काठमाडौं । नेपालले अब पर्यटक बोलाउने मात्रै होइन, नेपाल सुरक्षित छ भन्ने विश्वास बेच्नुपर्ने अवस्था आएको छ।
२६ अगस्टमा भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले रसुवा, नुवाकोट, धादिङलगायत क्षेत्रमा ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति गरेपछि त्यसका तस्बिर र भिडियो अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा पुगे।
त्यसको असर बाढी प्रभावित क्षेत्रभन्दा बाहिरका पर्यटकीय गन्तव्यमा समेत पर्न थालेपछि सरकारले पर्यटन क्षेत्र जोगाउन प्रवर्द्धनात्मक अभियानलाई तीव्र बनाएको छ।
सरकार, नेपाल पर्यटन बोर्ड र निजी क्षेत्र अहिले एउटै सन्देश लिएर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुग्न खोजिरहेका छन्, नेपाल बन्द भएको छैन, अधिकांश पर्यटकीय गन्तव्य सञ्चालनमा छन्।
नेपाल पर्यटन बोर्डले सेप्टेम्बर १ देखि ‘नेपाल कलिङ’ अभियानमार्फत यही सन्देश सार्वजनिक गरेको छ।
बोर्डले विपद्ले केही क्षेत्रमा असर गरे पनि देशका धेरै भागमा मानिसको दैनिकी, यात्रा र पर्यटन गतिविधि जारी रहेको जनाएको छ। पर्यटकको सहयोगले स्थानीय समुदाय, व्यवसाय र जीविकोपार्जनलाई समेत टेवा पुग्ने बोर्डको तर्क छ।
तर चुनौती सामान्य छैन। किनभने बाढीको प्रभाव भौगोलिक रूपमा सीमित भए पनि यसको दृश्य प्रभाव विश्वव्यापी बनेको छ।
पर्यटकले नेपाललाई एउटा ठूलो पर्यटन नक्साका रूपमा हेर्नेभन्दा सामाजिक सञ्जाल र अन्तर्राष्ट्रिय समाचारमा देखिएको एउटा विपद्को दृश्यबाट देशको समग्र सुरक्षा मूल्यांकन गर्न थालेका छन्।
यही कारण आगामी सेप्टेम्बरदेखि नोभेम्बरसम्मको मुख्य पर्यटकीय सिजन सरकार र व्यवसायीका लागि निर्णायक बनेको छ।
मुख्य सिजनमै आयो ठूलो धक्का
सेप्टेम्बरदेखि नोभेम्बरसम्मको अवधि नेपालमा विदेशी पर्यटकका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण समयमध्ये एक हो।
सफा मौसम, हिमाली दृश्य, पदयात्रा र पर्वतारोहणका कारण यो अवधिमा पर्यटक आगमन बढ्छ। नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार यही तीन महिनाले वार्षिक पर्यटक आगमनको करिब ४० प्रतिशत हिस्सा ओगट्छ। त्यसैले अगस्ट २६ को बाढीको समय पर्यटन व्यवसायका लागि निकै संवेदनशील बनेको हो।
बाढी आउनुअघि मुख्य सिजनका लागि व्यवसायीले बुकिङ बढिरहेको बताएका थिए। काठमाडौंको एक होटलका व्यवस्थापक मण्डिप गिरीका अनुसार बाढी आउनुअघि सेप्टेम्बरदेखि नोभेम्बरसम्मका बुकिङ ९० प्रतिशतभन्दा माथि पुगिसकेका थिए।
तर बाढीपछि एक सातामै करिब २० प्रतिशत बुकिङ रद्द भएको उनले बताएका छन्।
यो एउटा होटलको तथ्यांक भए पनि बजारको मनोविज्ञान बुझ्न पर्याप्त संकेत हो। पर्यटक नेपाल आउन चाहँदैनन् भन्ने होइन। उनीहरू नेपाल आउन सुरक्षित छ कि छैन भन्नेमा अन्योलमा छन्।
यही अन्योल हटाउन सरकारले सूचना प्रवाहलाई पर्यटन पुनरुत्थानको पहिलो औजार बनाएको छ।
अझ महत्वपूर्ण तथ्य के हो भने अगस्ट २०२६ मा नेपालमा ८५ हजार ४४४ अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक आएका थिए। यो संख्या अघिल्लो वर्षको अगस्टभन्दा ३.६ प्रतिशत कम हो। अर्थात् बाढी आउनुअघि नै पर्यटन बजार पूर्ण रूपमा मजबुत अवस्थामा फर्किसकेको थिएन।
अब मुख्य सिजनमै बुकिङ घट्यो भने त्यसको प्रभाव होटल, हवाई सेवा, ट्राभल एजेन्सी, पदयात्रा, पर्वतारोहण, गाइड, पोर्टरदेखि ग्रामीण पर्यटनसम्म पुग्नेछ।
‘नेपाल सुरक्षित छ’ भन्नेमात्रै पर्याप्त छैन
सरकारले सुरु गरेको ‘नेपाल कलिङ’ अभियानको मूल सन्देश स्पष्ट छ, नेपाल बन्द भएको छैन। पर्यटन बोर्डले बाढी प्रभावित क्षेत्र र बाँकी नेपालबीचको भौगोलिक तथा पर्यटन अवस्थालाई छुट्याएर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सूचना पुर्याउन खोजेको छ।
पर्यटन बोर्डले मन्त्रालय, पर्यटन विभाग, पर्यटक प्रहरी र निजी क्षेत्रसँग समन्वय गरेर पर्यटक सूचना डेस्कसमेत सञ्चालनमा ल्याएको छ। त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलका घरेलु तथा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा पनि सहायता तथा सूचना संयन्त्र सञ्चालन गरिएको बोर्डले जनाएको छ।
यसले एउटा कुरा देखाउँछ, समस्या अहिले सडक वा होटलमा मात्रै छैन। समस्या सूचनामा पनि छ।
विदेशी पर्यटकले नेपाल आउनुअघि गुगल, सामाजिक सञ्जाल, समाचार संस्था, यात्रा सल्लाह र बुकिङ प्लेटफर्मबाट अवस्थाबारे जानकारी लिन्छ।
त्यहाँ यदि रसुवाको बाढी, भत्किएका सडक, बगेका पुल र उद्धारका दृश्य मात्रै देखिए भने पर्यटकले पोखरा, लुम्बिनी, चितवन वा सगरमाथा क्षेत्रसमेत त्यही विपद्को प्रभावमा छन् भन्ने बुझ्न सक्छ।
यही जोखिमलाई पर्यटन व्यवसायीले ‘धारणाको संकट’ का रूपमा हेरेका छन्।
नेपाल पर्यटन बोर्डले २०१५ को भूकम्पपछि सञ्चालन गरेको ‘नेपाल नाउ’ जस्तै डिजिटल सूचनाको माध्यमलाई पुनः सक्रिय बनाएको छ।
अहिलेको रणनीति पनि वास्तविक समयको सूचना, सुरक्षित गन्तव्य र सञ्चालनमा रहेका पर्यटन सेवाको जानकारी अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्याउनेतर्फ केन्द्रित छ।
तर अब सूचना मात्र होइन, प्रमाणसहितको सूचना आवश्यक छ। कुन विमानस्थल सञ्चालनमा छ, कुन पदयात्रा मार्ग खुला छ, कुन होटल सञ्चालनमा छ, कुन सडक प्रयोग गर्न मिल्छ र कुन क्षेत्रबाट टाढा रहनुपर्छ भन्ने स्पष्ट जानकारी नियमित रूपमा अपडेट गर्नुपर्ने अवस्था छ।
पर्यटनको पैसा कहाँसम्म पुग्छ ?
नेपालका लागि पर्यटन केवल विदेशी पर्यटकको संख्या गन्ने विषय होइन। यसको असर होटलदेखि गाउँको चिया पसलसम्म पुग्छ।
पर्यटन मन्त्रालयले पर्यटनलाई विदेशी मुद्रा आर्जन, रोजगारी सिर्जना, आर्थिक गतिविधि विस्तार र समग्र आर्थिक विकासको प्रमुख आधारका रूपमा परिभाषित गरेको छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकको तथ्यांकमा आधारित पर्यटन तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०२३/२४ मा पर्यटनबाट करिब रु. ८२.३३ अर्ब विदेशी मुद्रा आम्दानी भएको थियो। यो रकम नेपालको अर्थतन्त्रमा पर्यटनको प्रत्यक्ष विदेशी मुद्रा योगदानको महत्व देखाउने ठूलो तथ्य हो।
पर्यटक घट्दा पहिलो असर होटलमा देखिए पनि त्यसपछि ट्राभल कम्पनी, गाइड, पोर्टर, यातायात, रेस्टुरेन्ट, हस्तकला, पर्वतारोहण, ग्रामीण होमस्टे र कृषि उत्पादनसम्म पुग्छ।
त्यसैले अहिले पर्यटन व्यवसायीले पर्यटकलाई केवल नेपाल घुम्न आउन आग्रह गरिरहेका छैनन्। उनीहरूको तर्क छ, एउटा पर्यटकको आगमनसँग धेरै नेपालीको आम्दानी जोडिएको हुन्छ।
होटल संघ नेपालले सामान्य होटलदेखि पाँचतारे डिलक्ससम्म पर्यटक स्वागतका लागि तयार रहेको बताएको छ। निजी क्षेत्रको दाबीअनुसार हाल नेपालसँग वार्षिक करिब ३५ लाख पर्यटकलाई सेवा दिन सक्ने होटल क्षमता छ।
तर क्षमता हुनु र त्यो क्षमता प्रयोग हुनु फरक विषय हो। होटलमा कोठा खाली भए पनि त्यसले अर्थतन्त्र चलाउँदैन।
विमान उड्नुपर्छ, पर्यटक आउनुपर्छ, होटलमा बस्नुपर्छ, गाइड लिनुपर्छ, रेस्टुरेन्टमा खानुपर्छ र गन्तव्यमा खर्च गर्नुपर्छ। त्यसैले पर्यटनको वास्तविक पुनरुत्थानको मापदण्ड आगमन संख्या मात्र होइन, पर्यटकको बसाइ र खर्चसमेत हुनुपर्छ।
प्रभावित क्षेत्र र सुरक्षित गन्तव्य छुट्याउनुपर्ने
भोटेकोशी बाढीले सबैभन्दा ठूलो समस्या सिर्जना गरेको क्षेत्र रसुवा र त्यससँग जोडिएको उत्तरी करिडोर हो। रसुवागढी, टिमुरे, स्याफ्रुबेँसी लगायतका क्षेत्र प्रभावित भएका छन्। लाङटाङ, गोसाइँकुण्ड र तामाङ हेरिटेज ट्रेलजस्ता केही पर्यटन क्षेत्रको अवस्था पनि सामान्य छैन। ट्रेकिङ एजेन्सिज एसोसिएसन अफ नेपालले लाङटाङतर्फ यात्रा नगर्न वा प्रतिबन्धित क्षेत्रमा नजान आग्रह गरेको छ।
यसकारण ‘नेपाल सुरक्षित छ’ भन्ने सन्देश दिँदा अर्को जोखिम पनि छ। सिंगो नेपाल सुरक्षित छ भनेर एउटै भाषामा प्रचार गर्नु गलत हुन्छ।
पर्यटकलाई प्रभावित क्षेत्र र सुरक्षित क्षेत्र छुट्याएर जानकारी दिनुपर्छ। नेपाल पर्यटन बोर्डको हालको सूचना प्रणालीले पनि यही मोडेल अपनाउन खोजेको छ। नेपाल नाउले भोटेकोशी–उत्तरी त्रिशूली करिडोरलाई प्रभावित क्षेत्रका रूपमा छुट्याउँदै बाँकी देशमा यात्रा जारी रहेको जानकारी दिइरहेको छ।
पर्यटन बोर्डका गन्तव्य विवरणले पनि अन्नपूर्ण, मनास्लु र कञ्चनजंघाजस्ता क्षेत्रमा सेप्टेम्बरदेखि नोभेम्बरसम्म पदयात्राका लागि उपयुक्त समय हुने देखाउँछन्।
नेपालका आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला १४ हिमालमध्ये आठवटा नेपालमा छन् र शरद् ऋतु पर्वतारोहणको महत्वपूर्ण सिजन हो। त्यसैले अहिलेको नकारात्मक धारणाले एउटा जिल्लालाई मात्र होइन, देशको समग्र हिमाली पर्यटन बजारलाई असर गर्न सक्ने जोखिम छ।
अब प्याकेज होइन, भरोसा बेच्नुपर्ने
पर्यटन व्यवसायीले अब परम्परागत छुट र प्याकेजभन्दा फरक रणनीति आवश्यक रहेको बताएका छन्। बाढीपछि अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकको मनोविज्ञान बदलिएको अवस्थामा होटल छुट, निःशुल्क भिसा, सहज यात्रा व्यवस्था र सुरक्षित गन्तव्यको प्रमाणसहितको प्रवर्द्धन गर्नुपर्ने सुझाव आएको छ।
नेपाल एसोसिएसन अफ टुर एन्ड ट्राभल एजेन्ट्सले पनि यस्ता उपाय सुझाएको छ।
नेपालले यसअघि पनि संकटपछि पर्यटन पुनरुत्थानको अनुभव गरिसकेको छ। २०१५ को भूकम्पपछि ‘नेपाल नाउ’ जस्ता अभियानमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुनःविश्वास निर्माण गरिएको थियो। अहिलेको संकटमा भने चुनौती फरक छ।
यसपटक विपद्को सूचना सामाजिक सञ्जाल र अन्तर्राष्ट्रिय प्रत्यक्ष प्रसारणमार्फत केही घण्टामै विश्वभर पुगेको छ।
त्यसैले अब पर्यटन प्रवर्द्धनको रणनीति पनि डिजिटल र तत्काल प्रतिक्रिया दिने खालको हुनुपर्छ।
नेपाल आएका विदेशी पर्यटकका अनुभव सामाजिक सञ्जालमा देखाउने, विमानस्थल र प्रमुख गन्तव्य सञ्चालनमा रहेको प्रमाणित सूचना दिने, होटल तथा ट्राभल व्यवसायीको वास्तविक अवस्था सार्वजनिक गर्ने, प्रभावित क्षेत्रको स्पष्ट नक्सा बनाउने र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमलाई नियमित तथ्य उपलब्ध गराउने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ।
प्रतिनिधिसभा सदस्य तथा नेपाल पर्यटन बोर्डका पूर्व प्रमुख कार्यकारी अधिकृत डा. धनञ्जय रेग्मीले अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा नेपाल असुरक्षित देखिएको भन्दै तत्काल रणनीतिक कदम चाल्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्।
उनका अनुसार नेपालसँग विगतमा आएका अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावशाली व्यक्ति तथा सामग्री निर्मातालाई परिचालन गरेर ‘भ्रमण रद्द नगर्न’ भन्ने सन्देश फैलाउन सकिन्छ।
उनले संयुक्त राष्ट्रसंघीय विश्व पर्यटन संगठन र प्यासिफिक एसिया ट्राभल एसोसिएसनमार्फत समेत आधिकारिक सूचना प्रवाह गराउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन्।
यो सुझावको व्यावसायिक महत्व पनि छ। पर्यटनमा विश्वास बाहिरबाट प्रमाणित गराउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सरकारले मात्र ‘नेपाल सुरक्षित छ’ भन्नुभन्दा अन्तर्राष्ट्रिय संस्था, पर्यटक, विमान कम्पनी, होटल र यात्रा सञ्चालकले एउटै तथ्य प्रस्तुत गरे विश्वसनीयता बढ्छ।
अबको परीक्षा बुकिङमा
नेपालको पर्यटन क्षेत्र अहिले एउटा निर्णायक मोडमा छ। एकातिर बाढीबाट प्रभावित क्षेत्रको वास्तविक उद्धार र पुनःस्थापना गर्नुपर्नेछ, अर्कोतिर देशको ठूलो हिस्सामा पर्यटन सामान्य रहेको तथ्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्याउनुपर्नेछ।
सरकारले सेप्टेम्बर १ देखि ‘नेपाल कलिङ’ अभियान अघि बढाएको छ। मन्त्रालयले पनि भोटेकोशी बाढी प्रभावित पर्यटक सहायता तथा पर्यटन व्यवसाय पुनरुत्थानसम्बन्धी औपचारिक पहल अघि बढाएको छ।
तर अभियानको सफलता सामाजिक सञ्जालमा पोस्टको संख्याले होइन, बुकिङ फर्किएर आउँछ कि आउँदैन भन्ने तथ्यले निर्धारण गर्नेछ।
अगस्टमै विदेशी पर्यटक आगमन ३.६ प्रतिशत घटिसकेको अवस्थामा अब सेप्टेम्बर–नोभेम्बरको सिजनमा थप गिरावट रोक्नु पहिलो चुनौती हो।
यसबीच एउटा तथ्य स्पष्ट छ। नेपालका सबै पर्यटन गन्तव्य बाढीले बन्द भएका छैनन्। तर केही महत्वपूर्ण उत्तरी मार्ग प्रभावित भएका छन् र त्यसलाई लुकाएर पर्यटन प्रवर्द्धन गर्नु पनि गलत हुनेछ।
त्यसैले नेपालको अबको पर्यटन रणनीति ‘सबै सुरक्षित’ भन्ने सामान्य प्रचारभन्दा ‘कुन क्षेत्र सुरक्षित, कुन क्षेत्र प्रभावित र कसरी सुरक्षित यात्रा गर्ने’ भन्ने प्रमाणमा आधारित सूचना हुनुपर्ने देखिन्छ।
पर्यटन व्यवसायीका लागि आगामी तीन महिना केवल सिजन होइन, बजारको विश्वास पुनःस्थापित गर्ने परीक्षा हो। सरकारका लागि यो संकट सञ्चारको परीक्षा हो। पर्यटन बोर्डका लागि अन्तर्राष्ट्रिय बजार व्यवस्थापनको परीक्षा हो। निजी क्षेत्रका लागि सेवा, मूल्य र सुरक्षा प्रमाणित गर्ने समय हो।
अन्ततः नेपालमा पर्यटक आउन रोक्ने समस्या हिमाल, संस्कृति वा गन्तव्यको आकर्षणमा छैन। अहिलेको मुख्य समस्या विपद्को वास्तविक भूगोल र विश्वले बनाएको नेपालको छविबीचको दूरी हो।
त्यही दूरी घटाउन सकियो भने भोटेकोशीको विपद्ले नेपालको पर्यटन सिजन पूरै ध्वस्त पार्ने छैन। तर सूचना कमजोर भयो, प्रभावित र सुरक्षित क्षेत्र छुट्याउन सकिएन र पर्यटकको डर हटाउन सकिएन भने बाढीले क्षति पुर्याएको भूभागभन्दा धेरै ठूलो आर्थिक क्षेत्रमा यसको असर फैलिन सक्छ।
