अमेजनको जन्म
५ जुलाई १९९४
अमेरिकाको वासिङ्टन राज्यस्थित बेलेभ्युमा एउटा सामान्य घरको ग्यारेजबाट एउटा असामान्य व्यापारिक प्रयोग सुरु भयो। त्यहाँ कुनै ठूलो गोदाम थिएन। सयौँ कर्मचारी थिएनन्।
आकर्षक कार्यालय थिएन। विश्वव्यापी व्यापारको अनुभव पनि थिएन। थियो त केवल एउटा कम्प्युटर, केही टेबल, इन्टरनेटको तीव्र विस्तारमाथिको असाधारण विश्वास र भविष्यबारे ठूलो सपना देख्ने ३० वर्षीय जेफ बेजोस।
बेजोसले त्यही दिन एउटा कम्पनी स्थापना गरेका थिए, जसको नाम थियो-अमेजन।
आज विश्वकै ठूला कम्पनीमध्ये एक अमेजनको वास्तविक कथा विशाल रकम र ठूलो समूहबाट भएको थिएन। यसको कथा त एक जना मानिसले भविष्यलाई वर्तमानभन्दा पहिले देखेको दिनबाट सुरु भएको थियो।
त्यसबेला कसैले कल्पना गरेको थिएन कि घरको ग्यारेजबाट सञ्चालन भइरहेको एउटा सानो अनलाइन पुस्तक पसल केही दशकपछि संसारकै सबैभन्दा प्रभावशाली व्यापारिक संस्थामध्ये एक बन्नेछ।
आज अमेजन केवल अनलाइन सामान बेच्ने कम्पनी होइन। यो खुद्रा व्यापार, क्लाउडमा आधारित कम्प्युटिङ, डिजिटल मनोरञ्जन, विज्ञापन, प्रकाशन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, उपकरण, सदस्यता र खाद्य व्यापारसम्म फैलिएको विशाल व्यापारिक संरचना हो।
वाल स्ट्रिटबाट ग्यारेजसम्म
बाल्यकालदेखि नै विज्ञान र प्रविधिप्रति उत्सुक जेफ बेजोससँग एउटा असाधारण दृष्टि थियो। किशोरावस्थामै कम्प्युटरसँग उनको रुचि बढ्यो। विद्यालयमा कम्प्युटर चलाउन जान्ने विद्यार्थीको सङ्ख्या निकै कम हुँदा उनी त्यसतर्फ आकर्षित भए।
पछि उनले प्रिन्सटन विश्वविद्यालयबाट विद्युत् तथा कम्प्युटर इन्जिनियरिङ र कम्प्युटर विज्ञान अध्ययन गरे। सन् १९८६ मा विश्वविद्यालयबाट स्नातक गरेपछि उनले विभिन्न कम्पनीमा काम गरे।
उनले बैंकर्स ट्रस्ट, एन्डरसन कन्सल्टिङ र अन्ततः वाल स्ट्रिटको लगानी कम्पनी डी.ई. शमा काम गरे। त्यहाँ उनले वित्तीय बजारका जटिल प्रणालीसँग काम गर्ने अवसर पाए।
तर उनको जीवन बदल्ने घटना वित्तीय बजारमा होइन, इन्टरनेटमा देखियो।
सन् १९९४ मा उनले इन्टरनेटको प्रयोग असाधारण गतिमा बढिरहेको तथ्य देखे। इन्टरनेटको प्रयोग वार्षिक करिब २३ सय प्रतिशतले बढिरहेको थियो।
बेजोसलाई लाग्यो-यस्तो वृद्धि सामान्य होइन। बेजोसले वाल स्ट्रिटको आकर्षक जागिर छाडे। न्यूयोर्कबाट सियाटलतर्फ लागे। बाटोमै उनले कम्पनीको प्रारम्भिक योजना तयार गरे।
यदि मानिसको इन्टरनेट प्रयोग यति तीव्र गतिमा बढिरहेको छ भने भविष्यको व्यापार पनि इन्टरनेटमै बन्न सक्छ।
उनले आफ्नो सम्भावित व्यवसायका लागि वस्तुको सूची बनाए। करिब २० प्रकारका उत्पादनमध्ये उनले किताब रोजे।
किन किताब?
किनकि संसारभर पुस्तकको माग थियो, तर कुनै भौतिक पुस्तक पसलले संसारका सबै शीर्षक राख्न सक्दैनथ्यो। इन्टरनेटमा भने त्यो सीमा थिएन। एकै डिजिटल पसलमा लाखौँ शीर्षक देखाउन सकिन्थ्यो।
यही साधारण तर दूरगामी विचारले अमेजनको जन्म गरायो। बेजोसले आफ्नो नयाँ व्यवसायमा सबै कुरा दाउमा लगाएका थिए। अर्थात्, उनी आफैं पनि जोखिमबारे भ्रममा थिएनन्।
“म अनलाइनबाट के बेचुँ?” यो प्रश्न उनको दिमागमा मध्यरातसम्म खेलिरह्यो।
अन्त्यमा उनले पुस्तक रोजे। किनकि पुस्तक नै एउटा यस्तो वस्तु थियो, जसका अनगिन्ती शीर्षकहरू संसारको कुनै पनि भौतिक पसलमा एक ठाउँमा अटाउनै सक्दैनथे।
यदि तपाईंसँग दुनियाँका सारा किताबहरू उपलब्ध गराउने जादु छ भने, तपाईंसँग संसारको सबैभन्दा ठूलो पसल छ।
उनले सानो ग्यारेजमा बसेर यसको बीजारोपण गरे। सन् १९९४ को अन्त्यतिर जेफ बेजोसले आफ्ना आमाबुबालाई आफूले वाल स्ट्रिटको आकर्षक जागिर छाडेर नयाँ व्यवसाय सुरु गर्न लागेको सुनाए। योजना थियो-इन्टरनेटमार्फत किताब बेच्ने।
बुबा माइक बेजोसको पहिलो प्रतिक्रिया थियो, ‘तिमी इन्टरनेटमा किताब बेच्ने भनेको के हो?’
त्यतिबेला अनलाइन किनमेल आजजस्तो सामान्य थिएन। इन्टरनेट नयाँ थियो, अमेजन त झन् अस्तित्वमै आएको थिएन।
जेफले आफ्नो सुरक्षित करियर छाडेर अनिश्चित भविष्य भएको व्यवसाय रोज्दै थिए। आमाले बरु जागिरसँगै नयाँ काम सुरु गर्न सुझाव दिइन्।
तर जेफ रोकिएनन्।
‘समय छिटो बदलिँदैछ, मैले छिटो अघि बढ्नुपर्छ,’ उनले भने। अन्ततः ज्याकी र माइकले छोरामाथि विश्वास गरे। सन् १९९५ मा उनीहरूले अमेजनमा करिब २ लाख ४५ हजार डलर लगानी गरे।
जेफले पैसा गुम्ने सम्भावना ७० प्रतिशतसम्म रहेको चेतावनी दिएका थिए। उनीहरूले व्यापार पूर्ण रूपमा बुझेका थिएनन्। तर जेफलाई बुझेका थिए।
माइकले पछि भनेका थिए, ‘हामी अमेजनमा होइन, जेफमाथि दाउ लगाइरहेका थियौं।’ सायद यही नै उनको सफलताको सबैभन्दा ठूलो प्रारम्भिक पूँजी थियो-पैसा होइन, परिवारको विश्वास।
सुरुमा उनले आफ्नो कम्पनीको नाम ‘क्याडाब्रा’ थियो-‘अब्राकाडाब्रा’ शब्दबाट प्रेरित। तर कम्पनीका वकिलले नाम सुन्दा ‘क्याडाभर’ अर्थात् शवजस्तो सुनेपछि बेजोसले नाम बदल्ने निर्णय गरे।
‘रिलेन्टलेस’ राख्न खोजेका थिए-जसको अर्थ हुन्छ, कहिल्यै नथाक्ने, नरोकिने। अन्ततः ‘अमेजन’ रोजियो।
दक्षिण अमेरिकाको विशाल अमेजन नदीबाट प्रेरित यो नामले बेजोसको महत्वाकाङ्क्षा पनि संकेत गर्थ्यो-विशाल। त्यतिबेला वेबसाइटहरू वर्णानुक्रममा सूचीबद्ध हुने भएकाले ‘ए’ बाट सुरु हुने नामको अर्को व्यावहारिक फाइदा पनि थियो।
त्यो बेला सिएटलको एउटा सानो अफिसमा निलो स्प्रे पेन्टले सेतो बोर्डमा लेखिएको ‘अमेजन डटकम’ को साइनबोर्ड कसैले देखेको भए हाँस्न सक्थ्यो।
तर त्यही साधारण देखिने मानिस, जसको हँसिलो तर गुञ्जायमान हाँसो थियो, उसको भित्र एउटा नेपोलियन जस्तै विशाल र अदम्य महत्वकांक्षा लुकेको थियो।
उनले अझ स्वाभाविक र शक्तिशाली: सुरुदेखि नै उनले स्पष्ट पारेका थिए-अमेजन केवल पुस्तक पसल होइन, भविष्यको सम्पूर्ण वाणिज्यको मेरुदण्ड बन्ने कम्पनी हो।
पहिलो पुस्तक र पहिलो परीक्षा
जुलाई १९९५ मा अमेजनको वेबसाइट सार्वजनिक रूपमा सञ्चालनमा आयो।
पहिलो चरणमा यसको मुख्य व्यापार किताब थियो। अमेजनले अमेरिकी बजारमा मात्रै सीमित भएर काम गरेन। सुरुआती समयमै उसले अमेरिकाका सबै राज्य र विदेशसम्म पुस्तक पठाउने व्यवस्था गरेको थियो।
पहिलो बिक्री भएको पुस्तक थियो-फ्लुइड कन्सेप्ट्स एन्ड क्रिएटिभ एनालगिज : कम्प्युटर मोडल्स अफ द फन्डामेन्टल मेकानिजम्स अफ थट।
त्यो एउटा पुस्तकको बिक्री सानो घटना थियो। तर व्यापारको इतिहासका लागि त्यो एउटा निर्णायक क्षण बन्यो।
अमेजनले प्रमाणित गर्यो-इन्टरनेटबाट पुस्तक बेच्न सकिन्छ। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, उसले देखायो-ग्राहकलाई भौतिक पसलमा नल्याई सामान बेच्न सकिन्छ।
बिक्री बढ्यो, नाफा आएन
सुरुआती महिनामै अमेजनको बिक्री तीव्र गतिमा बढ्न थाल्यो। तर बेजोसले नाफालाई प्राथमिकता दिएनन्। कम्पनीले कमाएको पैसा फेरि व्यवसाय विस्तारमै लगानी गर्यो।
नयाँ प्रविधि। नयाँ कर्मचारी। ठूला गोदाम। वितरण प्रणाली। ग्राहक सेवा। नयाँ बजार। नयाँ उत्पादन।
यही कारण अमेजनले धेरै वर्षसम्म घाटा सहनुपर्यो। तर बेजोसको गणित फरक थियो। उनको नजर त्रैमासिक नाफामा होइन, ग्राहकको सङ्ख्या, बिक्रीको मात्रा र भविष्यको बजार हिस्सामा थियो।
यो रणनीति त्यसबेलाको परम्परागत व्यापारिक सोचभन्दा बिल्कुल फरक थियो।
ग्राहक देवता
अमेजनको प्रारम्भिक संस्कृतिलाई गाइड गर्ने एउटै मात्र उत्तर थियो- ‘कस्टमर अब्सेसन’ वा ग्राहकप्रतिको अगाध उन्माद। बैठकका हरेक महत्वपूर्ण छलफलमा एउटा कुर्सी सधैं खाली राखिन्थ्यो।
त्यो खाली कुर्सी कुनै ठूला अधिकारीका लागि थिएन, त्यो खाली कुर्सी ग्राहकको प्रतिनिधित्व गर्नका लागि राखिन्थ्यो। बेजोस भन्थे, “ग्राहक कोठामा छैन, हामीले ग्राहकको आवाज बन्नुपर्छ।”
शुरुवाती दिनहरूमा यो दृष्टिकोणले चमत्कार गर्यो। उपभोक्ताले कहिल्यै नसोचेको सुविधा पाए। क्लिक गर्नेबित्तिकै घरको ढोकामा सामान आइपुग्ने जादूले मानिसहरूलाई लठ्ठ बनायो।
तर यो जादुको पर्दा पछाडि एउटा अर्कै कथा लेखिंदै थियो। अमेजनले वर्षौंसम्म घाटा सहेर भएपनि आफ्ना प्रतिस्पर्धीहरूलाई बजारबाट धपाउने रणनीति अपनायो।
वाल स्ट्रिटका लगानीकर्ताहरूलाई मनाउँदै बेजोसले भनेका थिए, “हामी अहिले नाफा होइन, बजार हिस्सा खोजिरहेका छौं।”
उनीहरूले साना पुस्तक पसल र स्थानीय खुद्रा व्यापारीहरूलाई यसरी किनारा लगाइदिए जसरी जगंलमा चीताले कमजोर मृगलाई शिकार बनाउँछ।
‘गैजेल्स प्रोजेक्ट’ नाम दिइएको त्यो रणनीति अन्तर्गत कमजोर प्रकाशकहरूलाई ठेगान लगाइन्थ्यो, जसले अमेजनको शर्त मान्दैनथ्यो, उनीहरूको ‘बाइ बटन’ नै गायब गरिन्थ्यो।
जोस र शक्तिले भरिएको यो साम्राज्यले बिस्तारै पुरानो अर्थतन्त्रका सारा किल्लाहरू भत्काउन थाल्यो।
सेयर बजारमा प्रवेश
१५ मे १९९७ मा अमेजन सार्वजनिक कम्पनी बन्यो।
प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासनमार्फत कम्पनीले पुँजी जुटायो। लगानीकर्ताका लागि यो अझै पनि एउटा जोखिमपूर्ण कम्पनी थियो।
अनलाइन व्यापारको भविष्य निश्चित थिएन। इन्टरनेट प्रयोग गर्ने मानिसको सङ्ख्या आजको तुलनामा नगण्य थियो।
धेरैलाई प्रश्न थियो-मानिसले किन कम्प्युटरबाट किताब किन्ने?
तर बेजोससँग अर्को प्रश्न थियो-मानिसले किन नकिन्ने?
यदि इन्टरनेटले खरिदलाई सजिलो, सस्तो र सुविधाजनक बनाउँछ भने उपभोक्ता अन्ततः त्यतैतिर जानेछन् भन्ने उनको विश्वास थियो।
किताबभन्दा बाहिरको अमेजन
सन् १९९८ देखि अमेजनले किताबभन्दा बाहिर आफ्नो विस्तार तीव्र बनायो। सङ्गीतका सिडी, चलचित्रका डिभिडी र अन्य उपभोक्ता वस्तु बिक्री हुन थाले।
अमेजनले बुझिसकेको थियो-किताब कम्पनीको अन्तिम गन्तव्य होइन। किताब केवल प्रवेशद्वार थियो।
त्यसपछि इलेक्ट्रोनिक्स, कपडा, खेलौना, घरायसी सामग्री, सौन्दर्य सामग्री, उपकरण, मोबाइल सामग्री, किराना र असंख्य वस्तु थपिँदै गए।
यही विस्तारले अमेजनलाई ‘अनलाइन पुस्तक पसल’बाट ‘सबै कुरा पाइने डिजिटल बजार’मा रूपान्तरण गर्यो।
तेस्रो-पक्ष विक्रेता : निर्णायक मोड
अमेजनको व्यापारिक इतिहासमा अर्को ठूलो मोड थियो-अन्य विक्रेतालाई आफ्नो वेबसाइटमा सामान बेच्न दिने निर्णय। सन् २००० देखि तेस्रो-पक्ष विक्रेताको प्रणाली विस्तार हुन थाल्यो।
यसले अमेजनको व्यापार मोडल नै बदलिदियो। अब अमेजनले आफैं सबै वस्तु किन्न, भण्डारण गर्न र बेच्नुपर्दैनथ्यो।
संसारभरका व्यापारीहरू अमेजनको बजारमा आउन सक्थे। अमेजनले ग्राहक र विक्रेताबीचको पुलको काम गर्न थाल्यो।
यसबाट ग्राहकले थप विकल्प पाए। विक्रेताले ठूलो बजार पाए। अमेजनले कमिसन, सेवा शुल्क, विज्ञापन, भण्डारण र वितरणबाट आम्दानी गर्न थाल्यो।
आज अमेजनको कुल बिक्रीमा तेस्रो-पक्ष विक्रेताको हिस्सा ६० प्रतिशतभन्दा बढी रहेको छ। त्यो एउटा निर्णयले अमेजनलाई पसलबाट बजारस्थल बनायो।
पहिलो नाफा
अमेजनको लामो घाटाको यात्रा सन् २००१ को चौथो त्रैमासिकमा निर्णायक रूपमा बदलियो। क्रिसमसको किनमेल सिजनपछि कम्पनीले पहिलोपटक त्रैमासिक नाफा देखायो।
त्यसपछि २००३ अमेजनको पहिलो पूर्ण नाफायुक्त वर्ष बन्यो। यसले बेजोसको दीर्घकालीन रणनीतिलाई पुष्टि गर्यो।
उनले वर्षौँसम्म नाफाभन्दा विस्तारमा लगानी गरेका थिए। अब त्यो लगानीले परिणाम दिन थालेको थियो।
ग्राहकलाई सदस्य बनाउने प्रयोग
फेब्रुअरी २००५ मा अमेजनले ‘अमेजन प्रधान’ सुरु गर्यो। वार्षिक शुल्क तिरेर ग्राहकले छिटो र निःशुल्क वितरण सुविधा पाउने व्यवस्था सुरु भयो।
सुरुआतमा यो जोखिमपूर्ण निर्णय थियो। ग्राहकले सामान किन्नुअघि नै शुल्क किन तिर्लान्?
तर बेजोसको उद्देश्य केवल सदस्यता शुल्क उठाउनु थिएन। उनी ग्राहकलाई अमेजनसँग अझ गहिरो रूपमा जोड्न चाहन्थे। यदि ग्राहकले पहिले नै सदस्यता शुल्क तिरिसकेको छ भने उसले अमेजनबाट थप सामान किन्ने सम्भावना बढ्छ।
पछि प्रिमियममा चलचित्र, सङ्गीत र अन्य डिजिटल सेवा थपिए। यसले अमेजन प्रधानलाई केवल वितरण सुविधा नभई ग्राहकलाई अमेजनको सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणालीमा बाँध्ने माध्यम बनायो।
किताब बेच्ने कम्पनीले कम्प्युटिङ बेच्न थाल्यो
अमेजनको सबैभन्दा असाधारण विस्तार खुद्रा व्यापारमा होइन, कम्प्युटिङमा भयो। २००६ मा अमेजन वेब सेवा सुरु भयो।
कम्पनीले आफ्नै विशाल प्रविधि पूर्वाधारलाई अन्य व्यवसायका लागि प्रयोग गर्न सकिने सेवा बनायो।
यसले व्यापारको अर्को संसार खोल्यो। अब कुनै कम्पनीले आफ्नै महँगो सर्भर र कम्प्युटिङ पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता घट्यो।
आवश्यकताअनुसार कम्प्युटिङ शक्ति, भण्डारण र अन्य सेवा लिन सकिने भयो।
यसबाट अमेजनको ग्राहक आधार खुद्रा उपभोक्ताबाट विश्वभरका प्रविधि कम्पनी र संस्थासम्म फैलियो।
किताब बेचेर सुरु भएको कम्पनी अब संसारका कम्पनीलाई कम्प्युटिङ शक्ति बेचिरहेको थियो। यही क्षण अमेजन एउटा खुद्रा कम्पनीभन्दा धेरै ठूलो बन्न थाल्यो।
किन्डल र पढ्ने संसारको पुनर्निर्माण
१९ नोभेम्बर २००७ मा अमेजनले किन्डल सार्वजनिक गर्यो। किताब बेच्ने कम्पनीले अब पुस्तक पढ्ने उपकरण निर्माण गरेको थियो।
किन्डलले पाठकलाई ठूलो सङ्ख्यामा पुस्तक एउटै उपकरणमा राख्ने सुविधा दियो। यससँगै अमेजनले डिजिटल पुस्तकको बजारमा आफ्नो प्रभाव बढायो।
पछि लेखकहरूले परम्परागत प्रकाशकबिनै आफ्ना पुस्तक प्रकाशित गर्न सक्ने व्यवस्था पनि विस्तार भयो। अमेजनले पुस्तक बेच्न सुरु गरेको थियो।
तर अन्ततः उसले पुस्तक लेख्ने, प्रकाशित गर्ने, बेच्ने र पढ्ने सम्पूर्ण प्रक्रियामै प्रभाव जमायो।
मुख्य सडकदेखि सरकारको क्लाउडसम्म
अमेजन केवल किताब र खेलौना बेच्ने ठाउँमा सीमित रहेन। बेजोसले यसलाई ‘अनलाइन मल’ मा परिणत गरे, जहाँ जुनसुकै साना-ठूला बिक्रेताले आफ्नो सामान बेच्न सक्थे।
तर त्यहाँ एउटा सूक्ष्म पासो थियो-अमेजन आफैं त्यो मुख्य सडकको घरधनी पनि थियो र त्यही सडकमा पसल थापेर अरूसँग प्रतिस्पर्धा पनि गरिरहेको थियो।
बिक्रेताहरूले कमाएको डाटा, उनीहरूको बिक्रीको ट्रेन्ड सबै अमेजनको नियन्त्रणमा हुन्थ्यो। जसले गर्दा अमेजनले कसैलाई पनि जुनसुकै बेला शून्यमा झार्न सक्थ्यो।
एन्ड्री जेसीको नेतृत्वमा सुरु भएको ‘अमेजन वेब सर्भिस’ (एडब्ल्यूएस) ले डिजिटल दुनियाँमा अर्को ठूलो क्रान्ति ल्यायो।
अमेरिकी सर्वोच्च गुप्तचर निकाय सीआईएसँगको ६० करोड डलरको सम्झौताले अमेजनलाई केवल एउटा खुद्रा पसलबाट राष्ट्रिय सुरक्षाको डिजिटल मेरुदण्डमा बदल दियो।
नेटफिक्सदेखि एयरबिएनबीसम्म आज विश्वका लाखौं डिजिटल संस्थाहरू अमेजनकै सर्भरमा श्वास फेरिरहेका छन्।
घरभित्र प्रवेश गरेको एलेक्सा
त्यसपछि घरभित्र प्रवेश गर्यो ‘अलेक्सा’।
“अलेक्सा, मेरो बत्ती बालिदेऊ,” वा “अलेक्सा, यो गीत बजायो” भन्दै मानिसहरूले आफ्नै घरमा स्वेच्छाले सुन्ने यन्त्रहरू भित्र्याए।
मानिसको आवाज सुन्ने, बुझ्ने र सिक्ने कृत्रिम बुद्धिमत्ताको यो जादुले अमेजनलाई मानिसको निजी जीवनको अति अन्तरंग हिस्सा बनाइदियो।
कतिपयले यसलाई भविष्यको सुन्दर प्रविधि भने भने, कतिपयले जर्ज ओरवेलको उपन्यास ‘१९८४’ को त्यो अदृश्य नजरको झझल्को देखे, जहाँ राज्य वा शक्तिले तपाईंका हरेक कुरा सुनिरहेको हुन्छ।
आज अमेजनको अर्को ठूलो प्रतिस्पर्धा कृत्रिम बुद्धिमत्तामा छ। ग्राहकले वस्तु खोज्ने पुरानो तरिका बदलिँदैछ। अब ग्राहकले प्रश्न सोध्न सक्छ। आफ्नो आवश्यकता बताउन सक्छ। तुलना गर्न सक्छ।
र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले उपयुक्त विकल्प सुझाउन सक्छ। अमेजनले पनि आफ्नो विशाल ग्राहक तथ्याङ्क, उत्पादन सूची र कम्प्युटिङ पूर्वाधारलाई कृत्रिम बुद्धिमत्तासँग जोडिरहेको छ।
यसको उद्देश्य केवल ग्राहकले खोजेको वस्तु देखाउनु होइन। ग्राहकले खोज्नुअघि उसलाई के चाहिन सक्छ भन्ने अनुमान गर्नु हो।
यहीँ अमेजनको पुरानो रणनीति नयाँ प्रविधिसँग जोडिन्छ।
ग्राहक केन्द्रमा।
तथ्याङ्क हातमा।
प्रविधि साथमा।
र विशाल बजार अगाडि।
प्रविधि, प्रयोग र जोखिम
अमेजनको सफलताको अर्को आधार यसको प्रयोग गर्ने संस्कार हो।
इको र एलेक्सा।
क्यासियरविहीन पसल।
ड्रोनबाट वितरण।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता।
स्वचालित गोदाम।
व्यक्तिगत उत्पादन सिफारिस। यी सबै अमेजनको एउटै सोचका परिणाम हुन्-भोलिको ग्राहक अनुभव आजै परीक्षण गर्ने।
कुनै प्रयोग असफल भयो भने त्यसलाई अन्त्य मानिँदैन। बरु अर्को प्रयोगको आधार बनाइन्छ। बेजोसले एकपटक भनेका थिए-दृष्टिमा दृढ हुनुपर्छ, तर त्यसलाई हासिल गर्ने तरिकामा लचिलो हुनुपर्छ।
यही दर्शन अमेजनको व्यापार संस्कृतिको मूलमा रह्यो।
अधिग्रहणमार्फत नयाँ साम्राज्य
अमेजनले आफ्नै उत्पादन र सेवा विकाससँगै अन्य कम्पनी खरिद गरेर पनि नयाँ क्षेत्रमा प्रवेश गर्यो। सन् २००९ मा जुत्ता बिक्री गर्ने जाप्पोस खरिद गर्यो।
सन् २०१४ मा प्रत्यक्ष प्रसारण केन्द्रित ट्विच खरिद गर्यो। सन् २०१७ मा करिब १३ अर्ब ७० करोड डलरमा होल फुड्स खरिद गर्यो।
यसले अमेजनलाई खाद्य खुद्रा व्यापारमा ठूलो प्रवेश दिलायो। सन् २०२२ मा करिब ८ अर्ब ५० करोड डलरमा एमजीएम खरिद गर्यो।
यससँगै अमेजनको मनोरञ्जन सामग्रीको भण्डार थप विशाल भयो। कम्पनीले स्पष्ट सन्देश दिइरहेको थियो-अमेजन कुनै एउटा उद्योगको कम्पनी होइन।
जहाँ ग्राहक छन्, त्यहाँ अमेजनको सम्भावित बजार छ।
अमेजनको असली व्यापारिक सूत्र
अमेजनलाई बुझ्न एउटा चक्र बुझ्नुपर्छ। कम मूल्यले ग्राहक आकर्षित गर्छ।
धेरै ग्राहक आएपछि बिक्री बढ्छ। बिक्री बढेपछि धेरै विक्रेता आउँछन्।
विक्रेता बढेपछि उत्पादनको विकल्प बढ्छ। विकल्प बढेपछि ग्राहक अनुभव सुधारिन्छ।
र राम्रो अनुभवले अझ धेरै ग्राहक ल्याउँछ। त्यसमा अमेजन प्रधान जोडिन्छ।
विज्ञापन जोडिन्छ। क्लाउडमा आधारित कम्प्युटिङ जोडिन्छ। डिजिटल सामग्री जोडिन्छ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता जोडिन्छ। यसरी एउटा व्यवसायबाट अर्को व्यवसाय जन्मिन्छ। अर्को व्यवसायले पहिलो व्यवसायलाई अझ बलियो बनाउँछ।
यही हो अमेजनको वास्तविक शक्ति।
नक्कल गर्नुपर्ने कुरा यसको सोच हो
पहिलो-सुरुमा एउटा निश्चित बजारमा बलियो बन्ने। दोस्रो-ग्राहकलाई केन्द्रमा राख्ने। तेस्रो-तत्काल नाफाभन्दा दीर्घकालीन मूल्य निर्माणमा ध्यान दिने।
चौथो-तथ्याङ्कलाई व्यापारिक सम्पत्तिका रूपमा प्रयोग गर्ने। पाँचौँ-प्रविधिलाई सजावट होइन, व्यवसायको पूर्वाधार बनाउने।
छैटौँ-असफल प्रयोगसँग डर नमान्ने। सातौँ-एउटै ग्राहकलाई धेरै सेवा दिन सकिने व्यापारिक प्रणाली निर्माण गर्ने। र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण-प्रतिस्पर्धीलाई पछ्याएर होइन, ग्राहकको भविष्यको आवश्यकता अनुमान गरेर अघि बढ्ने।
ग्यारेजको त्यो प्रयोग अझै जारी छ
५ जुलाई १९९४ मा बेजोसले ग्यारेजबाट सुरु गरेको कम्पनीको आकार आज कल्पनाभन्दा बाहिर छ। तर अमेजनको सबैभन्दा रोचक पक्ष यसको आकार होइन।
रोचक पक्ष हो-यसले आफूलाई कहिल्यै एउटै व्यवसायको सीमाभित्र राखेन। पुस्तकबाट सुरु भयो।
खुद्रा व्यापारमा फैलियो। त्यसपछि सदस्यता। डिजिटल पुस्तक। मनोरञ्जन। खाद्य व्यापार। विज्ञापन। कम्प्युटिङ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता।
प्रत्येक विस्तारले अघिल्लो व्यवसायलाई कमजोर होइन, अझ बलियो बनायो।
यही कारण अमेजनलाई केवल विश्वकै ठूलो ई–व्यापार कम्पनी भन्नु यसको कथा छोट्याउनु हुनेछ। यो ग्राहकको व्यवहारलाई निरन्तर अध्ययन गर्दै आफूलाई पुनर्निर्माण गरिरहने कम्पनी हो।
बेजोसले १९९४ मा इन्टरनेटको तीव्र वृद्धि देखे। आज अमेजन कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विस्फोटलाई त्यही आँखाले हेरिरहेको छ।
त्यतिबेला प्रश्न थियो-इन्टरनेटबाट सामान बेच्न सकिन्छ?
आज प्रश्न छ-कृत्रिम बुद्धिमत्ताले ग्राहकलाई सामान चाहिनुअघि नै उसको आवश्यकता बुझ्न सक्छ? अमेजनको इतिहास हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ।
उसले भविष्यको प्रतीक्षा गर्दैन। भविष्यको सम्भावना देखेपछि त्यसलाई आजै व्यवसायमा बदल्न खोज्छ। ग्यारेजमा राखिएको त्यो पहिलो कम्प्युटरबाट सुरु भएको यात्रा आज सयौँ अर्ब डलरको व्यापारमा पुगेको छ।
तर अमेजनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि कुनै एउटा उत्पादन, सेवा वा प्रविधि होइन। उसले संसारभरका उपभोक्तालाई एउटा नयाँ बानी सिकायो-चाहेको वस्तु खोज्न बजारमा जानुपर्दैन; बजार नै तपाईंको घरसम्म आउन सक्छ।
यही विचारले ग्यारेजको एउटा सानो पुस्तक पसललाई विश्वव्यापी डिजिटल साम्राज्यमा बदलिदियो।
