काठमाडौं । सगरमाथा नेपालको सबैभन्दा स्थापित अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन ब्रान्ड हो। तर विश्वकै सर्वोच्च शिखरमाथि बनेका चर्चित चलचित्र तथा वृत्तचित्रको उत्पादन र वितरणमा नेपालको भूमिका अझै सीमित छ। सन् २०१५ मा बनेको ‘एभरेस्ट’ चलचित्रले ५ करोड ५० लाख अमेरिकी डलर अनुमानित लागतमा विश्वभर २० करोड ३४ लाख २७ हजार ५८४ अमेरिकी डलर व्यापार गरेको थियो।

सगरमाथाको यही अन्तर्राष्ट्रिय बजार मूल्यलाई नेपालले पर्यटन प्रवर्द्धन र चलचित्र उद्योगसँग जोड्न सके त्यसको प्रत्यक्ष लाभ आरोहणमा मात्र सीमित रहने छैन। चलचित्र निर्माण पर्यटन गन्तव्यको प्रचार स्थानीय सेवा उद्योग रोजगारी र विदेशी लगानी आकर्षणको माध्यम बन्न सक्छ। त्यसका लागि भने सगरमाथालाई विदेशी निर्माणकर्ताले प्रयोग गर्ने दृश्यस्थलका रूपमा मात्र नभई नेपाली कथाको केन्द्रमा राख्ने रणनीति आवश्यक देखिन्छ।

सगरमाथाको बजार मूल्य आरोहणभन्दा धेरै ठूलो

नेपालमा आउने विदेशी पर्यटकको संख्या पछिल्ला वर्षमा पुनः बढिरहेको छ। नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार सन् २०२५ को पहिलो चार महिनामै ४ लाख १५ हजार ४८ जना अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक नेपाल आएका थिए। अप्रिलमा मात्रै १ लाख १६ हजार ४९० पर्यटक आएका थिए जुन सन् २०१९ को सोही महिनाको महामारीपूर्व आगमनको १०६ दशमलव ५ प्रतिशत बराबर हो।

अमेरिका नेपालका प्रमुख पर्यटक बजारमध्ये एक हो। नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार सन् २०२५ मा अमेरिकाबाट १ लाख १२ हजार ३१६ पर्यटक नेपाल आएका थिए।

यही बजारमा सगरमाथासम्बन्धी चलचित्रको सम्भावना महत्वपूर्ण हुन्छ। किनकि चलचित्रले पर्यटकलाई केवल गन्तव्यको दृश्य देखाउने होइन त्यससँग सम्बन्धित कथा र पात्रसँग जोड्ने माध्यमको काम गर्छ। सगरमाथा क्षेत्रमा पर्यटनको आधार पनि फराकिलो छ। नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रमा ५ हजार ८०६ मिटरदेखि ६ हजार ४७६ मिटरसम्मका १२ वटा आरोहणयोग्य हिमचुली छन्।

यसको अर्थ सगरमाथालाई केन्द्र बनाएर निर्माण हुने सामग्रीले एउटा शिखरको मात्र प्रचार गर्दैन। खुम्बु क्षेत्रको पदयात्रा शेर्पा संस्कृति हिमाली बस्ती पर्वतारोहण र साहसिक पर्यटनलाई समेत एउटै कथामा समेट्न सक्छ।

विदेशी चलचित्रले प्रमाणित गरेको व्यावसायिक सम्भावना

सगरमाथालाई केन्द्रमा राखेर बनाइएका चलचित्रको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारले यसको बजार सम्भावना देखाइसकेको छ।

सन् २०१५ को ‘एभरेस्ट’ चलचित्रले उत्तर अमेरिकामा ४ करोड ३४ लाख ८२ हजार २७० अमेरिकी डलर र विश्वका अन्य बजारमा १५ करोड ९९ लाख ४५ हजार डलरभन्दा बढी आम्दानी गरेको थियो। यसको विश्वव्यापी व्यापार २० करोड ३४ लाख २७ हजार ५८४ अमेरिकी डलर पुगेको थियो।

चलचित्र १९९६ को सगरमाथा दुर्घटनामा आधारित थियो। यसले देखाएको विषय केवल आरोहण थिएन। हिमालको जोखिम मानवीय निर्णय मौसम र जीवन–मृत्युको संघर्षलाई कथामा जोडेर विश्व बजारमा प्रस्तुत गरिएको थियो।

यसबाट नेपालले व्यावसायिक रूपमा महत्वपूर्ण पाठ लिन सक्छ। सगरमाथाको मूल्य केवल आरोहण अनुमति वा पर्यटक आगमनमा सीमित छैन। यसको कथा अन्तर्राष्ट्रिय दर्शकका लागि पनि बिक्रीयोग्य विषय हो।

त्यसैले सगरमाथासँग जोडिएको चलचित्र निर्माणलाई पर्यटन क्षेत्रको अर्को बजारका रूपमा विकास गर्न सकिने आधार देखिन्छ।

नेपाली कथा विश्व बजारमा पुग्ने आधार तयार

सगरमाथाको सिनेमाटिक कथामा पछिल्लो समय नेपाली पात्रको भूमिका पनि बढेको छ। शेर्पा समुदायको जीवन र पर्वतारोहणमा उनीहरूले वहन गर्ने जोखिमलाई केन्द्रमा राखिएको वृत्तचित्रले सगरमाथाको कथा विदेशी आरोहीको दृष्टिकोणबाट मात्र हेर्नुपर्ने बाध्यता हटाएको छ।

त्यसैगरी नेपाली आरोही निर्मल पुर्जाको ८ हजार मिटरभन्दा अग्ला १४ हिमाल छोटो अवधिमा आरोहण गर्ने अभियानमा आधारित चलचित्रले नेपाली आरोहीलाई अन्तर्राष्ट्रिय दर्शकमाझ पुर्‍यायो।

यसले नेपालसँग अन्तर्राष्ट्रिय बजारका लागि आवश्यक पात्र र कथा दुवै रहेको देखाउँछ।

सगरमाथाको अर्को ठूलो कथा यसको आरोहण अर्थतन्त्र हो। आरोहीसँगै मार्गदर्शक शेर्पा उच्च हिमाली भरिया होटल व्यवसायी हेलिकोप्टर कम्पनी पर्वतारोहण सामग्री विक्रेता यातायात व्यवसायी र स्थानीय सेवा प्रदायक जोडिएका छन्। त्यसैले सगरमाथाको चलचित्र कथा स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोडेर निर्माण गर्न सकिन्छ। यसले पर्यटनको प्रचारलाई पनि फरक तहमा लैजान सक्छ।

पर्यटन प्रचारमा चलचित्रलाई नयाँ माध्यम बनाउन सकिन्छ

नेपाल पर्यटन बोर्डको मूल उद्देश्य नै सरकारी र निजी क्षेत्रको साझेदारीमा नेपालको पर्यटन बजार विकास तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रवर्द्धन गर्नु हो। अब यही प्रवर्द्धन रणनीतिमा चलचित्रलाई जोड्न सकिने ठाउँ छ।

परम्परागत पर्यटन प्रचारमा गन्तव्यको दृश्य प्रमुख हुन्छ। चलचित्रमा भने गन्तव्य कथा र पात्रसँग जोडिन्छ। दर्शकले चलचित्रमा देखेको स्थानबारे थप जानकारी खोज्ने र त्यसलाई यात्रासँग जोड्ने सम्भावना हुन्छ। सगरमाथाजस्तो विश्वव्यापी रूपमा पहिचान बनाइसकेको गन्तव्यका लागि यस्तो माध्यम अझ प्रभावकारी हुन सक्छ। तर यसका लागि नेपालले केही आधारभूत काम गर्नुपर्ने हुन्छ।

पहिलो उच्च हिमाली क्षेत्रमा चलचित्र छायांकनका लागि स्पष्ट र पूर्वानुमानयोग्य अनुमति प्रणाली आवश्यक हुन्छ। दोस्रो विदेशी निर्माण कम्पनीसँग सहकार्य गर्न स्थानीय चलचित्र कम्पनी र प्राविधिक जनशक्तिको क्षमता बढाउनुपर्छ। तेस्रो खुम्बु क्षेत्रको वातावरण र स्थानीय संस्कृतिमा असर नपर्ने गरी छायांकनसम्बन्धी मापदण्ड बनाउनुपर्छ।

चौथो चलचित्र निर्माणलाई पर्यटन प्रवर्द्धनसँग जोड्ने छुट्टै नीति आवश्यक हुन्छ। नेपालमा चलचित्र निर्माण गर्ने विदेशी कम्पनीलाई सहज अनुमति सुविधा र स्थानीय सहकार्यको संरचना दिन सकिए अन्तर्राष्ट्रिय उत्पादन आकर्षित गर्न सकिन्छ।

सगरमाथाको कथा निर्माण गर्दा यसको केन्द्रमा नेपाली आरोही शेर्पा समुदाय हिमाली संस्कृति स्थानीय अर्थतन्त्र र वातावरणीय परिवर्तनलाई राख्न सकिन्छ। विदेशी पात्र आवश्यक परे पनि कथा नेपालको दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। यसबाट नेपालको पर्यटन प्रचार पनि प्रत्यक्ष रूपमा बलियो हुन सक्छ।

सगरमाथा आरोहणको संख्या र त्यसबाट प्राप्त हुने राजस्वले यसको आर्थिक मूल्य देखाइसकेको छ। तर चलचित्रले त्यसलाई अर्को तहमा लैजान सक्छ। एउटा सफल अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्रले टिकट बिक्रीबाट मात्र आम्दानी गर्दैन। त्यसले गन्तव्यको पहिचान बढाउँछ। पर्यटकको रुचि बढाउन सक्छ। स्थानीय सेवाको माग सिर्जना गर्न सक्छ र देशको अन्तर्राष्ट्रिय छवि बलियो बनाउन सक्छ।

सन् २०१५ को ‘एभरेस्ट’ले २० करोड डलरभन्दा बढी विश्वव्यापी व्यापार गर्नु यसको एउटा ठोस उदाहरण हो। नेपालसँग त्यसभन्दा महत्वपूर्ण अर्को सम्पत्ति छ, सगरमाथाको वास्तविक भूगोल र त्यससँग जोडिएको जीवित समाज।

अब चुनौती त्यो सम्पत्तिलाई चलचित्रको व्यावसायिक उत्पादनमा बदल्ने हो। सगरमाथालाई विश्वले चिनेको छ। नेपालले त्यसको पर्यटन मूल्य उपयोग गरिरहेको छ। अब त्यससँग जोडिएको कथाको व्यावसायिक मूल्य उपयोग गर्ने समय आएको छ।

नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय लगानी प्राविधिक क्षमता नेपाली कथा र पर्यटन रणनीतिलाई एउटै उत्पादनमा जोड्न सके सगरमाथा नेपालको पर्यटनको प्रचार सामग्री मात्र नभई विश्व बजारमा बिक्री हुने नेपाली चलचित्र सम्पत्तिसमेत बन्न सक्छ। सगरमाथा नेपालमा छ। अब त्यसको विश्वस्तरीय कथा पनि नेपालबाटै उत्पादन हुने आधार तयार गर्नुपर्ने देखिन्छ।