दक्षिणी स्विडेनको स्मोलान्डमा एउटा समय यस्तो थियो, जब इंगभार काम्प्राडको संसार आजको जस्तो विशाल बजार, चम्किला पसल र करोडौँ ग्राहकले भरिएको थिएन ।
ढुंगायुक्त जमिन, सीमित स्रोत र ग्रामीण जीवनको कठिन परिवेशमा हुर्किरहेका एक बालकका लागि व्यापार भनेको ठूलो पूँजी लगाएर कम्पनी खडा गर्नु होइन, गाउँघरमा आवश्यक पर्ने साना सामान खोजेर किनबेच गर्नु थियो ।
काम्प्राडले पाँच वर्षकै उमेरदेखि व्यापारको स्वाद चाख्न थालेका थिए ।
साइकल चढेर वरपरका गाउँमा पुग्ने, सलाई, बेल्ट र कलमजस्ता सामान बेच्ने र ग्राहकको आवश्यकता बुझेर फेरि त्यहीअनुसार सामान खोज्ने उनको अभ्यास विस्तारै व्यवसाय सिक्ने माध्यम बन्यो ।
उनले कुनै ठूलो व्यापारिक विद्यालयमा व्यवस्थापन पढेर यो यात्रा सुरु गरेका थिएनन्, बरु आफ्नै गाउँका मानिससँग कारोबार गर्दै, सामान बेच्दै र सानो नाफालाई अर्को व्यापारमा लगाउँदै बजारको भाषा सिकिरहेका थिए ।
आइकियाकै इतिहासअनुसार उनी बाल्यकालमै गाउँका मानिसलाई सामान बेच्थे र यही ग्रामीण अनुभवले उनको मितव्ययी तथा स्रोतको अधिकतम उपयोग गर्ने सोचलाई आकार दियो ।
सन् १९४३ मा उनी १७ वर्षका थिए, जब उनले आफ्नै व्यापारिक कम्पनी दर्ता गरे । त्यसको नाम थियो आइकिया ।
त्यो बेला आइकिया फर्निचर कम्पनी थिएन, विश्व बजारमा चिनिएको ब्रान्ड थिएन र यसको पछाडि ठूलो लगानीकर्ता पनि थिएन । कलम, घडी, पर्स, मोजा लगायतका साना सामान बिक्री गर्ने मेलअर्डर व्यापारबाट यसको यात्रा सुरु भएको थियो ।
आइकिया नाम पनि काम्प्राडको नाम, उनको पारिवारिक फार्म एल्मटारिड र नजिकको गाउँ अगुनारिडको नामबाट बनेको थियो ।
तर सानो व्यापारबाट सुरु भएको त्यो यात्रा केही वर्षमै यस्तो उद्योगतर्फ मोडियो, जहाँ काम्प्राडले केवल उत्पादन बेच्ने होइन, सम्पूर्ण व्यापारिक प्रणाली नै परिवर्तन गर्ने अवसर देखे । त्यो उद्योग थियो फर्निचर ।
सानो बजारमा देखिएको ठूलो अवसर
सन् १९४८ मा आइकियाले आफ्नो उत्पादन सूचीमा फर्निचर थप्यो । त्यतिबेला राम्रो डिजाइन र राम्रो गुणस्तरको फर्निचर धेरै परिवारका लागि सहज पहुँचमा थिएन ।
फर्निचर ठूलो र भारी हुन्थ्यो, उत्पादनपछि त्यसलाई ग्राहकको घरसम्म पुर्याउन ठूलो ठाउँ चाहिन्थ्यो र ढुवानीको लागतले अन्तिम मूल्यलाई थप महँगो बनाउँथ्यो । काम्प्राडले यही संरचनालाई समस्या मात्र मानेनन्, त्यसलाई व्यवसाय विस्तार गर्ने अवसरका रूपमा हेरे ।
उनको सोचको केन्द्रमा एउटा सामान्य तर शक्तिशाली विचार थियो, राम्रो देखिने, उपयोगी र गुणस्तरीय फर्निचर धेरै मानिसले किन्न सक्ने मूल्यमा उपलब्ध गराउन सकिन्छ भने बजार आफैँ ठूलो हुन्छ ।
तर त्यसका लागि पसलमा छुट दिएर मात्र पुग्दैनथ्यो । उत्पादन कसरी बनाउने, कच्चा पदार्थ कसरी प्रयोग गर्ने, ढुवानी कसरी सस्तो बनाउने, गोदाममा कति ठाउँ प्रयोग गर्ने र ग्राहकसम्म सामान कसरी पुर्याउने भन्ने सम्पूर्ण संरचनामा परिवर्तन आवश्यक थियो ।
यही सोचले आइकियाको व्यवसायिक यात्रालाई अन्य फर्निचर व्यवसायभन्दा फरक दिशामा धकेल्यो । काम्प्राडले सुरुदेखि नै कम मूल्यलाई कमजोर गुणस्तरसँग जोड्न अस्वीकार गरे ।
आइकियाको प्रारम्भिक व्यापारिक सामग्रीमै उच्च बिक्री परिमाण, कारखानाबाट प्रत्यक्ष आपूर्ति र न्यून सञ्चालन खर्चका कारण कम मूल्य सम्भव भएको उनको तर्क भेटिन्छ । अर्थात् सस्तो मूल्यको अर्थ सस्तो उत्पादन मात्र होइन, लागत संरचनालाई नै पुनःव्यवस्थित गर्नु थियो ।
यही ठाउँबाट आइकियाको वास्तविक व्यापारिक प्रयोग सुरु भयो ।
एउटा टेबलले बदलिदिएको फर्निचर व्यापार
फर्निचर ठूलो हुनु आफैँमा समस्या थिएन, तर त्यसलाई ढुवानी गर्नुपर्ने भएपछि त्यो व्यवसायिक समस्या बन्थ्यो ।
एउटा तयार टेबललाई कारखानाबाट पसलसम्म र पसलबाट ग्राहकको घरसम्म पुर्याउन ठूलो ठाउँ चाहिन्थ्यो । त्यसले ढुवानी खर्च बढाउँथ्यो, गोदाममा बढी ठाउँ खपत गर्थ्यो र बाटोमा सामान बिग्रिने सम्भावना पनि बढाउँथ्यो ।
सन् १९५० को दशकमा यही समस्या आइकियाका लागि निर्णायक मोड बन्यो । सन् १९५६ मा आइकियाका डिजाइनर गिलिस लुन्डग्रेनसँग मिलेर काम्प्राडले एउटा टेबलका खुट्टा छुट्याएर त्यसलाई सानो आकारमा प्याक गर्ने उपाय अपनाए ।
तयार फर्निचरलाई ठूलो आकारमा ढुवानी गर्नुको सट्टा त्यसका भाग छुट्याएर प्याक गर्न सकिने रहेछ भन्ने प्रयोगले पछि आइकियाको सबैभन्दा चर्चित व्यवसायिक प्रणालीको आधार बनायो ।
आज ग्राहकले पसलबाट बाकसमा फर्निचर किनेर घर लैजानु र आफैँ जोड्नु सामान्यजस्तै लाग्छ । तर त्यस समय यो सोचले फर्निचर व्यवसायको परम्परागत ढाँचा नै चुनौती दिएको थियो ।
फर्निचरको खुट्टा अलग भयो । प्याकेज सानो भयो । ढुवानीमा कम ठाउँ लाग्यो । गोदाममा कम ठाउँ आवश्यक भयो । सामान बिग्रिने सम्भावना घट्यो ।
ग्राहकले घरमै जोड्ने भएकाले तयार फर्निचर पुर्याउने अतिरिक्त लागत पनि कम भयो । त्यसको प्रत्यक्ष लाभ मूल्यमा देखिन थाल्यो ।
यसरी आइकियाले ग्राहकलाई केही काम आफैँ गर्ने जिम्मेवारी दियो र त्यसको बदलामा कम मूल्यको उत्पादन उपलब्ध गराउने व्यापारिक सम्बन्ध निर्माण गर्यो । सन् १९५३ बाट समतल प्याकेजमा फर्निचर बिक्री गर्ने प्रणाली विस्तार हुँदै गएको आइकियाको इतिहासमा उल्लेख छ ।
यो कुनै एउटा उत्पादनको सुधार थिएन । यो सम्पूर्ण आपूर्ति प्रणालीको पुनर्संरचना थियो ।
कम मूल्यलाई छुट होइन, व्यवसायको दर्शन बनाए
फर्निचर बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्ने धेरै कम्पनीका लागि कम मूल्य एउटा बजार रणनीति हुन सक्छ ।
केही समयका लागि मूल्य घटाउने, विशेष छुट दिने वा प्रतिस्पर्धीलाई पछि पार्न मूल्य घटाउने अभ्यास व्यापारमा सामान्य छ । तर काम्प्राडले कम मूल्यलाई अस्थायी रणनीति बनाएनन् । उनले त्यसलाई आइकियाको स्थायी व्यवसायिक दर्शनमा रूपान्तरण गरे ।
यसका लागि उत्पादनको डिजाइनदेखि बिक्रीसम्म सबै कुरा लागतसँग जोडिन थाल्यो ।
उत्पादन बनाउन कति सामग्री लाग्छ ? सामग्रीको अधिकतम उपयोग कसरी गर्ने ? उत्पादनको आकार कति घटाउन सकिन्छ ? एउटा गाडीमा कति सामान अटाउन सक्छ ? गोदाममा कति ठाउँ बचाउन सकिन्छ ?
ग्राहकले आफैँ गर्न सक्ने काम कम्पनीले किन गर्ने ? यी प्रश्न आइकियाको व्यवसायिक सोचको हिस्सा बने । यसले कम्पनीलाई एउटा महत्वपूर्ण फाइदा दियो । लागत घटाउन कुनै एउटा क्षेत्रमा मात्र निर्भर हुनुपरेन ।
उत्पादनमा बचत भयो भने एउटा फाइदा, प्याकेजिङमा बचत भयो भने अर्को, ढुवानीमा बचत भयो भने अर्को र ग्राहकलाई केही काम हस्तान्तरण गर्दा अर्को बचत । यी सबै साना बचत जोडिँदा अन्तिम मूल्यमा ठूलो अन्तर देखिन थाल्यो ।
यही कारण आइकियाको सस्तो मूल्य केवल बजारमा देखिने अंक थिएन । त्यो कम्पनीको सम्पूर्ण सञ्चालन प्रणालीको परिणाम थियो ।
फर्निचर पसल होइन, घरको अनुभव बेच्ने रणनीति
काम्प्राडले उत्पादनको मूल्य घटाएपछि अर्को प्रश्नमा ध्यान दिए, ग्राहकले उत्पादन किन्ने निर्णय कसरी गर्छ ?
फर्निचर कलम वा कपडाजस्तो वस्तु थिएन, ग्राहकले त्यसको आकार, बनावट, उपयोगिता र आफ्नो घरमा त्यसको सम्भावित रूप बुझ्न चाहन्थ्यो । क्याटलगमा तस्वीर हेरेर मात्र निर्णय गर्न कठिन थियो ।
त्यसैले आइकियाले ग्राहकलाई उत्पादन प्रत्यक्ष हेर्ने र अनुभव गर्ने अवसर दिने प्रदर्शनी कक्ष विकास गर्यो ।
सन् १९५३ मा एल्महुल्टमा पहिलो प्रदर्शनी कक्ष खोलियो । केही वर्षपछि सन् १९५८ मा त्यही क्षेत्रमा पहिलो पूर्ण आइकिया पसल सञ्चालन भयो । ग्राहकले उत्पादन छुन, बस्न, खोल्न, हेर्न र घरको वातावरणमा त्यसलाई कसरी प्रयोग गर्न सकिन्छ भनेर बुझ्न थाले ।
यही अवधारणाले आइकियाको पसललाई सामान्य फर्निचर पसलभन्दा फरक बनायो । एउटा कोठा सजाइएको छ । त्यहाँ सोफा छ । छेउमा टेबल छ । पर्खालमा बत्ती छ । दराजमा सामान राखिएको छ । भान्सामा भाँडाकुँडा छन् ।
ग्राहकले हेर्दा उसले केवल सामान देख्दैन, आफ्नो सम्भावित घर देख्छ ।
यही अनुभवलाई बिक्री रणनीतिमा रूपान्तरण गर्नु आइकियाको महत्वपूर्ण व्यवसायिक उपलब्धि थियो ।
ग्राहक पनि उत्पादन प्रणालीकै हिस्सा बने
आइकियाको मोडलको सबैभन्दा रोचक पक्ष ग्राहकको भूमिकामा आएको परिवर्तन हो ।
परम्परागत फर्निचर बजारमा ग्राहकले तयार उत्पादन किन्थ्यो र कम्पनीले उत्पादन, ढुवानी तथा धेरै हदसम्म जडानको जिम्मेवारी लिन्थ्यो । आइकियाले भने यो सम्बन्धलाई केही हदसम्म उल्ट्यायो ।
ग्राहक आफैँ पसल पुग्छ । आफैँ उत्पादन छान्छ । आफैँ सामान घर लैजान्छ । आफैँ प्याकेट खोल्छ । आफैँ जोड्छ ।
कम्पनीले उत्पादनको मूल्य घटाउँछ । यसलाई हेर्दा ग्राहकले अतिरिक्त काम गरिरहेको देखिन्छ । तर काम्प्राडको व्यवसायिक सोचमा यही काम मूल्य घटाउने माध्यम बन्यो ।
ग्राहकले श्रमको केही हिस्सा वहन गर्छ, कम्पनीले त्यसको केही आर्थिक लाभ मूल्यमा फर्काउँछ । यही आदानप्रदानले आइकियाको व्यापारिक मोडललाई फरक बनायो ।
यसमा ग्राहक केवल सामान किन्ने व्यक्ति रहेन । ऊ वितरण र अन्तिम संयोजन प्रक्रियाको सहभागी पनि बन्यो ।
स्मोलान्डको मितव्ययिता विश्वव्यापी व्यवसायिक संस्कृतिमा
काम्प्राडको बाल्यकाल बितेको स्मोलान्ड क्षेत्रको प्राकृतिक अवस्था पनि उनको व्यवसायिक सोच बुझ्न महत्वपूर्ण छ । ढुंगायुक्त जमिन र सीमित स्रोत भएको त्यस क्षेत्रमा मानिसहरू उपलब्ध साधनबाट अधिकतम उपयोग गर्न बाध्य थिए । आइकियाले आफ्नो इतिहासमा यही वातावरणलाई मितव्ययिता र व्यवहारिक समस्या समाधानसँग जोडेको छ ।
काम्प्राडले त्यही संस्कृति कम्पनीमा ल्याए । अनावश्यक खर्च नगर्ने । उपलब्ध स्रोत खेर नफाल्ने । साधारण उपायबाट जटिल समस्या समाधान गर्ने । उत्पादनमा अनावश्यक भाग नराख्ने । ढुवानीमा खाली ठाउँ नराख्ने । ग्राहकले गर्न सक्ने काम आफैँ नगर्ने ।
यही कारण आइकियाको मितव्ययिता केवल संस्थापकको व्यक्तिगत बानी रहेन । यो व्यवस्थापन संस्कृतिमा परिणत भयो ।
कम्पनी ठूलो हुँदै जाँदा पनि यो सोच हटेन । बरु ठूलो आकारकै कारण यसको प्रभाव अझ बढ्दै गयो ।
स्विडेनबाट बाहिर निस्किएको सानो व्यापार
आइकियाको पहिलो पसल स्विडेनमा थियो, तर काम्प्राडको दृष्टि स्विडेनको बजारमा मात्र सीमित रहेन । सन् १९६३ मा नर्वेमा पहिलो स्विडेनबाहिरको आइकिया पसल खुल्यो । सन् १९७३ मा स्विडेन र नर्डिक क्षेत्रबाहिर स्विट्जरल्यान्डमा पहिलो पसल सञ्चालन भयो ।
त्यसपछि कम्पनीले युरोपका अन्य बजार हुँदै उत्तर अमेरिका र एसियातर्फ विस्तार गर्यो ।
विदेशी बजारमा विस्तार गर्दा आइकियाले एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझेको थियो, घरको आकार, संस्कृति र जीवनशैली फरक भए पनि घरभित्र प्रयोग हुने फर्निचरको आधारभूत आवश्यकता धेरै हदसम्म समान हुन्छ ।
मानिसलाई सुत्न ओछ्यान चाहिन्छ । कपडा राख्न दराज चाहिन्छ । बस्न कुर्सी र सोफा चाहिन्छ । काम गर्न टेबल चाहिन्छ ।
सामान राख्न भण्डारण चाहिन्छ । यही सार्वभौमिक आवश्यकतालाई सरल डिजाइन र कम मूल्यसँग जोडेर आइकियाले आफ्नो व्यवसायिक अवधारणा विभिन्न बजारमा विस्तार गर्न सक्यो ।
सस्तो मूल्यको पछाडि विश्वव्यापी आपूर्ति सञ्जाल
आज आइकियाको कुनै एउटा उत्पादनलाई केवल स्विडेनसँग जोडेर बुझ्न सकिँदैन । यसको पछाडि दर्जनौँ देशमा फैलिएको आपूर्ति सञ्जाल छ ।
आइकियाका अनुसार कम्पनीले ५४ देशबाट सामानको स्रोत खोज्छ र करिब २ हजार प्रत्यक्ष आपूर्तिकर्तासँग सहकार्य गर्छ । तीमध्ये करिब ८ सय घर सजावटका सामानसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छन् । आपूर्तिकर्तासँगको औसत सम्बन्ध अवधि ११ वर्ष रहेको कम्पनीले जनाएको छ ।
यसको अर्थ आइकियाको उत्पादन पसलमा देखिनुभन्दा धेरै अघि नै ठूलो अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीमा प्रवेश गरिसकेको हुन्छ ।
कुन देशमा काठ उपलब्ध छ ?
कुन ठाउँमा कपडा उत्पादन सस्तो हुन्छ ?
कुन कारखानाले ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न सक्छ ?
कुन उत्पादन कुन बजारका लागि उपयुक्त हुन्छ ?
कसरी सामानलाई कम लागतमा एक देशबाट अर्को देशमा पुर्याउने ? यी सबै प्रश्नले आइकियाको मूल्य निर्धारण गर्छन् ।
एउटा साधारण देखिने कुर्सीको पछाडि विश्वव्यापी आपूर्ति सञ्जाल, उत्पादन योजना, डिजाइन, प्याकेजिङ र वितरणको जटिल संरचना हुन्छ ।
यही संरचनालाई दशकौँसम्म व्यवस्थित बनाउनु काम्प्राडको सबैभन्दा ठूलो व्यवसायिक उपलब्धिमध्ये एक हो ।
ठूलो कारोबारभन्दा ठूलो बजारको सोच
आइकियाको विस्तारको अर्को आधार ठूलो संख्यामा ग्राहक बनाउने रणनीति थियो । महँगो उत्पादन सीमित मानिसले मात्र किन्न सक्छन् । कम मूल्यको उत्पादन धेरै मानिसले किन्न सक्छन् ।
धेरै ग्राहक आए भने उत्पादनको परिमाण बढाउन सकिन्छ । परिमाण बढेपछि उत्पादन लागत घटाउन सकिन्छ । लागत घटेपछि मूल्य अझ कम गर्न सकिन्छ ।
मूल्य घटेपछि बजार अझ ठूलो हुन्छ । यो चक्र आइकियाको व्यवसायिक मोडलमा महत्वपूर्ण रह्यो ।
कम्पनीले केवल महँगा फर्निचर बेचेर ठूलो नाफा कमाउने बाटो रोजेन । धेरै मानिसलाई कम मूल्यमा सामान बेचेर ठूलो कारोबार निर्माण गर्ने बाटो रोज्यो ।
यसले आइकियालाई एउटा यस्तो ब्रान्ड बनायो, जसको लक्षित ग्राहक केवल उच्च आय भएका मानिस थिएनन् । घर सजाउन चाहने तर सीमित बजेट भएका परिवार पनि त्यसको बजार बने ।
डिजाइनमा पनि लागतको गणित
आइकियाको डिजाइन हेर्दा धेरै उत्पादन सरल देखिन्छन् । तर त्यो सरलता आफैँमा डिजाइनको परिणाम हो ।
कुनै दराजमा धेरै सजावट थप्न सकिन्छ । काठमा जटिल नक्सा बनाउन सकिन्छ । उत्पादनलाई भारी बनाउन सकिन्छ । तर त्यसले लागत बढाउँछ ।
आइकियाले डिजाइनलाई उत्पादन लागतसँग जोडेर हेर्ने अभ्यास गर्यो ।
आज कम्पनीले आफ्नो डिजाइन दर्शनमा रूप, उपयोगिता, गुणस्तर, दिगोपन र कम मूल्यलाई एकसाथ विचार गर्ने अवधारणा अघि सारेको छ ।
यसको अर्थ डिजाइनरको काम केवल आकर्षक वस्तु बनाउनु होइन । त्यसलाई ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्न सकिने, सजिलै ढुवानी गर्न सकिने र ग्राहकले सहज रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने बनाउनु पनि हो ।
यही कारण आइकियाको उत्पादनमा देखिने सामान्यपनभित्र ठूलो व्यवसायिक गणित लुकेको हुन्छ ।
कम्पनीभन्दा ठूलो सोच, संस्थापकपछि पनि टिक्ने संरचना
काम्प्राडको अर्को महत्वपूर्ण निर्णय कम्पनीको स्वामित्व संरचनासँग सम्बन्धित थियो ।
धेरै उद्यमी आफ्नो कम्पनीलाई जीवनभर आफ्नो नियन्त्रणमा राख्छन् । कम्पनी बढ्दै जाँदा परिवार, उत्तराधिकारी र लगानीकर्ताको प्रभाव बढ्छ । संस्थापकको निधनपछि कम्पनीको दिशा बदलिन सक्छ ।
काम्प्राडले आइकियाका लागि फरक संरचना खोजे ।
सन् १९८२ मा उनले आइकियाको प्रमुख खुद्रा सञ्चालन गर्ने समूहको स्वामित्व आइएनजीकेए फाउन्डेसनमा हस्तान्तरण गर्ने निर्णय गरे । यसको उद्देश्य व्यवसायको दीर्घकालीन निरन्तरता, स्वतन्त्रता र भविष्य सुरक्षित गर्नु थियो ।
यो निर्णय सामान्य व्यवसायिक स्वामित्व हस्तान्तरण थिएन ।
काम्प्राडले कम्पनीलाई आफ्नो व्यक्तिगत सम्पत्तिभन्दा ठूलो संस्था बनाउने प्रयास गरेका थिए ।
आज आइकियाको प्रमुख खुद्रा सञ्चालन गर्ने आइएनजीकेए समूह कुनै परम्परागत सेयरधनी संरचनामा आधारित छैन । समूहका अनुसार यसको स्वामित्व एउटा डच फाउन्डेसनसँग छ र त्यसका कुनै व्यक्तिगत लाभग्राही वा सेयरधनी छैनन् । समूहको नाफा व्यवसायमै पुनः लगानी गर्ने वा आइकिया फाउन्डेसनमार्फत सामाजिक उद्देश्यमा प्रयोग गर्ने संरचना छ ।
काम्प्राडको सोचको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष यही थियो, कम्पनीलाई केही वर्षको नाफाभन्दा दशकौँको निरन्तरताका लागि निर्माण गर्ने ।
संस्थापकपछि पनि बढिरहेको साम्राज्य
इंगभार काम्प्राडको निधन सन् २०१८ मा ९१ वर्षको उमेरमा भयो । तर उनले निर्माण गरेको व्यवसाय उनको मृत्युसँगै रोकिएन । बरु संस्थापकले बनाएको संरचना र व्यवसायिक संस्कृति नयाँ पुस्ताले अघि बढाइरहेको छ ।
आर्थिक वर्ष २०२५ मा आइकियाको विश्वव्यापी खुद्रा बिक्री ४४.६ अर्ब युरो पुगेको थियो । अघिल्लो वर्ष ४५.१ अर्ब युरो रहेको बिक्री केही घटे पनि कम्पनीले मूल्य घटाउने रणनीतिका कारण बिक्रीको मात्रा २.६ प्रतिशत बढेको जनाएको छ । सोही वर्ष आइकिया पसलमा ९१५ मिलियन ग्राहक पुगेका थिए ।
कम्पनीले पछिल्ला दुई वर्षमा उत्पादनको मूल्य करिब १० प्रतिशत घटाउने दिशामा लगानी गरेको जनाएको छ । मूल्य घटाउँदा बिक्री रकममा तत्काल असर पर्न सक्छ, तर त्यसबाट ग्राहक संख्या र बिक्रीको परिमाण बढाउने रणनीति कम्पनीले अपनाएको देखिन्छ ।
यो निर्णय काम्प्राडको पुरानो दर्शनसँग जोडिन्छ ।
कम मूल्य । धेरै ग्राहक । ठूलो परिमाण । कम लागत । फेरि कम मूल्य ।
दशकौँअघि सुरु भएको यही चक्र आज पनि आइकियाको व्यवसायिक रणनीतिमा देखिन्छ ।
९१५ मिलियन ग्राहकसम्म पुगेको गाउँको व्यापार
आर्थिक वर्ष २०२५ मा आइकियाका पसलमा ९१५ मिलियन ग्राहक भ्रमण भएको तथ्यांकले कम्पनीको आकार देखाउँछ । त्यही वर्ष विश्वभर ६६ नयाँ बिक्री स्थान थपिए र करिब २ लाख २२ हजार कर्मचारी आइकियासँग जोडिएका थिए ।
तर एउटा तथ्यले यो यात्रालाई अझ रोचक बनाउँछ ।
यो कम्पनीको सुरुवात सन् १९४३ मा १७ वर्षीय काम्प्राडले गरेको एउटा सानो व्यापारबाट भएको थियो ।
त्यो बेला उनी साइकलमा सामान ओसार्थे । आज कम्पनीका पसलमा करोडौँ ग्राहक पुग्छन् । त्यो बेला व्यापारमा कलम, पर्स र अन्य साना सामान थिए ।
आज घर सजावटका हजारौँ उत्पादन विश्व बजारमा छन् । त्यो बेला ग्राहक गाउँका मानिस थिए । आज ग्राहक संसारका विभिन्न देशका परिवार छन् । तर व्यापारको मूल प्रश्न धेरै बदलिएको छैन ।
ग्राहकलाई आवश्यक पर्ने वस्तु कसरी राम्रो मूल्यमा उपलब्ध गराउने ?
मितव्ययिता व्यक्तिगत बानीबाट व्यवस्थापनको सिद्धान्तसम्म
काम्प्राडको व्यक्तिगत जीवनशैली पनि उनको व्यवसायिक दर्शनसँग जोडेर चर्चा गरिन्छ । ठूलो व्यवसाय निर्माण गरेपछि पनि उनी अत्यधिक विलासी जीवनशैलीबाट टाढा रहने र खर्चमा सावधानी अपनाउने व्यवसायीका रूपमा परिचित थिए ।
तर उनको वास्तविक उपलब्धि व्यक्तिगत मितव्ययितामा थिएन । महत्वपूर्ण कुरा उनले मितव्ययितालाई कम्पनीको व्यवस्थापन प्रणालीमा रूपान्तरण गरे ।
व्यक्तिले कम खर्च गर्नु एउटा कुरा हो ।
कम्पनीले हजारौँ उत्पादन, सयौँ पसल, हजारौँ आपूर्तिकर्ता र लाखौँ ग्राहकको बीचमा लागत नियन्त्रण गर्नु अर्कै कुरा हो ।
काम्प्राडले यही दोस्रो काम गरे । उनले कम खर्च गर्ने संस्कृतिलाई उत्पादनमा लगाए । त्यसलाई प्याकेजिङमा लगाए । ढुवानीमा लगाए । पसलमा लगाए । कर्मचारी संस्कृतिमा लगाए । र अन्ततः ग्राहकको मूल्यमा त्यसको लाभ पुर्याए ।
फर्निचर बेच्ने होइन, जीवनशैलीको बजार बनाउने
आइकियाको व्यवसाय विस्तार हुँदै जाँदा कम्पनीले फर्निचरको सीमाभन्दा बाहिर पनि आफ्नो उत्पादन विस्तार गर्यो ।
घरमा खाना पकाउनेदेखि खाना खानेसम्म । सुत्नेदेखि काम गर्नेसम्म । सामान राख्नेदेखि घर सजाउनेसम्म । सानो घरलाई व्यवस्थित बनाउनेदेखि ठूलो घरको सजावटसम्म ।
यसले आइकियालाई केवल फर्निचर पसलभन्दा ठूलो घरायसी जीवनशैलीको ब्रान्ड बनायो ।
पसलभित्रको रेस्टुरेन्ट पनि यही रणनीतिक सोचसँग जोडिएको थियो । सन् १९६० मा आइकियाले एल्महुल्टमा रेस्टुरेन्ट तथा क्याफे सुरु गरेको थियो । यसको एउटा व्यावसायिक उद्देश्य ग्राहकलाई पसलमा बढी समय राख्नु पनि थियो ।
अर्थात् ग्राहक फर्निचर किन्न आयो, तर खाना खायो, घर सजावट हेर्यो, अन्य सामान पनि देख्यो र ब्रान्डसँग लामो समय बितायो ।
यसरी एउटा बिक्रीलाई सम्पूर्ण ग्राहक अनुभवमा बदलियो ।
आइकियाको वास्तविक आविष्कार के थियो ?
इंगभार काम्प्राडको कथा हेर्दा उनी फर्निचर डिजाइनर मात्र थिएनन् भन्ने स्पष्ट हुन्छ ।
उनको वास्तविक योगदान एउटा नयाँ व्यापारिक प्रणाली निर्माण गर्नु थियो ।
उत्पादन सस्तो बनाउने । तर गुणस्तर नघटाउने । डिजाइन सरल बनाउने । तर आकर्षण कायम राख्ने । फर्निचर सानो प्याकेजमा राख्ने । तर घर पुगेपछि जोड्न सजिलो बनाउने । पसल ठूलो बनाउने ।
तर ग्राहकलाई घुमाएर घरको सम्भावित रूप देखाउने । विश्वभर विस्तार गर्ने ।
तर मूल व्यवसायिक दर्शन कायम राख्ने । कम्पनी ठूलो बनाउने । तर त्यसको स्वामित्वलाई दीर्घकालीन संरचनामा राख्ने । यी सबै निर्णय छुट्टाछुट्टै हेर्दा सामान्य लाग्न सक्छन् । तर यी सबैलाई एउटै प्रणालीमा जोड्दा एउटा असाधारण व्यवसायिक मोडल तयार भयो ।
यही मोडल आइकियाको वास्तविक सम्पत्ति बन्यो ।
गाउँको सोच, विश्व बजारको आकार
स्मोलान्डको ग्रामीण जीवनले काम्प्राडलाई एउटा कुरा सिकाएको थियो, स्रोत सीमित छन् भने त्यसको सही उपयोग गर्नुपर्छ । व्यापारमा यही सोचले उनलाई अरूभन्दा फरक बनायो ।
उनले पैसा मात्र लगानी गरेर बजार जित्ने प्रयास गरेनन् ।
उत्पादनको संरचना बदल्ने प्रयास गरे । ढुवानीको लागत घटाए । ग्राहकको भूमिकालाई पुनःपरिभाषित गरे । पसलको अवधारणा बदले । आपूर्ति प्रणाली विस्तार गरे । स्वामित्वको संरचना पुनःनिर्माण गरे ।
अन्ततः एउटा यस्तो कम्पनी बनाए, जसले संसारभरका मानिसलाई घर सजाउने तरिका मात्र होइन, फर्निचर किन्ने र प्रयोग गर्ने तरिका पनि बदल्यो ।
काम्प्राडको विरासत र आइकियाको अर्को अध्याय
आज आइकिया ६० भन्दा बढी बजारमा सञ्चालन भइरहेको छ र यसको खुद्रा व्यवसाय विभिन्न समूहको फ्रेन्चाइजी संरचनामार्फत चल्छ । आइकियाको ब्रान्ड, उत्पादन र आपूर्ति प्रणालीको व्यवस्थापन गर्ने संरचना र विश्वका विभिन्न देशमा खुद्रा व्यवसाय सञ्चालन गर्ने समूहबीच जिम्मेवारी विभाजित छ ।
आइकियाको ठूलो खुद्रा सञ्जाल सञ्चालन गर्ने आइएनजीकेए समूहले मात्र ३२ देशमा खुद्रा स्थान सञ्चालन गरिरहेको जनाएको छ । यो संरचना आफैँमा काम्प्राडको दीर्घकालीन सोचको परिणाम हो ।
उनले एउटा कम्पनी बनाएका थिए । त्यसलाई एउटा प्रणालीमा बदले । प्रणालीलाई विश्वव्यापी बनाए ।
र अन्ततः त्यो प्रणालीलाई व्यक्तिभन्दा लामो समयसम्म चल्न सक्ने संरचना दिए । यही कारण काम्प्राडको मृत्युले आइकियाको अन्त्य गरेन ।
संस्थापक गएका छन् । तर संस्थापकले बनाएको व्यवसायिक सोच अझै बाँकी छ ।
सानो व्यापारबाट सुरु भएको ठूलो पाठ
इंगभार काम्प्राडको कथा सफल व्यवसायीको सूचीमा राखेर मात्र बुझ्दा यसको वास्तविक अर्थ छुट्न सक्छ । उनको यात्रा मूलतः एउटा समस्यालाई अवसरमा बदल्ने क्षमताको कथा हो ।
गाउँमा सीमित स्रोत थियो । उनले व्यापार सुरु गरे । फर्निचर महँगो थियो । उनले लागत घटाउने बाटो खोजे । ढुवानी महँगो थियो ।
उनले प्याकेज सानो बनाए । फर्निचर ठूलो थियो । उनले ग्राहकलाई आफैँ जोड्ने प्रणाली दिए । ग्राहकलाई उत्पादन बुझ्न कठिन थियो ।
उनले घरजस्तै सजाइएको पसल बनाए । व्यवसाय ठूलो भयो । उनले विश्वव्यापी आपूर्ति प्रणाली निर्माण गरे ।
संस्थापकपछि कम्पनीको भविष्यको प्रश्न आयो । उनले दीर्घकालीन स्वामित्व संरचना बनाए । यसरी हरेक समस्या अर्को व्यवसायिक आविष्कारको कारण बन्यो ।
आइकियाको इतिहासमा पनि यही धारणा देखिन्छ, कम्पनीका धेरै महत्वपूर्ण विचार ठूला योजनाबाट होइन, दैनिक सञ्चालनमा देखिएका समस्याबाट आएका थिए । फ्ल्याट प्याक यसको सबैभन्दा चर्चित उदाहरण हो ।
अन्ततः एउटा प्रश्नको उत्तर
सन् १९४३ मा १७ वर्षको उमेरमा व्यापार सुरु गरेका इंगभार काम्प्राडले त्यतिबेला आफूले विश्वको सबैभन्दा चिनिएको फर्निचर ब्रान्डमध्ये एक निर्माण गर्ने कल्पना गरेका थिए कि थिएनन्, त्यसको निश्चित उत्तर इतिहाससँग छैन ।
तर उनको सुरुवाती व्यापारदेखि पछिल्लो व्यवस्थापन दर्शनसम्म एउटा कुरा निरन्तर देखिन्छ, धेरै मानिसले प्रयोग गर्न सक्ने उत्पादनलाई सकेसम्म धेरै मानिसको पहुँचमा पुर्याउने सोच ।
त्यही सोचले कलम बेच्ने किशोरलाई फर्निचर व्यवसायमा पुर्यायो । त्यही सोचले तयार फर्निचरलाई छुट्टाछुट्टै भागमा बेच्ने प्रणाली बनायो ।
त्यही सोचले ग्राहकलाई उत्पादन जोड्ने काममा सहभागी गरायो । त्यही सोचले सस्तो मूल्यलाई व्यवसायको केन्द्रमा राख्यो । र त्यही सोचले एउटा ग्रामीण स्विडिस कम्पनीलाई विश्वव्यापी घरायसी सामानको ब्रान्डमा रूपान्तरण गर्यो ।
आज आइकियाको वार्षिक खुद्रा बिक्री ४४.६ अर्ब युरो पुगेको छ, उसका पसलमा एक आर्थिक वर्षमै ९१५ मिलियन ग्राहक पुगेका छन् र विश्वभर करिब २ लाख २२ हजार कर्मचारी काम गर्छन् ।
तर यी तथ्यांकभन्दा ठूलो कुरा त्यसको पछाडि रहेको व्यापारिक विचार हो । राम्रो डिजाइन महँगो हुनैपर्छ भन्ने छैन । ठूलो व्यवसाय सुरु गर्न ठूलो पूँजी नै चाहिन्छ भन्ने छैन ।
ग्राहकलाई कम मूल्य दिन कम्पनीले घाटा खानैपर्छ भन्ने छैन । र सबैभन्दा महत्वपूर्ण, व्यवसायको सबैभन्दा ठूलो अवसर कहिलेकाहीँ बजारमा नयाँ उत्पादन खोज्नुमा होइन, पुरानो उत्पादनलाई ग्राहकसम्म पुर्याउने तरिका बदल्नुमा हुन्छ ।
इंगभार काम्प्राडले यही गरे । स्मोलान्डको ग्रामीण परिवेशमा साना सामान बेच्दै हिँडेको बालकले फर्निचर उद्योगको उत्पादन, ढुवानी, बिक्री र ग्राहक अनुभवलाई एकसाथ पुनर्विचार गरे । त्यसबाट बनेको व्यवसाय आज अर्बौँ युरोको विश्वव्यापी कारोबारमा पुगेको छ ।
गाउँको सानो व्यापारबाट सुरु भएको त्यो यात्रा अन्ततः आइकिया साम्राज्यमा बदलियो । र त्यसको केन्द्रमा आज पनि उही पुरानो सोच छ, सीमित स्रोतबाट अधिकतम मूल्य सिर्जना गर्ने र त्यो मूल्य सकेसम्म धेरै मानिससम्म पुर्याउने ।
