काठमाडौं । आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स अर्थात् एआईको तीव्र विस्तारले अब डेटा सेन्टर र ठूला प्रविधि कम्पनीको लगानीमा मात्रै प्रभाव पारिरहेको छैन। यसको प्रत्यक्ष असर सर्वसाधारणले प्रयोग गर्ने मोबाइल, ल्यापटप, ट्याबलेट र एसएसडीको मूल्यमा देखिन थालेको छ।
एआईका लागि आवश्यक उच्च क्षमताका चिप र मेमोरीको माग तीव्र बढ्दा उत्पादकले सीमित उत्पादन क्षमता एआई सर्भरतर्फ केन्द्रित गरेका छन्। त्यसको दबाब सामान्य उपभोक्ता उपकरणमा प्रयोग हुने डीआरएएम र न्यान्ड फ्ल्यासको मूल्यमा परेको छ।
गार्टनरले सन् २०२६ को अन्त्यसम्म डीआरएएम र एसएसडीको संयुक्त मूल्य सन् २०२५ को तुलनामा १३० प्रतिशतसम्म बढ्न सक्ने प्रक्षेपण गरेको छ। यसको प्रभाव औसत पीसीको मूल्यमा १७ प्रतिशत र स्मार्टफोनको मूल्यमा १३ प्रतिशतसम्म पर्न सक्ने उसको अनुमान छ। यही मूल्य दबाबका कारण २०२६ मा विश्वव्यापी पीसी ढुवानी १०.४ प्रतिशत र स्मार्टफोन ढुवानी ८.४ प्रतिशत घट्न सक्ने गार्टनरको प्रक्षेपण छ।
एआईले मेमोरी बजारमा दबाब बढायो
एआई डेटा सेन्टरमा प्रयोग हुने एचबीएम, सर्भर डीआरएएम र उच्च क्षमताका एसएसडीको माग सामान्य कम्प्युटर र मोबाइल बजारको तुलनामा तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। एआई मोडलको तालिम र सञ्चालनका लागि ठूलो मात्रामा डेटा तत्काल प्रशोधन र भण्डारण गर्नुपर्ने भएकाले डेटा सेन्टरले परम्परागत सर्भरभन्दा धेरै मेमोरी क्षमता प्रयोग गर्छन्।
सामसङ इलेक्ट्रोनिक्स, एसके हाइनिक्स र माइक्रोनजस्ता प्रमुख मेमोरी उत्पादकले एआई सर्भरका लागि आवश्यक एचबीएम र उच्च क्षमताका सर्भर मेमोरीमा लगानी बढाइरहेका छन्। उत्पादन क्षमता तत्कालै ठूलो मात्रामा थप्न नसकिने भएकाले उपलब्ध क्षमता बढी आम्दानी हुने एआई तथा सर्भर बजारतर्फ केन्द्रित भएको छ।
ट्रेन्डफोर्सका अनुसार २०२६ को तेस्रो त्रैमासमा परम्परागत डीआरएएमको करार मूल्य अघिल्लो त्रैमासको तुलनामा १३ देखि १८ प्रतिशतसम्म बढ्ने अनुमान छ। न्यान्ड फ्ल्यासको मूल्य पनि १० देखि १५ प्रतिशतसम्म बढ्ने प्रक्षेपण गरिएको छ। एआई सर्भरका लागि मेमोरीको माग बलियो रहँदा उपभोक्ता इलेक्ट्रोनिक्सका उत्पादकले पनि महँगो मूल्यमा मेमोरी खरिद गर्नुपर्ने अवस्था बनेको ट्रेन्डफोर्सको विश्लेषण छ।
यसअघि २०२६ को पहिलो त्रैमासमै परम्परागत डीआरएएमको करार मूल्य ५५ देखि ६० प्रतिशतसम्म र न्यान्ड फ्ल्यासको मूल्य ३३ देखि ३८ प्रतिशतसम्म बढ्ने अवस्था बनेको थियो। क्लाउड सेवा प्रदायकले ठूलो परिमाणमा उत्पादन क्षमता सुरक्षित गरेपछि अन्य खरिदकर्तामाथि मूल्य दबाब थपिएको थियो।
गार्टनरले सन् २०२६ मा डीआरएएमको वार्षिक मूल्य १२५ प्रतिशत र न्यान्ड फ्ल्यासको मूल्य २३४ प्रतिशतसम्म बढ्न सक्ने अनुमान गरेको छ। यही मूल्य वृद्धिका कारण विश्व सेमिकन्डक्टर उद्योगको आम्दानी ६४ प्रतिशतले बढेर १.३२ ट्रिलियन डलरभन्दा माथि पुग्ने र मेमोरी क्षेत्रको आम्दानी मात्रै ६३३ अर्ब डलरभन्दा बढी हुने उसको प्रक्षेपण छ।
यसले एउटा महत्वपूर्ण परिवर्तन देखाउँछ। सेमिकन्डक्टर उद्योगमा अहिले सबैभन्दा आकर्षक बजार परम्परागत मोबाइल र पीसी होइन, एआई डेटा सेन्टर बनेका छन्।
सस्तो मोबाइल बजारमा ठूलो दबाब
मेमोरीको मूल्य बढ्दा सबैभन्दा ठूलो असर बजेट र मध्यम मूल्यका स्मार्टफोनमा परेको छ। प्रिमियम फोन उत्पादकले केही अतिरिक्त लागत नाफाबाट व्यवस्थापन गर्न सक्छन्। तर १५० देखि ४०० डलर मूल्यका फोनमा मेमोरीको लागत वृद्धि कुल उत्पादन लागतकै महत्वपूर्ण हिस्सा बन्न पुगेको छ।
ओम्डियाका अनुसार ४०० डलरभन्दा कम मूल्यका स्मार्टफोनको विश्व बजार सन् २०२६ मा २२ प्रतिशतभन्दा बढी घट्न सक्ने अवस्था बनेको छ। सन् २०२५ को तेस्रो त्रैमासदेखि २०२६ को पहिलो त्रैमाससम्म आइपुग्दा यस वर्गका फोनको बिल अफ मटेरियलमा मेमोरीको लागत हिस्सा झन्डै दोब्बर भएको छ। २०२६ को पहिलो त्रैमासमा ४०० डलरभन्दा कम मूल्यका फोनमा मेमोरीले कुल उत्पादन लागतको करिब ६० प्रतिशतसम्म हिस्सा ओगटेको ओम्डियाको विश्लेषण छ।
मेमोरी महँगिएपछि उत्पादकसँग तीनवटा विकल्प हुन्छन्। मोबाइलको मूल्य बढाउने, समान मूल्यमा कम र्याम तथा स्टोरेज दिने वा सस्तो मोडलको उत्पादन घटाउने। बजारमा यी तीनै प्रकारका रणनीति देखिन थालेका छन्।
ओम्डियाका अनुसार २०२६ को पहिलो त्रैमासमा विश्व स्मार्टफोनको औसत डीआरएएम क्षमता ८.३ जीबी पुगेको भए पनि ४०० डलरभन्दा कम मूल्यका फोनमा औसत मेमोरी क्षमता अघिल्लो वर्षको तुलनामा घटेको छ। समग्र बजारमा फोनको क्षमता बढ्दै गए पनि सस्तो फोनको सेग्मेन्टमा भने क्षमता र लागतबीचको सन्तुलन बिग्रन थालेको देखिन्छ।
यसले उपभोक्तालाई एउटै मूल्यमा पहिलेभन्दा कम सुविधा पाउने अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ। उदाहरणका लागि पहिले ८ जीबी र्याम र २५६ जीबी स्टोरेज उपलब्ध हुने मूल्यमा अब ६ जीबी र्याम वा १२८ जीबी स्टोरेज भएको मोडल आउन सक्छ। उत्पादकले मूल्य स्थिर राखेर स्पेसिफिकेसन घटाउने रणनीति अपनाए उपभोक्ताले मूल्यवृद्धि प्रत्यक्ष नदेखे पनि वास्तविक रूपमा महँगो फोन खरिद गरिरहेको अवस्था बन्न सक्छ।
प्रोसेसर उत्पादनमा पनि लागत बढ्यो
एआईको दबाब मेमोरीमा मात्र सीमित छैन। अत्याधुनिक प्रोसेसर उत्पादन गर्ने फाउन्ड्री क्षमतामा समेत माग बढेको छ।
रोयटर्सका अनुसार सामसङ इलेक्ट्रोनिक्सले केही उन्नत कन्ट्र्याक्ट चिप उत्पादन सेवाको मूल्य १० देखि १५ प्रतिशतसम्म बढाएको छ। ४ न्यानोमिटर, ५ न्यानोमिटर र ८ न्यानोमिटर उत्पादन प्रक्रियामा मूल्य वृद्धि देखिएको हो। एआई चिपको माग बढेपछि अत्याधुनिक उत्पादन क्षमता सीमित भएको र ग्राहकले वैकल्पिक फाउन्ड्री खोज्न थालेपछि मूल्य समायोजन भएको रोयटर्सले जनाएको छ।
एआईका लागि आवश्यक एक्सेलेरेटर, जीपीयू, नेटवर्किङ चिप र अन्य उच्च क्षमताका सेमिकन्डक्टर उत्पादनमा माग बढिरहेको छ। यसको प्रभाव स्मार्टफोनमा प्रयोग हुने सिस्टम अन चिपदेखि अन्य इलेक्ट्रोनिक्स कम्पोनेन्टसम्म पुग्न सक्छ।
गार्टनरका अनुसार २०२६ मा एआई सेमिकन्डक्टरले विश्व सेमिकन्डक्टर आम्दानीको करिब ३० प्रतिशत हिस्सा ओगट्ने अनुमान छ। हाइपरस्केलर कम्पनीहरूको एआई पूर्वाधार लगानी पनि तीव्र गतिमा बढिरहेको छ।
ठूला प्रविधि कम्पनीले डेटा सेन्टर निर्माणमा अर्बौं डलर लगानी गरिरहेका बेला चिप उत्पादकका लागि उच्च मूल्यमा ठूलो परिमाणको अर्डर सुरक्षित गर्नु बढी आकर्षक बनेको छ। त्यसले उपभोक्ता इलेक्ट्रोनिक्स उत्पादकलाई भने उत्पादन लागत व्यवस्थापन गर्न कठिन बनाउँदैछ।
नेपालमा असर झन् ठूलो
विश्व बजारमा चिप र मेमोरीको मूल्य बढ्दा त्यसको प्रभाव नेपालमा थप तह पार गरेर आउँछ। नेपालमा स्मार्टफोन, ल्यापटप, ट्याबलेट, एसएसडी, र्यामलगायत अधिकांश इलेक्ट्रोनिक्स आयातमा निर्भर छन्। विदेशमा उत्पादन लागत बढेपछि नेपालमा त्यसमा ढुवानी, बीमा, कर, विनिमय दर, वितरक र खुद्रा व्यापारको लागत जोडिन्छ।
नेपालको स्मार्टफोन आयात तथ्यांकले पनि बजारमा भइरहेको परिवर्तन देखाउँछ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा नेपालले २२ लाख ६७ हजार ४१९ थान स्मार्टफोन आयात गरेको छ। ती फोनको कुल भन्सार मूल्य ४८ अर्ब ६९ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्ष २१ लाख ८४ हजार ६९४ थान स्मार्टफोन आयात हुँदा मूल्य ३५ अर्ब ५४ करोड रुपैयाँ थियो।
एक वर्षमा आयातित स्मार्टफोनको संख्या करिब ३.८ प्रतिशत मात्रै बढ्दा आयात मूल्य करिब ३७ प्रतिशतले बढेको छ। यसको एउटा कारण महँगा मोडलको आयात बढ्नु हो। तर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कम्पोनेन्ट लागत बढ्नुले पनि औसत मूल्यमा दबाब बढाएको देखिन्छ।
आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा स्मार्टफोन आयातबाट मात्रै सरकारले करिब ९ अर्ब ८ करोड रुपैयाँ राजस्व संकलन गरेको तथ्यांक सार्वजनिक भएको छ। नेपालमा मोबाइल बजारको ठूलो हिस्सा बजेट तथा मध्यम मूल्यका एन्ड्रोइड फोनले ओगटेकाले विश्व बजारको मेमोरी संकटको असर यही वर्गमा बढी देखिन सक्छ।
नेपालमा फोनको मूल्यमा अन्तर्राष्ट्रिय उत्पादन लागतसँगै अमेरिकी डलरसँग नेपाली रुपैयाँको विनिमय दरको प्रभाव पनि पर्छ। डलर बलियो भएको अवस्थामा आयात लागत थप बढ्छ। त्यसमा भन्सार, भ्याट, ढुवानी, बीमा र व्यवसायीको लागत थपिएपछि अन्तर्राष्ट्रिय बजारको सामान्य मूल्य वृद्धिले पनि नेपाली बजारमा ठूलो असर पार्न सक्छ।
सस्तो प्रविधिको चक्रमा ब्रेक
प्रविधि उद्योगमा लामो समयदेखि चलिरहेको प्रवृत्ति नयाँ पुस्तासँगै क्षमता बढ्ने र मूल्य घट्ने थियो। केही वर्षअघि महँगो फोनमा मात्र उपलब्ध ८ जीबी र्याम, २५६ जीबी स्टोरेज र शक्तिशाली प्रोसेसर अहिले मध्यम मूल्यका फोनमा समेत सामान्य बनेका थिए।
एआईको तीव्र विस्तारले यही चक्रमा दबाब सिर्जना गरेको छ। अहिले मेमोरी उत्पादकका लागि करोडौँ उपभोक्ताले खरिद गर्ने स्मार्टफोनभन्दा अर्बौँ डलर लगानी भएका डेटा सेन्टरका ग्राहक बढी आकर्षक बनेका छन्। एउटै ग्राहकले हजारौँ वा लाखौँ उच्च क्षमताका मेमोरी चिप खरिद गर्न सक्छ।
यसले उपभोक्ता बजारको प्राथमिकता कमजोर बनाएको छ। मेमोरी उत्पादकले एआई सर्भरका लागि क्षमता बढाउँदा मोबाइल तथा पीसी उत्पादकले कम प्राथमिकतामा परेको परम्परागत मेमोरी महँगो मूल्यमा खरिद गर्नुपर्ने अवस्था बनेको छ।
गार्टनरका अनुसार मेमोरी लागतको दबाबका कारण २०२६ मा औसत पीसी मूल्य १७ प्रतिशत र स्मार्टफोन मूल्य १३ प्रतिशतसम्म बढ्न सक्छ। मूल्य बढेपछि उपभोक्ताले नयाँ उपकरण खरिद गर्ने समय पनि लम्ब्याउने अपेक्षा गरिएको छ। यसको अर्थ स्मार्टफोन र पीसी बजारमा बिक्रीको संख्या घट्ने र प्रयोग अवधि बढ्ने अवस्था बन्न सक्छ।
मेमोरी बजारमा अर्थपूर्ण मूल्य राहत २०२७ को अन्त्यअघि आउन कठिन हुने गार्टनरको प्रक्षेपणले पनि तत्काल सस्तो ग्याजेटको सम्भावना कमजोर देखाएको छ।
नेपालका उपभोक्ताका लागि यसको असर दुई तहमा देखिन सक्छ। पहिलो, नयाँ मोबाइलको खुद्रा मूल्य बढ्न सक्छ। दोस्रो, समान मूल्यमा उपलब्ध हुने मोबाइलको र्याम, स्टोरेज वा अन्य हार्डवेयर क्षमता घट्न सक्छ।
यसले मोबाइलको मूल्य मात्रै होइन, बजारमा उपलब्ध मोडलको संरचना पनि बदल्न सक्छ। उत्पादक र आयातकर्ताले कम नाफा हुने बजेट सेग्मेन्ट घटाएर प्रिमियम मोडलमा जोड दिन थाले नेपालजस्ता मूल्य संवेदनशील बजारमा उपभोक्ताको विकल्पसमेत खुम्चिन सक्छ।
अहिलेको मेमोरी संकट त्यसैले सामान्य आपूर्ति अवरोध मात्र होइन। एआईका लागि संसारभर भइरहेको विशाल पूर्वाधार विस्तारले सेमिकन्डक्टर उद्योगको उत्पादन प्राथमिकता नै परिवर्तन गरेको छ। एआई डेटा सेन्टरले तानेको मेमोरी र चिपको मागको दबाब मोबाइल, ल्यापटप र एसएसडीसम्म आइपुगेको छ।
गार्टनर र ट्रेन्डफोर्सका प्रक्षेपणअनुसार यो दबाब तत्काल हट्ने अवस्था देखिँदैन। एआई पूर्वाधारमा लगानी बढिरहेसम्म उच्च क्षमताका मेमोरी र प्रोसेसरको माग बलियो रहनेछ। त्यसको असर विश्व बजार हुँदै नेपालजस्तो पूर्ण आयातमा निर्भर उपभोक्ता बजारमा समेत पुग्नेछ।
यसपटक प्रविधिको मूल्य बढ्नुको कारण परम्परागत मुद्रास्फीति मात्र होइन। एआई विस्तारले विश्व सेमिकन्डक्टर उद्योगमा सिर्जना गरेको माग र उत्पादन क्षमताबीचको असन्तुलनले मोबाइलको मूल्य संरचनामै असर पार्न थालेको छ। सस्तो प्रविधिको दशकौँ पुरानो प्रवृत्तिमा आएको यो परिवर्तन नेपाली उपभोक्ताका लागि भने महँगो मोबाइल, कम स्पेसिफिकेसन र लामो समयसम्म पुरानो फोन चलाउनुपर्ने बाध्यतामा बदलिन सक्छ।
