काठमाडौं। नेपालको कृषि क्षेत्रमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग नहुँदा उत्पादन र उत्पादकत्वमा अपेक्षित सुधार आउन सकेको छैन। सन् १९८० को दशकमा खाद्यान्न निर्यात गर्ने नेपाल अहिले आयातमा निर्भर बनेको छ। सो समयमा करिब ९० देखि ९२ प्रतिशत जनसङ्ख्या कृषिमा निर्भर रहेकोमा हाल यो दर ६० देखि ६१ प्रतिशतमा झरेको छ।
नेपालको कुल खेतीयोग्य जमिनको करिब ५३ देखि ५४ प्रतिशत हिस्सा तराईमा पर्दछ। बढ्दो जनसङ्ख्या र सहरीकरणका कारण खेतीयोग्य जमिन मासिने क्रम बढेको छ। यसका साथै प्राकृतिक प्रकोप र रासायनिक मलको निरन्तर अभावले कृषि क्षेत्र थप सङ्कटमा परेको छ।
विकसित मुलुकहरूमा माटोको गुणस्तर र चिस्यान मापन गर्न अत्याधुनिक सेन्सरको प्रयोग गरिन्छ। इजरायलले थोपा सिँचाइ प्रविधि अपनाएर पानीको अभावलाई चिर्दै कृषिमा उल्लेख्य सफलता हासिल गरेको छ। सन् २०२५ मा इजरायलको कृषि उत्पादनको मूल्य ३७.९ अर्ब शेकेल र निर्यात ४.८ अर्ब शेकेल पुगेको थियो। नेपालमा पनि ड्रोन र कृत्रिम बौद्धिकताको प्रयोगमार्फत बालीको स्वास्थ्य र रोगको पहिचान गर्न सकिने सम्भावना छ।
सरकारले कृषि बजारको मूल्य निर्धारण गरी किसानलाई मोबाइल एप वा एसएमएसमार्फत जानकारी दिने व्यवस्था गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। यसले बिचौलियाको अन्त्य गरी किसानलाई उचित मूल्य दिलाउन मद्दत गर्दछ। साथै, मौसमसम्बन्धी पूर्वसूचना प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउनु जरुरी छ।
नेपालको कृषिलाई आत्मनिर्भर बनाउन अनुसन्धान र विकासमा लगानी बढाउँदै युवा पुस्तालाई विशेष छात्रवृत्ति र प्रोत्साहन दिनुपर्ने देखिन्छ। प्रविधि र अनुसन्धानमा आधारित कृषि प्रणालीले मात्र नेपालको कृषि क्षेत्रलाई नयाँ दिशा दिन सक्नेछ।
