिने सामान्य निर्णय होइन। उत्पादन विकास र बजार रणनीतिकै महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो। कम्पनीले उत्पादन तयार गरेपछि मूल्य तोक्ने परम्परागत अभ्यासभन्दा ग्राहकको आवश्यकता र भुक्तानी क्षमताको अध्ययन गरेर उत्पादन तथा मूल्य संरचना निर्माण गर्नुपर्ने दृष्टिकोण पुस्तकमा प्रस्तुत गरिएको छ।
यसमा ग्राहकको आवश्यकता सबैको समान हुँदैन भन्ने विषयलाई विशेष महत्त्व दिइएको छ। एउटै उत्पादन प्रयोग गर्ने दुई ग्राहकले त्यसबाट फरक लाभ प्राप्त गर्न सक्छन्।
कुनै ग्राहकलाई आधारभूत सुविधा पर्याप्त हुन्छ भने अर्को ग्राहकलाई थप सेवा, सुरक्षा, गति र व्यवस्थापकीय सुविधा आवश्यक हुन सक्छ।
यस्तो अवस्थामा सबै ग्राहकलाई एउटै प्याकेज उपलब्ध गराउँदा कम्पनीले सम्भावित आम्दानी गुमाउन सक्छ। ग्राहकको आवश्यकता र भुक्तानी क्षमताका आधारमा सेवा विभाजन गर्न सके बजारको ठूलो हिस्सा समेट्न सकिन्छ।
उदाहरणका लागि, क्यान्भाले सामान्य प्रयोगकर्तालाई निःशुल्क डिजाइन सुविधा उपलब्ध गराउँदै व्यावसायिक प्रयोगकर्ताका लागि थप सुविधा भएको सशुल्क सेवा विस्तार गरेको छ।
यसले विभिन्न तहका ग्राहकलाई एउटै प्लेटफर्ममा जोड्ने अवसर सिर्जना गरेको छ। क्यान्भाको व्यवसाय विस्तारलाई लेखकहरूले ग्राहकलाई प्रारम्भिक सेवा उपलब्ध गराएर पछि थप मूल्यका सुविधातर्फ लैजाने रणनीतिको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।
यस प्रकारको रणनीतिमा ग्राहकले पहिलो चरणमा उत्पादन प्रयोग गर्न सहज अनुभव प्राप्त गर्नुपर्छ। त्यसपछि उसको आवश्यकता विस्तार हुँदै जाँदा थप सुविधाको माग उत्पन्न हुन्छ। कम्पनीले त्यसअनुसार सेवा विस्तार गर्न सके ग्राहकको उपयोग र आम्दानी दुवै बढ्न सक्छ।
यद्यपि यस्तो मोडेल सबै व्यवसायमा समान रूपमा लागू हुँदैन। उत्पादनको प्रकृति, ग्राहकको व्यवहार, बजारको प्रतिस्पर्धा र सञ्चालन लागतका आधारमा उपयुक्त रणनीति फरक हुन सक्छ। त्यसैले ग्राहकको वास्तविक व्यवहार अध्ययन नगरी निःशुल्क सेवा वा सदस्यता मोडेल अपनाउनु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।
पुस्तकले मूल्य निर्धारणमा ग्राहकको मनोविज्ञानलाई पनि महत्त्व दिएको छ। ग्राहकले कुनै उत्पादनको मूल्य बुझ्ने तरिका र त्यसका लागि भुक्तानी गर्ने निर्णयमा प्रस्तुतिको शैलीले प्रभाव पार्न सक्छ। एउटै सेवा फरक प्याकेजमा प्रस्तुत गर्दा ग्राहकको छनोट फरक हुन सक्छ।
व्यवसायले ग्राहकलाई आफ्नो उत्पादनको मूल्य बुझाउन सकेन भने उत्कृष्ट उत्पादनसमेत अपेक्षित आम्दानी सिर्जना गर्न असफल हुन सक्छ। त्यसैले बजारमा उत्पादनको उपस्थिति मात्र होइन, त्यसको लाभलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चार गर्ने क्षमता पनि व्यावसायिक सफलताको आधार हो।
विश्वव्यापी कम्पनीबाट सिकाइ
पुस्तकको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसमा समावेश गरिएका वास्तविक कम्पनीका उदाहरण हुन्। लेखकहरूले आफ्नो व्यावसायिक परामर्श अनुभवका साथै विभिन्न कम्पनीको विस्तार यात्रालाई प्रस्तुत गरेका छन्।
पुस्तक प्रकाशकका अनुसार लेखकद्वयले चार सयभन्दा बढी कम्पनीलाई परामर्श दिएका छन्, जसमा ५० भन्दा बढी युनिकर्न अर्थात् एक अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा बढी मूल्याङ्कन भएका स्टार्टअपसमेत छन्।
पुस्तकको अन्तिम भागमा सेग्मेन्ट, क्यान्भा, सर्भिसच्यानल, कोकाउन्सिल र एयरबीएनबीका व्यावसायिक यात्रालाई अध्ययन गरिएको छ।
सेग्मेन्टको उदाहरणले एउटा विचारलाई ठूलो व्यावसायिक मूल्य भएको कम्पनीमा रूपान्तरण गर्ने प्रक्रियालाई देखाउँछ। कम्पनीले ग्राहकसम्बन्धी तथ्याङ्कलाई विभिन्न डिजिटल माध्यममा व्यवस्थित गर्न र उपयोग गर्न सहयोग गर्ने प्रविधि विकास गरेको थियो।
यस प्रकारको सेवा व्यवसायका लागि महत्त्वपूर्ण बन्दै गएपछि कम्पनीको व्यावसायिक मूल्य बढ्दै गयो। पुस्तकमा सेग्मेन्टलाई ३.२ अर्ब अमेरिकी डलरको अधिग्रहणसम्म पुगेको सफलताको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
क्यान्भाको उदाहरणले बजारमा प्रवेश गर्ने र क्रमशः ग्राहकको आवश्यकता विस्तार गर्दै आम्दानी बढाउने रणनीति देखाउँछ। सामान्य डिजाइनसमेत सहज रूपमा तयार गर्न सकिने प्लेटफर्मका रूपमा सुरु भएको क्यान्भाले व्यक्तिगत प्रयोगकर्तादेखि व्यावसायिक संस्था र ठूला टोलीसम्मका लागि सेवा विस्तार गरेको छ।
यसको व्यावसायिक मोडेलमा निःशुल्क सुविधा र सशुल्क सेवाबीचको सन्तुलन महत्त्वपूर्ण छ। प्रयोगकर्तालाई सुरुमा सहज पहुँच उपलब्ध गराएर प्लेटफर्ममा जोड्ने र पछि थप सुविधाका लागि भुक्तानी गर्ने वातावरण बनाउने रणनीतिले यसको बजार विस्तारमा भूमिका खेलेको छ।
सर्भिसच्यानलको अध्ययनले दुई पक्षीय बजार अर्थात् टु-साइडेड मार्केटप्लेस को व्यावसायिक सम्भावना प्रस्तुत गर्छ। यस्तो व्यवसायमा सेवा उपलब्ध गराउने पक्ष र सेवा खरिद गर्ने पक्ष दुवैलाई एउटै प्लेटफर्ममा जोड्नुपर्छ।
एउटा पक्षको सहभागिता बढ्दा अर्को पक्षलाई पनि आकर्षित गर्न सक्ने सम्भावना हुन्छ। तर दुवै पक्षको विश्वास र सहभागिता कायम राख्न नसके प्लेटफर्मको विस्तार कठिन हुन्छ।
कोकाउन्सिलको उदाहरण कृत्रिम बौद्धिकतामा आधारित सेवाको व्यावसायिक विस्तारसँग सम्बन्धित छ। कानुनी अनुसन्धान र काममा सहयोग पुर्याउने कृत्रिम बौद्धिकता प्रविधिलाई व्यावसायिक प्रयोगमा ल्याउने क्रममा उत्पादनको क्षमता मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसको शुद्धता, विश्वसनीयता, ग्राहकको विश्वास र मूल्य निर्धारण पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।
एयरबीएनबीको उदाहरणले समुदायमा आधारित व्यवसायलाई आम्दानीको दिगो स्रोतमा रूपान्तरण गर्ने प्रक्रिया देखाउँछ। आवास उपलब्ध गराउने व्यक्ति र बसोबासको सुविधा खोज्ने यात्रुलाई एउटै डिजिटल प्लेटफर्ममा जोडेर कम्पनीले नयाँ बजार सिर्जना गरेको छ। यसमा प्रयोगकर्ताको सहभागिता, विश्वास, सेवा गुणस्तर र कारोबारबाट प्राप्त हुने आम्दानीबीचको सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण छ।
यी उदाहरणले व्यवसाय विस्तारका लागि एउटै सफल सूत्र नहुने देखाउँछन्। प्रविधिमा आधारित उत्पादन, डिजिटल सेवा, बजार मध्यस्थता र उपभोक्ता प्लेटफर्मका चुनौती फरक हुन्छन्। तर ग्राहकको मूल्य बुझ्ने, उपयुक्त आम्दानी मोडेल बनाउने र विस्तारलाई व्यवस्थित गर्ने साझा आधार भने सबैमा देखिन्छ।
नेपालका उद्यमीका लागि सान्दर्भिकता
नेपालमा उद्यमशीलताको चर्चा गर्दा नयाँ व्यवसाय स्थापना, लगानी जुटाउने, बजारमा प्रवेश गर्ने र उत्पादन बिक्री गर्ने विषयले प्राथमिकता पाउने गरेको छ। तर कुनै व्यवसाय सुरु गरेपछि त्यसलाई कसरी विस्तार गर्ने, ग्राहकलाई लामो समयसम्म कसरी जोडिराख्ने र नियमित नाफा कसरी सुनिश्चित गर्ने भन्ने विषयमा पर्याप्त व्यावसायिक बहस हुन सकेको छैन।
नेपालमा प्रविधि, वित्तीय सेवा, कृषि, पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य र खुद्रा व्यापारमा नयाँ व्यवसायको सम्भावना बढिरहेको छ। डिजिटल भुक्तानी, अनलाइन बजार, सफ्टवेयर सेवा, खाद्य प्रशोधन र पर्यटनसम्बन्धी व्यवसायमा नयाँ उद्यमी प्रवेश गरिरहेका छन्। तर बजारमा उपस्थिति बनाउनु र दिगो आम्दानी सिर्जना गर्नुबीचको अन्तर धेरै व्यवसायका लागि चुनौती बन्न सक्छ।
यस सन्दर्भमा पुस्तकले प्रस्तुत गरेको मूल्य निर्धारण र नाफामुखी विस्तारको अवधारणा उपयोगी देखिन्छ।
नेपालमा कतिपय व्यवसायले प्रतिस्पर्धाका नाममा मूल्य घटाउने रणनीति अपनाउँछन्। ग्राहक आकर्षित गर्न छुट दिने, निःशुल्क सेवा उपलब्ध गराउने र बजार हिस्सा बढाउन ठूलो खर्च गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। तर यस्तो रणनीतिबाट प्राप्त हुने ग्राहक दीर्घकालीन रूपमा कम्पनीसँग रहन्छन् कि रहँदैनन् भन्ने अध्ययन कम हुने गरेको छ।
उदाहरणका लागि, अनलाइन व्यापार गर्ने कम्पनीले ग्राहक आकर्षित गर्न बारम्बार छुट दिन सक्छ। तर प्रत्येक कारोबारमा हुने लागत, वितरण खर्च, भुक्तानी प्रणालीको शुल्क र ग्राहक प्राप्त गर्न गरिएको खर्चसमेत हिसाब नगरे व्यवसायको वास्तविक नाफा पत्ता लगाउन कठिन हुन्छ। बिक्री बढेको देखिए पनि कम्पनीको आर्थिक अवस्था कमजोर हुन सक्छ।
पुस्तकले यस्तो अवस्थामा छुटलाई केवल मूल्य घटाउने माध्यमका रूपमा नभई व्यावसायिक सम्बन्ध विस्तार गर्ने साधनका रूपमा प्रयोग गर्न सुझाउँछ। ग्राहकलाई छुट दिँदा त्यसको बदलामा नियमित खरिद, ठूलो परिमाणमा कारोबार वा दीर्घकालीन प्रतिबद्धता प्राप्त गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने विचार गर्नुपर्छ।
नेपालको कृषि व्यवसायमा पनि यो दृष्टिकोण उपयोगी हुन सक्छ। कृषि उत्पादन बजारसम्म पुर्याउने कम्पनीले किसान, सङ्कलन केन्द्र, प्रशोधन उद्योग र उपभोक्ताबीचको सम्बन्धलाई व्यवस्थित गर्न आवश्यक हुन्छ। केवल उत्पादन खरिद गरेर बिक्री गर्नेभन्दा उत्पादनको गुणस्तर, भण्डारण, प्रशोधन र वितरणको लागतलाई समेटेर मूल्य निर्धारण गर्न सके व्यवसाय दिगो बन्न सक्छ।
पर्यटन क्षेत्रमा पनि ग्राहकको आवश्यकता र भुक्तानी क्षमताअनुसार सेवा प्याकेज बनाउन सकिन्छ। एउटै गन्तव्यमा जाने सबै पर्यटकका लागि समान सेवा र मूल्य उपयुक्त नहुन सक्छ।
सामान्य यात्रादेखि उच्चस्तरीय अनुभव खोज्ने पर्यटकसम्मका लागि फरक सेवा संरचना बनाउन सकिन्छ। यसले ग्राहकको विविध आवश्यकता पूरा गर्नुका साथै आम्दानीका नयाँ अवसर सिर्जना गर्न सक्छ।
सूचना प्रविधि क्षेत्रमा नेपाली कम्पनीले अन्तर्राष्ट्रिय बजारका लागि सफ्टवेयर तथा डिजिटल सेवा उपलब्ध गराइरहेका छन्। तर सेवा प्रदान गर्ने मूल्य निर्धारण, ग्राहकसँगको सम्झौता, निरन्तर आम्दानी र बजार विस्तारका विषयमा व्यावसायिक क्षमता विकास गर्न आवश्यक छ।
विदेशी ग्राहकलाई सस्तो सेवा दिने प्रतिस्पर्धामा मात्र सीमित नभई उत्पादनले सिर्जना गर्ने मूल्यअनुसार आम्दानी प्राप्त गर्ने रणनीति महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
बैंकिङ तथा वित्तीय क्षेत्रमा पनि ग्राहकको आवश्यकता र सेवाको मूल्य बुझ्ने विषय उत्तिकै सान्दर्भिक छ। डिजिटल सेवा विस्तार गर्दा प्रयोगकर्ताको सङ्ख्या बढाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। ग्राहकले कुन सेवाको प्रयोग गर्छन्, कुन सेवाबाट वित्तीय संस्थालाई दिगो आम्दानी हुन्छ र सेवा प्रयोगमा कस्ता अवरोध छन् भन्ने अध्ययन आवश्यक हुन्छ।
नेपालका साना तथा मझौला उद्यमका लागि ग्राहक टिकाउने रणनीति पनि महत्त्वपूर्ण छ। नयाँ ग्राहक खोज्न निरन्तर खर्च गर्नुभन्दा विद्यमान ग्राहकलाई गुणस्तरीय सेवा उपलब्ध गराएर दोहोर्याएर कारोबार गर्ने वातावरण बनाउन सकिन्छ। ग्राहकले सेवा छाड्नुको कारण पहिचान गर्ने र त्यसलाई सुधार गर्ने अभ्यासले व्यवसायको दीर्घकालीन स्थायित्वमा सहयोग पुर्याउन सक्छ।
नेपालमा उद्यमशीलताको विकासका लागि लगानी र नयाँ विचार आवश्यक छन्। तर ती विचारलाई बजारको वास्तविक मागसँग जोड्ने, उपयुक्त मूल्य निर्धारण गर्ने र विस्तारका क्रममा खर्च तथा आम्दानीबीच सन्तुलन कायम गर्ने क्षमता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। पुस्तकले यही व्यावसायिक क्षमताको विकासतर्फ ध्यानाकर्षण गराउँछ।
पुस्तकको विशेषता र सीमितता
स्केलिङ इनोभेसन को सबैभन्दा ठूलो विशेषता व्यवसाय विस्तारलाई केवल ग्राहकको सङ्ख्या वा बिक्री वृद्धिसँग जोडेर नहेर्नु हो। यसले बजार हिस्सा, आम्दानी, ग्राहकको भुक्तानी क्षमता र दीर्घकालीन व्यावसायिक मूल्यलाई एउटै रणनीतिक संरचनामा राखेको छ।
लेखकद्वयको परामर्श अनुभव पुस्तकको बलियो पक्ष हो। विभिन्न आकार र प्रकृतिका कम्पनीसँग काम गरेको अनुभवलाई उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गर्दा अवधारणालाई व्यावसायिक व्यवहारसँग जोड्न सहज भएको छ। स्टार्टअप र विस्तारको चरणमा पुगेका कम्पनीका समस्या छुट्याएर रणनीति प्रस्तुत गर्नु पनि पुस्तकको उपयोगी पक्ष हो।
यसले मूल्य निर्धारणलाई लेखा वा बिक्री विभागको सामान्य जिम्मेवारीका रूपमा मात्र हेरेको छैन। उत्पादन विकास, बजार रणनीति, ग्राहक अनुभव र कम्पनीको दीर्घकालीन योजनासँग जोडेको छ। यस दृष्टिले संस्थापक, प्रमुख कार्यकारी, बजार व्यवस्थापक र लगानीकर्ताका लागि पुस्तक उपयोगी हुन सक्छ।
यद्यपि पुस्तकका केही सीमा पनि छन्। यसमा प्रस्तुत अधिकांश उदाहरण विश्वव्यापी प्रविधि कम्पनी, डिजिटल प्लेटफर्म र तुलनात्मक रूपमा विकसित बजारका व्यवसायसँग सम्बन्धित छन्। त्यस्ता कम्पनीको पुँजी, प्रविधि, ग्राहकको भुक्तानी क्षमता र बजार पहुँच नेपालका अधिकांश साना तथा मझौला उद्यमसँग समान हुँदैन।
नेपालजस्तो बजारमा मूल्य निर्धारण गर्दा उपभोक्ताको सीमित क्रयशक्ति, अनौपचारिक प्रतिस्पर्धा, वितरण लागत, नीतिगत अनिश्चितता र वित्तीय पहुँचका समस्या पनि विचार गर्नुपर्छ। पुस्तकले यस्ता विकासशील अर्थतन्त्रका चुनौतीलाई विस्तृत रूपमा समेटेको छैन।
अर्को पक्ष, पुस्तकले प्रस्तुत गरेका रणनीति कार्यान्वयन गर्न तथ्याङ्क, बजार अनुसन्धान र दक्ष व्यवस्थापन टोली आवश्यक पर्छ। ग्राहकको व्यवहार अध्ययन गर्न नसक्ने वा लागतको यथार्थ हिसाब राख्न नसक्ने साना व्यवसायले ती रणनीति तुरुन्तै लागू गर्न कठिनाइ भोग्न सक्छन्।
त्यस्तै, नाफामुखी विस्तारमा जोड दिँदा व्यवसायको सामाजिक उत्तरदायित्व, श्रमिकको अवस्था र बजारमा प्रतिस्पर्धाको निष्पक्षताजस्ता विषयलाई पनि समान महत्त्व दिन आवश्यक हुन्छ। नाफा वृद्धि मात्र व्यवसायको दीर्घकालीन सफलताको एकमात्र मापदण्ड हुन सक्दैन।
यी सीमितताका बाबजुद पुस्तकले व्यवसाय विस्तारको महत्त्वपूर्ण पक्षलाई स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यो कुनै एउटा उद्योग वा कम्पनीका लागि मात्र तयार गरिएको कार्ययोजना होइन। फरक प्रकृतिका व्यवसायले आफ्नो बजार, ग्राहक र स्रोतसाधनअनुसार प्रयोग गर्न सक्ने रणनीतिक दृष्टिकोण हो।
राम्रो उत्पादनदेखि राम्रो व्यवसायसम्म
व्यवसायको यात्रामा नयाँ विचार जन्माउनु पहिलो उपलब्धि हो। त्यसलाई उत्पादन वा सेवामा रूपान्तरण गर्नु अर्को चरण हो। तर त्यसपछि बजारमा टिक्नु, ग्राहकको विश्वास जित्नु र नियमित आम्दानी सिर्जना गर्नु अझ कठिन काम हो।
कुनै कम्पनीले बजारमा नयाँ उत्पादन ल्याउन सक्छ। प्रारम्भिक लगानीकर्ताको विश्वास जित्न सक्छ र छोटो समयमा ग्राहकको सङ्ख्या बढाउन पनि सक्छ। तर उत्पादनले वास्तविक व्यावसायिक मूल्य सिर्जना गर्न सकेन भने यस्तो विस्तार दीर्घकालीन हुन सक्दैन।
स्केलिङ इनोभेसन ले व्यवसायको यही चुनौतीलाई केन्द्रमा राखेको छ। यसले कम्पनीलाई बजार विस्तारको गति र नाफाको आवश्यकताबीच सन्तुलन कायम गर्न प्रेरित गर्छ।
ग्राहकको आवश्यकता बुझ्ने, उत्पादनको मूल्य स्पष्ट पार्ने, उपयुक्त मूल्य निर्धारण गर्ने, बिक्री प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउने र ग्राहकलाई लामो समयसम्म जोडिराख्ने विषयलाई व्यवसाय विस्तारका अनिवार्य आधारका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
नेपालमा पनि नयाँ व्यवसाय सुरु गर्ने उत्साहसँगै तिनलाई दिगो बनाउने व्यावसायिक क्षमताको विकास आवश्यक छ। नयाँ विचार र प्रविधि भित्र्याउनु महत्त्वपूर्ण भए पनि तिनलाई आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्ने व्यवसायमा रूपान्तरण गर्न सक्नुपर्छ।
उद्यमीले आफ्नो उत्पादन कति राम्रो छ भन्ने प्रश्नसँगै ग्राहकले त्यसका लागि कति मूल्य तिर्न तयार छन्, बजार कति ठूलो छ, विस्तार गर्दा लागत कसरी बढ्छ र व्यवसायले दीर्घकालीन रूपमा कसरी आम्दानी गर्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नुपर्छ।
नवप्रवर्तनको सफलता नयाँ कुरा निर्माण गर्नुमा मात्र सीमित छैन। त्यसलाई ग्राहकको वास्तविक आवश्यकतासँग जोडेर आर्थिक रूपमा दिगो बनाउनुमा यसको वास्तविक उपलब्धि निहित हुन्छ।
स्केलिङ इनोभेसन को मुख्य सन्देश यही हो-राम्रो उत्पादनले व्यवसाय सुरु गर्न सहयोग गर्छ, तर सही व्यावसायिक रणनीतिले मात्र त्यसलाई दीर्घकालीन र नाफामुखी संस्थामा रूपान्तरण गर्न सक्छ।
