काठमाडौं – झन्डै तीन वर्षदेखि एनसेलको स्वामित्व हस्तान्तरणलाई लिएर जारी बहस अन्ततः नयाँ मोडमा पुगेको छ । सर्वोच्च अदालतले कम्पनीको ८० प्रतिशत सेयर खरिद–बिक्री सम्झौता बदर गर्न माग गरिएको रिट खारेज गरेसँगै लामो समयदेखि अदालतमा विचाराधीन रहेको विषय अब सम्बन्धित कानुन र नियामकीय प्रक्रियाअनुसार टुंगो लगाउने चरणमा पुगेको हो । आजियाटा इन्भेस्टमेन्ट यूके र स्पेक्ट्रलाइट यूकेबीच सन् २०२३ डिसेम्बर १ मा भएको सेयर कारोबारलाई अमान्य घोषणा गर्न माग गरिएको रिटमा न्यायाधीश सपना प्रधान मल्ल र टेकप्रसाद ढुंगानाको संयुक्त इजलासले सम्झौता बदर गर्न वा त्यसलाई मान्यता नदिन आदेश जारी गर्नुपर्ने अवस्था नरहेको निष्कर्ष निकालेको हो ।

सर्वोच्चको आदेशले स्वामित्व विवादको कानुनी बाटो मात्र स्पष्ट पारेको छैन, दूरसञ्चार क्षेत्रको नियमनबारे पनि महत्त्वपूर्ण मार्गदर्शन गरेको छ । विदेशी लगानी भएका दूरसञ्चार कम्पनीको सेयर संरचना परिवर्तन र सेयर कारोबारलाई अझ स्पष्ट, पारदर्शी र प्रभावकारी ढंगले नियमन गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याउँदै अदालतले संविधानको धारा १३३९३० बमोजिम निर्देशनात्मक आदेशसमेत जारी गरेको छ । साथै, दूरसञ्चार ऐन, २०५३, दूरसञ्चार नियमावली, २०५४, नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणको सेयर खरिद–बिक्रीसम्बन्धी विनियमावली, २०७६ तथा अनुमतिपत्रका शर्तअनुसार नियामकीय प्रक्रिया कडाइका साथ पालना गर्नुपर्ने स्पष्ट पारेको छ । यससँगै अब बाँकी प्रक्रिया नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणले आफ्नो कानुनी अधिकार प्रयोग गर्दै अघि बढाउने आधार बलियो बनेको छ ।

तर एनसेलको यात्रा स्वामित्व विवादबाट मात्रै परिभाषित हुँदैन । दुई दशकअघि निजी क्षेत्रबाट मोबाइल सेवामा प्रतिस्पर्धा सुरु गरेको कम्पनीले नेपालको दूरसञ्चार क्षेत्रमा नयाँ अध्याय सुरु ग¥यो । अर्बौं रुपैयाँ राजस्व, देशभर फैलिएको डिजिटल पूर्वाधार, लाखौं ग्राहक, हजारौं प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष रोजगारी र सामाजिक उत्तरदायित्वका कार्यक्रम यसको एउटा पाटो हुन् । अर्कोतर्फ स्वामित्व परिवर्तन, नियामकीय बहस, बजार प्रतिस्पर्धा र समय–समयमा उठेका विवादले यसको यात्रालाई थप चुनौतीपूर्ण बनाएका छन् ।

त्यसैले एनसेलको दुई दशकको यात्रा एउटा कम्पनीको व्यावसायिक इतिहास मात्र होइन, नेपालमा दूरसञ्चार सेवाको विस्तार, डिजिटल अर्थतन्त्रको विकास, निजी लगानी, नियामकीय अभ्यास र प्रविधिको बदलिँदो यात्रासँगै अघि बढेको कथा पनि हो । अहिले स्वामित्वसम्बन्धी विषय नयाँ चरणमा प्रवेश गरिरहेका बेला कम्पनीको विगतको योगदान, वर्तमानका चुनौती र आगामी सम्भावनालाई सँगै हेर्नुपर्ने आवश्यकता झन् बलियो बनेको छ ।

दुई दशक बढीको यात्रामा एनसेल
करिव २१ वर्षअघि नेपालमा मोबाइल फोन सीमित वर्गको पहुँचमा थियो । इन्टरनेट विलासिताजस्तै थियो र डिजिटल नेपाल केवल एउटा कल्पना । यही समयमा एउटा निजी दूरसञ्चार कम्पनीले बजारमा प्रवेश ग¥यो, जसले प्रतिस्पर्धा मात्र बढाएन, सञ्चार सेवाको पहुँच गाउँदेखि हिमालसम्म विस्तार ग¥यो । आज त्यही कम्पनी एनसेल नेपालको अग्रणी दूरसञ्चार सेवा प्रदायकका रूपमा उभिएको छ । दुई दशकमा कम्पनीले अर्बौं रुपैयाँ राजस्व बुझायो, लाखौं नागरिकलाई डिजिटल संसारसँग जोड्यो, हजारौंलाई रोजगारीको अवसर सिर्जना ग¥यो र अत्याधुनिक डिजिटल पूर्वाधार निर्माण ग¥यो । तर उपलब्धिसँगै विवाद, प्रतिस्पर्धा र नियामकीय चुनौती पनि उसले निरन्तर सामना गरिरहेको छ ।

हुनपनि नेपालको दूरसञ्चार बजार एक समय सरकारी सेवामै सीमित थियो । मोबाइल सेवा महँगो थियो, प्रतिस्पर्धा थिएन र ग्रामीण क्षेत्रमा सञ्चार सेवा पुग्ने कल्पना पनि कठिन थियो । यही अवस्थामा सन् २००५ मा ‘मेरो मोबाइल’ ब्रान्डमार्फत निजी क्षेत्रबाट दूरसञ्चार सेवा सुरु भयो । पछि यही कम्पनी एनसेलका रूपमा स्थापित भयो । बजारमा निजी प्रतिस्पर्धा सुरु भएपछि मोबाइल सेवाको पहुँच बढ्यो, सेवाको गुणस्तरमा सुधार आयो र ग्राहकले विकल्प पाउन थाले ।

दुई दशकको अवधिमा कम्पनीले देशभर हजारौं बेस स्टेसन निर्माण ग¥यो । हिमाल, पहाड र तराईका दुर्गम क्षेत्रमा समेत मोबाइल नेटवर्क विस्तार गरियो । अहिले कम्पनीको सेवा ७७ वटै जिल्लामा पुगेको छ । २जीबाट सुरु भएको यात्रा ३जी, ४जी हुँदै उच्च क्षमताको डेटा सेवासम्म विस्तार भएको छ । दूरसञ्चार क्षेत्रका विज्ञहरूका अनुसार निजी क्षेत्रको प्रतिस्पर्धाले नेपालमा मोबाइल सेवाको मूल्य घटाउन, सेवाको गुणस्तर बढाउन र प्रविधिको विस्तारलाई तीव्र बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । त्यसको प्रत्यक्ष लाभ करोडौं नेपाली उपभोक्ताले पाएका छन् ।

राज्यको ठूलो साझेदार, करमार्फत अर्बौंको योगदान
दूरसञ्चार कम्पनीको प्रभाव केवल ग्राहक संख्याले मापन हुँदैन । राज्यको अर्थतन्त्रमा पु¥याएको योगदान पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । एनसेलका अनुसार कम्पनीले हालसम्म कर तथा विभिन्न सरकारी शुल्कमार्फत नेपाल सरकारलाई ३ खर्ब ६० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी योगदान गरिसकेको छ । यही कारण विभिन्न समयमा कम्पनीलाई मुलुककै धेरै कर तिर्ने संस्थामध्ये एकका रूपमा सम्मान गरिएको छ । दूरसञ्चार सेवा आफैंमा उच्च कर लाग्ने क्षेत्र हो । फ्रिक्वेन्सी शुल्क, लाइसेन्स शुल्क, मूल्य अभिवृद्धि कर, आयकर, दूरसञ्चार सेवा शुल्क लगायतका शीर्षकमा कम्पनीले नियमित रूपमा सरकारलाई राजस्व बुझाउँदै आएको छ । राजस्वको यही योगदानले राज्यको विकास बजेट, सार्वजनिक सेवा र समग्र अर्थतन्त्रमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्दै आएको विश्लेषण गरिन्छ ।

आज नेपालमा हुने अधिकांश डिजिटल कारोबार मोबाइल नेटवर्कमा आधारित छन् । मोबाइल बैंकिङ, क्यूआर भुक्तानी, अनलाइन शिक्षा, भिडियो कन्फरेन्स, सामाजिक सञ्जाल, ई–कमर्स, सरकारी डिजिटल सेवा, टेलिमेडिसिन र रिमोट कार्य संस्कृति—यी सबै भरपर्दो दूरसञ्चार पूर्वाधारबिना सम्भव हुँदैनन् । एनसेलले विस्तार गरेको मोबाइल डेटा सेवाले लाखौं नेपालीलाई डिजिटल अर्थतन्त्रमा सहभागी गराएको छ । विशेषगरी कोभिड–१९ महामारीपछि डिजिटल सेवाको प्रयोग तीव्र रूपमा बढ्दा दूरसञ्चार कम्पनीहरूको भूमिका झन् स्पष्ट देखियो ।

आज कुनै विद्यार्थीले अनलाइन कक्षा लिनु, किसानले बजार मूल्य हेर्नु, व्यवसायीले डिजिटल भुक्तानी लिनु वा विदेशमा रहेका आफन्तसँग भिडियो कल गर्नु—यी सबैका पछाडि दूरसञ्चार पूर्वाधारको भूमिका छ । एनसेलको प्रभाव कम्पनीभित्र कार्यरत कर्मचारीमा मात्र सीमित छैन । कम्पनीका अनुसार प्रत्यक्ष रूपमा सयौं कर्मचारी कार्यरत छन् भने डिलर, वितरक, रिचार्ज विक्रेता, टावर मर्मत, प्राविधिक कम्पनी, आईटी सेवा प्रदायक, सुरक्षा, यातायात तथा अन्य साझेदार संस्थामार्फत एक लाखभन्दा बढीले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रोजगारी पाइरहेका छन् ।

दूरसञ्चार उद्योग आफैंमा ठूलो आर्थिक चक्र हो । एउटा मोबाइल टावर निर्माणदेखि डेटा सेन्टर सञ्चालनसम्म सयौं प्रकारका सेवा र व्यवसाय जोडिएका हुन्छन् । यसले निजी क्षेत्रको लगानी, स्थानीय व्यवसाय र रोजगारीलाई समेत चलायमान बनाएको छ । त्यसैले एनसेलको आर्थिक प्रभावलाई केवल मोबाइल कम्पनीका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन । यसले समग्र डिजिटल अर्थतन्त्रमा बहुआयामिक योगदान पु¥याउँदै आएको देखिन्छ ।

डिजिटल पूर्वाधार निर्माण, भविष्यको अर्थतन्त्रका लागि गरिएको लगानी
दूरसञ्चार कम्पनीको सफलता कति ग्राहक छन् भन्ने आधारमा मापन गर्ने समय अब बितिसकेको छ । अहिले प्रतिस्पर्धाको केन्द्र डिजिटल पूर्वाधार, डेटा सुरक्षा, क्लाउड कम्प्युटिङ, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स ९एआई० र उच्च क्षमताको नेटवर्कमा सरेको छ । यही परिवर्तनलाई समयमै आत्मसात् गर्दै एनसेलले पछिल्ला वर्षहरूमा मोबाइल सेवाभन्दा बाहिर पनि आफ्नो लगानी विस्तार गर्न थालेको देखिन्छ ।

कम्पनीले नख्खुमा अत्याधुनिक टियर–३ डाटा सेन्टर सञ्चालन गरिरहेको छ भने पोखरा र हेटौंडामा डिजास्टर रिकभरी डाटा सेन्टर निर्माण गरेर सेवा निरन्तरताको व्यवस्था मिलाएको जनाएको छ । यसले बैंकिङ, सरकारी निकाय, निजी क्षेत्र तथा डिजिटल सेवा प्रदायकलाई सुरक्षित डेटा भण्डारणको सुविधा उपलब्ध गराउने लक्ष्य राखेको छ । अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयअन्तर्गत सूचना प्रविधि विभागबाट डाटा सेन्टर तथा क्लाउड सेवा प्रदायकका रूपमा सूचीकृत हुने पहिलो नेपाली कम्पनी बन्नु कम्पनीका लागि अर्को उपलब्धि मानिएको छ । यसले अब नेपालमै सुरक्षित क्लाउड सेवा विस्तार गर्ने वातावरण बलियो हुने अपेक्षा गरिएको छ ।

सूचना–प्रविधिका विज्ञहरूका अनुसार आगामी दशकमा डेटा नै नयाँ अर्थतन्त्रको आधार बन्नेछ । त्यसैले डेटा सुरक्षित राख्ने पूर्वाधार निर्माण कुनै कम्पनीको व्यवसायिक आवश्यकता मात्र होइन, राष्ट्रिय डिजिटल सुरक्षासँग पनि जोडिएको विषय हो ।

सामाजिक उत्तरदायित्व, नाफाभन्दा बाहिर समाजसँगको सम्बन्ध
विश्वका सफल कम्पनीहरूको पहिचान उनीहरूले कमाएको नाफाले हुँदैन । समाजलाई के फर्काए भन्ने विषय पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । यही अवधारणालाई पछ्याउँदै एनसेलले शिक्षा, स्वास्थ्य, वातावरण संरक्षण, विपद् व्यवस्थापन र समुदाय विकासका क्षेत्रमा विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको जनाएको छ ।

यसै उद्देश्यका साथ स्थापना गरिएको एनसेल फाउन्डेसन अहिले कम्पनीको सामाजिक उत्तरदायित्व कार्यक्रमको मुख्य माध्यम बनेको छ । फाउन्डेसनमार्फत एसईईमा उत्कृष्ट नतिजा ल्याएका तथा आर्थिक रूपमा कमजोर विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति उपलब्ध गराउने कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेको छ । कम्पनीका अनुसार यस वर्ष देशभरका १०० विद्यार्थीलाई अध्ययन अवधिभर आर्थिक सहयोगसँगै सञ्चार सेवा पनि उपलब्ध गराइनेछ ।

त्यसैगरी प्राकृतिक विपद्का बेला राहत सहयोग, विद्यालय तथा स्वास्थ्य संस्थालाई सहयोग, डिजिटल साक्षरता अभिवृद्धि र समुदायसँग साझेदारीमा विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको कम्पनीको दाबी छ । सामाजिक उत्तरदायित्वका यस्ता कार्यक्रमले निजी क्षेत्रको भूमिका केवल नाफामुखी व्यवसायमा सीमित नरहेर समाज विकाससँग पनि जोडिएको सन्देश दिने प्रयास गरेका छन् ।

प्रतिस्पर्धा, नियमन र बदलिँदो बजार
बीस वर्षअघिको दूरसञ्चार बजार र आजको बजारबीच ठूलो अन्तर छ । सुरुमा मुख्य प्रतिस्पर्धा ग्राहक संख्या बढाउने थियो । अहिले प्रतिस्पर्धा डेटा सेवाको गुणस्तर, नेटवर्क क्षमता, डिजिटल सेवा, ग्राहक अनुभव र नवप्रवर्तनमा केन्द्रित छ । अर्कोतर्फ नियामकीय अपेक्षा पनि बढेका छन् । डेटा गोपनीयता, साइबर सुरक्षा, गुणस्तरीय सेवा, पूर्वाधार विस्तार, उपभोक्ता अधिकार तथा नयाँ प्रविधिमा लगानीजस्ता विषयले दूरसञ्चार कम्पनीहरूलाई थप जिम्मेवार बनाएका छन् । यसबीच एनसेलसँग सम्बन्धित केही विषय सार्वजनिक बहस, अनुसन्धान र कानुनी प्रक्रियामा पनि पुगेका छन् । स्मार्ट सेलसँग सम्बन्धित केही विषय तथा अन्य सार्वजनिक आरोपहरू विभिन्न निकायमा अनुसन्धानकै चरणमा रहेका छन् । यस्ता विषयमा सम्बन्धित निकायको अन्तिम निष्कर्ष आउन बाँकी रहेकाले ती विषयलाई अनुसन्धानाधीन अवस्थामै बुझ्नुपर्ने हुन्छ । यसले कम्पनीका लागि अर्को चुनौती थपेको छ, व्यवसायिक प्रतिस्पर्धासँगै सार्वजनिक विश्वास कायम राख्ने ।

दुई दशकको यात्राले एनसेललाई नेपालको अग्रणी निजी दूरसञ्चार कम्पनीका रूपमा स्थापित गरिसकेको छ । अब कम्पनीको चुनौती ग्राहक संख्या बढाउनेभन्दा धेरै ठूलो छ। भविष्यको प्रतिस्पर्धा कृत्रिम बुद्धिमत्ता, क्लाउड सेवा, डाटा सेन्टर, ५जी, साइबर सुरक्षा र डिजिटल इकोसिस्टम निर्माणमा हुनेछ । यस्ता क्षेत्रमा गरिएका लगानीले कम्पनीको आगामी यात्रा मात्र होइन, नेपालको डिजिटल रूपान्तरणको गतिलाई पनि प्रभाव पार्ने निश्चित छ ।

बीस वर्षअघि नेपालको दूरसञ्चार क्षेत्रमा सबैभन्दा ठूलो चुनौती मोबाइल सेवा विस्तार गर्नु थियो । आज चुनौती पूर्णतः फेरिएको छ । अब प्रतिस्पर्धा केवल सिम कार्ड बेच्ने वा डेटा प्याक उपलब्ध गराउने विषयमा सीमित छैन । विश्वभर दूरसञ्चार कम्पनीहरू डिजिटल सेवा प्रदायक, क्लाउड सेवा साझेदार र डेटा पूर्वाधार विकासकर्ताका रूपमा रूपान्तरण भइरहेका छन्। नेपाल पनि यही परिवर्तनको चरणमा छ ।

यस्तो अवस्थामा एनसेलको आगामी यात्रा कम्पनीका लागि मात्र होइन, नेपालको डिजिटल अर्थतन्त्रका लागि पनि महत्त्वपूर्ण हुनेछ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), फाइभ–जी (५जी), क्लाउड कम्प्युटिङ, डेटा सेन्टर, इन्टरनेट अफ थिङ्स र साइबर सुरक्षाजस्ता क्षेत्रमा गरिने लगानीले आगामी दशकको दिशा तय गर्नेछ ।

कम्पनीले पछिल्ला वर्षहरूमा नेटवर्क आधुनिकीकरण, डेटा क्षमताको विस्तार तथा डिजिटल पूर्वाधार निर्माणलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ । सूचना प्रविधि विभागबाट डाटा सेन्टर तथा क्लाउड सेवा प्रदायकका रूपमा सूचीकृत हुनु र अत्याधुनिक डेटा सेन्टर सञ्चालनमा ल्याउनु त्यसैको संकेत हो ।

सन् २००५ मा एउटा निजी मोबाइल सेवा प्रदायकका रूपमा सुरु भएको यात्रा आज नेपालको डिजिटल विकासको एउटा महत्त्वपूर्ण अध्याय बनिसकेको छ । यस अवधिमा एनसेलले दूरसञ्चार सेवाको पहुँच विस्तार ग¥यो, प्रतिस्पर्धालाई बलियो बनायो, राज्यलाई उल्लेखनीय राजस्व योगदान दियो, हजारौं प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष रोजगारी सिर्जना ग¥यो, आधुनिक डिजिटल पूर्वाधार निर्माणमा लगानी ग¥यो र सामाजिक उत्तरदायित्वका कार्यक्रममार्फत समुदायसँगको सम्बन्धलाई पनि विस्तार गर्ने प्रयास ग¥यो ।

यसबीच कम्पनीले विवाद, कानुनी बहस, नियामकीय चुनौती र बजार प्रतिस्पर्धासमेत सामना गरेको छ । ती विषयमा सम्बन्धित निकायको अनुसन्धान र कानुनी प्रक्रिया आफ्नो ठाउँमा अघि बढिरहेका छन् । तर त्यसले दुई दशकमा कम्पनीले पु¥याएको योगदानको वस्तुनिष्ठ मूल्याङ्कन गर्ने आवश्यकता समाप्त गर्दैन ।

अबको प्रश्न विगतको मात्र होइन, भविष्यको पनि हो । नेपाल डिजिटल अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढिरहेका बेला एनसेलले आगामी दशकमा आफ्नो भूमिका कसरी परिभाषित गर्छ भन्ने विषयले कम्पनी मात्र होइन, समग्र दूरसञ्चार क्षेत्र र डिजिटल नेपालको भविष्यलाई पनि प्रभाव पार्नेछ । दुई दशकको इतिहासले दूरसञ्चार क्षेत्रमा गरिएको लगानीको प्रभाव केवल व्यवसायमा सीमित रहँदैन भन्ने स्पष्ट देखाएको । त्यसले नागरिकको जीवनशैली, अर्थतन्त्र, शिक्षा, स्वास्थ्य, शासन प्रणाली र मुलुकको समग्र डिजिटल भविष्यलाई समेत दिशा दिने क्षमता राख्छ । यही कारणले एनसेलको अर्को अध्याय केवल एउटा कम्पनीको कथा हुनेछैन, त्यो नेपालको डिजिटल यात्राको अर्को महत्त्वपूर्ण पृष्ठ पनि हुनेछ ।