मार्क जुकरबर्गको नाम सुन्दा नै सामाजिक सञ्जालको विश्वव्यापी प्रभाव अनि युवा उद्यमीको प्रेरणादायी कथा एकैसाथ आउँछ ।
उनी आफ्नै कम्पनीका कारण चर्चामा रहन सफल व्यक्ति हुन् । सबैलाई थाहा भएकै हो- उनी सामाजिक सञ्जाल फेसबुकका संस्थापक हुन् ।
धनाढ्य त छन् नै, आफ्नो सामान्य र सरल जीवनशैलीका कारण पनि उनी उत्तिकै चर्चित छन् ।
हाल ४२ वर्षका उनी छोटो समयमा नै सफल र यतिका चर्चित हुनुका कारण उनको दिमागी उपज वा ब्रेनचाइल्ड फेसबुक नै हो ।
उनले १९ वर्षको उमेरमा हार्वर्ड विश्वविद्यालयबाट सन् २००४ को सुरुतिर सुरुआत गरेको सामाजिक सञ्जाल फेसबुक हाल विश्वका दुई अर्ब ५० करोडभन्दा धेरै मानिसहरूले सक्रिय रूपमा प्रयोग गर्छन् ।
त्यसैले उनी धनाढ्य छन् र उत्तिकै चर्चित पनि । यो संख्या आफैँमा आश्चर्यजनक छ । किनकि यसले संसारभरका करोडौं मानिसहरूलाई एकअर्कासँग जोड्ने माध्यम बनेको छ ।
परिवारका सदस्यहरू, पुराना साथीहरू, नयाँ चिनेकाहरू सबै एउटै प्लेटफर्ममा भेला हुन्छन् र आफ्ना खुसीका क्षणहरू साझा गर्छन् । यसैले फेसबुक केवल एक सामाजिक सञ्जाल मात्र होइन, मानवीय सम्बन्धको पुल बनेको छ ।
सानैदेखि प्रविधिमा लगाव
उनको सफलताको कथा उत्तिकै रोचक र प्रेरणादायी छ । सन् १९८४ मा जन्मेका उनीमा सानैदेखि कम्प्युटर प्रोग्रामिङबारे लगाव थियो ।
बाह्र वर्षको उमेरमा नै उनले जुकनेट नामक कम्प्युटर प्रोग्राम बनाइसकेका थिए । त्यसबेला उनको त्यो प्रोग्राम उनका बुबाको दाँतसम्बन्धी अस्पतालका लागि बिरामीहरूको तथ्याङ्क राख्न प्रयोग गरिन्थ्यो । यो सानो प्रयास नै पछि ठूलो क्रान्तिको बीउ बनेको थियो ।
सानो उमेरमा नै प्रोग्रामिङको दुनियाँमा डुबुल्की मार्नु भनेको असाधारण कुरा हो । धेरै किशोरहरु खेलकुदमा रमाउँदा उनी कोड लेख्न गर्न व्यस्त हुन्थे ।
यसले उनको दिमागमा सृजनात्मक सोच र प्राविधिक क्षमताको जग बसालेको थियो । उनी सन् २००२ मा फिलिप्स एक्जिटर कलेजबाट पढाइ सकेर हार्वर्ड विश्वविद्यालयमा भर्ना भएका थिए ।
विश्वविद्यालयमै रहँदा उनले आफ्ना सहपाठीहरूलाई ‘हट अर नट’ गेमका लागि सन् २००३ मा एउटा कम्प्युटर प्रोग्राम बनाएका थिए ।
सहपाठीहरूले एक अर्काको अनुहार भएको तस्बिर हेरेर आकर्षक भए/नभएको सङ्केत दिने र रेटिङ गर्ने शैलीमा हट अर नट गेम खेलिने भएकाले उनले त्यो प्रोग्रामलाई ‘फेसम्यास’ नाम दिएका थिए । यो खेलमार्फत उनले मानिसहरूको सामाजिक जडानको चाहना बुझेका थिए । फेसम्यासले विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूमाझ चर्चा सिर्जना गरेको थियो र यसले उनलाई सामाजिक अन्तरक्रियाको डिजिटल रूप कस्तो हुन सक्छ भन्ने विचार दियो ।
फेसबुकको सुरुआत
पछि सन् २००४ को फेब्रुअरी महिनामा उनले हार्वर्ड विश्वविद्यालयमा आफ्ना सहपाठीहरूलाई आफ्नै प्रोफाइल बनाउन मिल्ने, अरू साथीहरूसँग कुराकानी गर्न सकिने तथा फोटोहरू अपलोड गरी अर्काले मन पराउने शैलीमा अर्को प्रोग्राम बनाएका थिए ।
उनले हार्वर्ड विश्वविद्यालयका केही साथीहरूका लागि भनेर बनाएको उक्त प्रोग्रामलाई उनले ‘द फेसबुक’ को नाम दिएका थिए । उनले हार्वर्ड विश्वविद्यालयमा आफ्ना केही साथीहरूका लागि बनाएको प्रोग्राम विश्वविद्यालयकै अन्य धेरै साथीहरू तथा विद्यार्थीमाझ लोकप्रिय बन्दै गयो ।
त्यसपछि उनले आफ्नो ब्रेनचाइल्डका लागि समय दिन हार्वर्ड विश्वविद्यालय नै त्याग्ने निर्णय गरे । यसअनुसार उनले फेसबुकको कार्यालय पालो आल्टो क्यालिफोर्नियामा स्थापना गरे ।
यससँगै उनले फेसबुकलाई आइभी लिगका अन्य विश्वविद्यालय तथा कलेजहरूमा पनि विस्तार गर्दै लगे । यस अनुसार फेसबुकको लोकप्रियता हार्वर्डमात्रै नभई अन्य विश्वविद्यालयमा पनि लोकप्रिय बन्दै गयो । सन् २००४ को अन्त्यसम्म फेसबुकका प्रयोगकर्ता दस लाख कटिसकेका थिए । यो छोटो समयमा भएको वृद्धि नै उनको दूरदृष्टिको प्रमाण थियो ।
विश्वविद्यालय छाड्नु जोखिमपूर्ण थियो तर उनले आफ्नो सपनामा विश्वास गरे । धेरै युवाले शिक्षाको सुरक्षित बाटो रोज्दा उनले नयाँ बाटो रोज्ने साहस देखाए । यसले उनलाई युवा उद्यमीहरूको प्रेरणाको स्रोत बनाएको छ ।
यही समय उनले द फेसबुकका लागि अक्सल नामक लगानी कम्पनीबाट एक करोड २७ लाख अमेरिकी डलर लगानी थप्न पनि सफल भए ।
योबीचमा याहू र अन्य प्राविधिक कम्पनीहरूले फेसबुकलाई किन्नसमेत अफर गरेका थिए । त्यसबेला याहूले उनीसमक्ष द फेसबुकका लागि एक अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको अफर गरेको बताइन्छ । तर, उनले द फेसबुक अन्य कम्पनीलाई बेच्ने भन्दा पनि द फेसबुकमा अरू फिचरहरू थप्ने र यसलाई अझ परिष्कृत तथा विस्तार गर्नमा आफ्नो ध्यान दिन थाले ।
यो निर्णयले उनको साहस र दीर्घकालीन सोचलाई उजागर गर्छ । तत्कालको ठूलो रकम अस्वीकार गरेर आफ्नो सिर्जनालाई अझ ठूलो बनाउने उनको सोचले आजको फेसबुकलाई सम्भव बनाएको छ । सन् २००५ को अगस्ट महिनामा उनले फेसबुक डट कम नामक वेब एड्रेस दुई लाख अमेरिकी डलरमा खरिद गर्न सफल भए । यससँगै फेसबुक अमेरिकाबाहिरका मुलुकमा रहेका शैक्षिक केन्द्रहरूमा पनि चर्चित बन्न पुगिसकेको थियो ।
यसक्रममा सन् २००५ को अन्त्यसम्म फेसबुकका प्रयोगकर्ता ५५ लाख पुगेका थिए । यो वृद्धिले देखाउँछ कि मानिसहरू सामाजिक जडान चाहन्छन् र फेसबुकले त्यो आवश्यकतालाई पूरा गरेको थियो ।
फेसबुकको विश्वव्यापी विस्तार
यसअघि विद्यार्थीले मात्र फेसबुकमा आफ्नो प्रोफाइल बनाएपनि सन् २००६ को सेप्टेम्बर महिनाबाट इमेल भएका जो कोहीले पनि फेसबुकमा प्रोफाइल बनाउन सक्ने भए । सित्तैमा प्रोफाइल बनाएर मानिसहरूसँग अन्तरक्रिया गर्न सकिने भएपछि फेसबुकको लोकप्रियता इन्टरनेट पुगेको विश्वको हरेक कुनामा बढ्दै जान थालेको थियो ।
त्यसपछि उनले पछाडि फर्केर हेर्नुपरेन । उनको सफलताकै गोरेटोमा उनी फोर्ब्स पत्रिकाको धनाढ्यहरूको सूचीमा सन् २००८ मा केबल २३ वर्षको उमेरमै विश्वको सबैभन्दा कान्छो अर्बपतिको रूपमा नामङ्कित भइसकेका थिए ।
त्यसपछि एकपछि अर्को गरी सफलता उनको पछि लागेर आउन थाले । सन् २०१० मा टाइम म्यागजिनले उनलाई वर्ष व्यक्तिको घोषणा गरेको थियो । यो सम्मान उनको योगदानको कदर थियो । त्यसलगत्तै मोबाइल इन्टरनेटमा आएको प्राविधिक क्रान्तिपछि फेसबुकको लोकप्रियता संसारभर बढ्दै गयो ।
यसैबीचमा फेसबुकले सञ्जालमा फिचरहरू थप्ने र त्यसलाई अझ समय सापेक्ष तथा परिष्कृत गर्दै लग्यो । मोबाइलको उदयसँगै मानिसहरू जुनसुकै समय र ठाउँबाट जोडिन सक्ने भए जसले फेसबुकलाई अझ अभिन्न बनाएको छ ।
फेसबुकदेखि मेटासम्मको यात्रा
सन् २०१२ मा फेसबुकले सार्वजनिक रूपमा शेयर विक्री सुरु गर्यो । हाल जुकरबर्गसँग फेसबुकको सीमित मात्र शेयर छ । यद्यपि प्रमुख कार्यकारीका रूपमा उनले फेसबुकलाई अगाडि बढाइरहेका छन् । हाल ह्वाट्सएप, इन्स्टाग्राम, आक्युलस, भीआरजस्ता सामाजिक सञ्जाल र इन्टरनेटका सेवाहरू फेसबुकको मातहतमा छन् ।
यी प्लेटफर्महरूले संसारभरका मानिसहरूलाई अझ नजिक ल्याएका छन् । इन्स्टाग्रामले तस्बिर र भिडियोमार्फत सिर्जनात्मकता बढाएको छ भने ह्वाट्सएपले तत्काल सन्देश आदानप्रदान सहज बनाएको छ । आक्युलस र भर्चुअल रियलिटीले भविष्यको प्रविधिमा नयाँ आयाम थपेको छ । अर्बपति जुकरबर्ग दान र परोपकारमा पनि उत्तिकै सक्रिय छन् ।
उनले हालसम्म दशौं करोड अमेरिकी डलर बराबरको सम्पत्ति दान र परोपकारमा खर्चेका छन् । उनले अफ्रिका, ल्याटिन अमेरिका र एशियाका गरिब मुलुकमा विभिन्न परियोजनामा पनि उत्तिकै मात्रामा आफ्नो सम्पत्ति खर्चिरहेका छन् । यसले उनको सफलतालाई अझ अर्थपूर्ण बनाएको छ ।
शिक्षा, स्वास्थ्य र प्रविधिको पहुँच बढाउने काममा उनको योगदानले लाखौं जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पारेको छ । उनी युवाहरुका लागि उत्प्रेरणा पनि हुन् । उनी संसारका विभिन्न स्थानमा पुगेर युवाहरूलाई उत्प्रेरणा दिइरहेका हुन्छन् । उनी सरल छन्, अर्बपति भएपनि उनी हेर्दा अर्बपति जस्ता देखिँदैनन् । सायद यसैकारणले उनी विश्वमा खासगरी युवाहरूमाझ लोकप्रिय छन् ।
उनको साधारण पोसाक र सामान्य व्यवहारले देखाउँछ कि साँचो सफलता भित्रबाट आउँछ ।
जोखिमबाट सफलताको बाटो
सानो उमेरदेखि नै लगाव भएको क्षेत्रतर्फ नै आफ्नो ध्यान केन्द्रित गर्न पाउनु उनका लागि महत्वपूर्ण पाटो थियो । कलिलो उमेरमा नै प्रोग्राम बनाएर छोटो समयमा नै त्यसलाई आफ्नो विश्वविद्यालय त्यसपछि विश्वभर लोकप्रिय बनाउने उनको क्षमता आफैंमा उदाहरणीय छ ।
त्यस्तै, हार्वर्डजस्तो प्रतिष्ठित विश्वविद्यालय बीचैमा छाडेर कलिलो उमेरमा नै भर्खर सुरु गरिएको सामाजिक सञ्जाल फेसबुकतर्फ आफ्नो ध्यान केन्द्रित गर्नु उनका लागि कम जोखिमपूर्ण थिएन । तैपनि उनको निर्णय सही साबित भएको छ। उनी विश्वमा परिचित नाम बनिसकेका छन् भने उनको सफलता पनि युवाहरूका लागि प्रेरणाको स्रोतका रूपमा रहेको छ ।
उनको कथाबाट सिक्न सकिन्छ कि आफ्नो जोस र लगनशीलतासँगै सही समयमा सही निर्णय लिनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
फेसबुकबाट आम्दानीको अवसर
फेसबुकले आफ्ना अनेक फिचरमार्फत विभिन्न खालका सामग्री पस्किरहेको हुन्छ र यसले मानिसहरूको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ ।
फेसबुकले प्रयोगकर्तालाई पैसा कमाउने प्लेटफर्म पनि दिएको छ। व्यवसायीका लागि नयाँ अप्सनहरू बनाइरहन्छ । भिडियो सेयरिङ अप्सन वा अन्य विभिन्न सामग्री सेयर गरेरपनि तपाईंले फेसबुकबाट पैसा कमाउन सक्नुहुन्छ। यसले साना व्यवसायी र सिर्जनशील व्यक्तिहरूलाई आर्थिक अवसर दिएको छ ।
धेरै युवाले आफ्नो सिर्जनात्मकतालाई व्यावसायिक रूप दिएका छन् र यसले रोजगारी सिर्जनामा पनि सहयोग पुर्याएको छ।
मृत्युपछि पनि बाँकी रहने प्रोफाइल
फेसबुक प्रयोगकर्ताले आफ्नो मृत्युपछि पनि आफ्नो अकाउन्ट अरू मानिसलाई सुम्पिन सकिन्छ । आफ्ना प्रयोगकर्ताको मृत्यु भएको रिपोर्ट कसैले फेसबुकमा गर्यो भने उसले विभिन्न तथ्य जुटाएर यथार्थ खोजेर प्रयोगकर्ताको मृत्यु भएको पुष्टि भएमा फेसबुकले मृतकको प्रोफाइललाई मेमोरलाइज्ड गर्छ ।
त्यसपछि उक्त अकाउन्ट कसैले पनि लग इन वा परिवर्तन गर्न सक्दैन । यसले प्रियजनहरूको सम्झनालाई जीवित राख्ने सुन्दर तरिका दिएको छ। परिवार र साथीहरूले ती प्रोफाइलमार्फत पुराना सम्झनाहरू ताजा गर्न सक्छन् जसले भावनात्मक सहारा दिन्छ ।
फेसबुकका रोचक तथ्य
एक तथ्याङ्कअनुसार प्रत्येक मिनेटमा फेसबुकमा १८ लाख पटक लाइक बटनको प्रयोग गरिन्छ।
यो आँकडाले मानिसहरू कसरी एकअर्कासँग जोडिएका छन् भन्ने देखाउँछ । लाइक बटनले सकारात्मक प्रतिक्रिया दिने सहज माध्यम बनेको छ । फेसबुकमा नियमितजसो दैनिक छ लाख पटक ह्याकिङका प्रयासहरू हुन्छन् तर कम्पनीले सुरक्षाका लागि निरन्तर काम गरिरहेको छ जसले प्रयोगकर्ताको विश्वास बढाएको छ ।
‘साइट डाउन’ हुँदा फेसबुकले प्रत्येक एक मिनेट बराबर २५ हजार डलर बराबरको नोक्सान व्यहोर्छ तर यसले पनि कम्पनीको विशाल सञ्जाललाई दर्शाउँछ।
हामीले मन पर्यो भन्न दबाउने लाइक बटनको नाम पहिले ‘असम’ थियो । यो सानो परिवर्तनले पनि प्रयोगकर्ता अनुभवलाई अझ राम्रो बनाएको थियो। अधिकांश देशमा फेसबुक सामाजिक सञ्जालमा एक नम्बरमा छ । हाल फेसबुकमा तीन करोड बढी मृत मानिसको एकाउण्ट छ र एक सय वर्षमा मृत मानिसको फेसबुक एकाउण्टको तथ्याङ्क ५० करोड पुग्ने अनुमान गरिएको छ । यसले पनि यस प्लेटफर्मको दीर्घकालीन प्रभाव देखाउँछ ।
फेसबुकले नीलो रङ प्रयोग गर्नुको कारण निकै रोचक छ। यसका संस्थापक मार्क जुकरबर्गलाई कलर ब्लाइन्डनेस छ।
उनले सबैभन्दा राम्रोसँग देख्न सक्ने रङ नीलो भएकाले नीलो रङमा फेसबुक डिजाइन गरिएको हो । संसारभरका एक तिहाई मान्छेका लागि सूचना प्राप्त गर्ने पहिलो स्रोत फेसबुक नै हो । यसले समाचार र जानकारीको पहुँचलाई समानीकृत बनाएको छ । फेसबुक सर्भरमा तीन सय पेटाबाइट भन्दा धेरै डाटा स्टोरेज गरिएको छ ।
फेसबुकमा हरेक सेकेन्ड आठ जना नयाँ प्रयोगकर्ता थपिन्छन्। फेसबुकमा बीस लाख बढी सक्रिय विज्ञापनकर्ता छन् जसले व्यापारलाई बढावा दिएको छ।
संसारभरको दिनको सवा एक बजेदेखि सवा दुई बजेसम्म सबैभन्दा धेरै अन्तर्क्रिया हुन्छन् । यी सबै तथ्यहरूले फेसबुक कसरी विश्वभरका मानिसहरूको दैनिक जीवनको अभिन्न अङ्ग बनेको छ भन्ने देखाउँछन् ।
प्रेरणादायी उद्यमशीलताको कथा
मार्क जुकरबर्गको यात्रा सानो विचारबाट सुरु भएर विश्वलाई जोड्न सफल सामाजिक माध्यम बन्न सफल भएको छ । उनको सरलता साहस र उद्यमले लाखौं युवाहरूलाई आफ्नो सपना पछ्याउन प्रोत्साहित गरेको छ । फेसबुकले मानिसहरूलाई टाढाबाट नजिक ल्याएको छ, व्यापार र सिर्जनालाई बढाएको छ र परोपकारमार्फत समाजमा योगदान पुर्याएको छ ।
उनको जीवनशैली र उपलब्धिले देखाउँछ कि ठूलो सफलता सरलता र दृढ संकल्पबाट आउँछ। युवापुस्ताका लागि यो प्रेरणाको स्रोत बनेको छ र भविष्यमा पनि यसले अझ धेरै सकारात्मक प्रभाव पार्ने निश्चित छ । प्रविधि र मानवताको मेलबाट आएको यो सफलताले सही सोच र कडा मेहनतले असम्भवलाई सम्भव बनाउन सकिन्छ भन्ने प्रष्ट पार्दछ ।
फेसबुकमा आज पनि करोडौँ मानिसहरुले आफ्नो भावना, तस्बिर र अनुभवहरु साटिरहेका छन् । यसमा नयाँ फिचरहरू थपिँदै गएका छन् ।
जसले प्रयोगकर्ता अनुभवलाई अझ राम्रो बनाउँदै छ । यसले शिक्षा, स्वास्थ्य जानकारी, सामुदायिक सहयोग र सांस्कृतिक आदानप्रदानमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ । मार्क जुकरबर्गको योगदानले डिजिटल युगलाई अझ मानवीय बनाएको छ र यो यात्रा अझै जारी छ जसले आगामी पुस्तालाई पनि प्रेरणा दिनेछ ।
