काठमाडौं । वीरगन्जबाट स्रोत नखुलेको ५२ लाख ५० हजार रुपैयाँ नगदसहित चार जना पक्राउ परेपछि ठूलो परिमाणको अवैध रकम कसरी संकलन, ढुवानी र परिचालन भइरहेको छ भन्ने प्रश्न फेरि उठेको छ । प्रहरीले विशेष सूचनाका आधारमा दुई मोटरसाइकलमा सवार चार जनालाई नगदसहित पक्राउ गरेको हो । तर, बरामद रकमको स्रोत र गन्तव्य खुलाउने अनुसन्धानले यसको वास्तविक सञ्जालसम्म पुग्नुपर्ने चुनौती प्रहरीसामु छ ।
जिल्ला प्रहरी कार्यालय पर्साका अनुसार सोमबार राति वीरगन्ज महानगरपालिका–१० आदर्शनगरबाट प्रदेश २–०३–००३ प ७२१५ र ना ५७ प ५१८२ नम्बरका मोटरसाइकलमा सवार उनीहरू पक्राउ परेका हुन् । पक्राउ पर्नेमा भारत बिहार सीतामढीका २६ वर्षीय सुरज कर्ण, पर्साका २५ वर्षीय राहुल गुप्ता, बाराका ३२ वर्षीय उपेन्द्र साह र २६ वर्षीय सागर कुमार सर्राफ छन् ।
रकमको स्रोत खुल्न नसकेपछि प्रहरीले उनीहरूमाथि अनुसन्धान अघि बढाएको छ । तर, प्रश्न यतिमै सकिँदैन ।
नगद बोकेर हिँड्ने पैसा कहाँबाट आउँछ ?
एकैपटक ५२ लाख ५० हजार रुपैयाँ नगदसहित व्यक्ति पक्राउ पर्नु आफैंमा ठूलो रकम परिचालन भइरहेको संकेत हो । यद्यपि अनुसन्धान पूरा नभएसम्म बरामद रकमलाई अवैध कारोबारकै रकम भनेर निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । प्रहरीले रकमको वास्तविक स्रोत, स्वामित्व र गन्तव्य पहिचान गर्नुपर्ने हुन्छ ।
विशेषगरी सीमा क्षेत्रबाट ठूलो रकम नगदमा ओसारपसार हुने घटनाले अवैध व्यापार, कर छली, हुन्डी, तस्करी वा अन्य गैरकानुनी आर्थिक गतिविधिबाट आएको रकमको सम्भावनातर्फ अनुसन्धान गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्छ ।
खुला सीमाका कारण मानिस र वस्तुको आवतजावत सहज हुने सीमा क्षेत्रमा नगद रकम एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुर्याउने जोखिम पनि उच्च हुन्छ । एउटा व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमार्फत रकम सार्ने, विभिन्न स्थानमा पुर्याउने वा व्यापारिक कारोबारको आवरणमा वैध देखाउने प्रयास हुन सक्ने भएकाले यस्ता घटनाको अनुसन्धान नगद बरामदमा मात्रै सीमित गर्न नहुने विज्ञहरूको तर्क छ ।
पक्राउ चार जना, खोजी हुनुपर्छ पैसाको सञ्जाल
प्रहरीका लागि अहिले मुख्य प्रश्न रकम कसको हो, कहाँबाट आयो, कहाँ लैजान लागिएको थियो र अन्ततः कसरी परिचालन हुँदै थियो भन्ने हो ।
रकम अवैध कारोबारबाट आएको पुष्टि भए त्यसको स्रोतसँगै रकम संकलन, ढुवानी र परिचालनमा संलग्न अन्य व्यक्ति तथा संस्थासम्म अनुसन्धान पुग्नुपर्छ । किनकि ठूलो रकमको अवैध कारोबार धेरै अवस्थामा एउटै व्यक्तिको गतिविधिमा सीमित हुँदैन । संकलनदेखि ढुवानी, भुक्तानी, लगानी र सम्पत्ति खरिदसम्म विभिन्न तहका व्यक्ति जोडिन सक्छन् ।
अवैध रकमलाई औपचारिक वित्तीय प्रणालीमा प्रवेश गराउने क्रममा विभिन्न व्यक्तिका बैंक खाता प्रयोग गर्ने, रकम टुक्र्याएर कारोबार गर्ने, नक्कली व्यापारिक कारोबार देखाउने वा व्यवसायको आम्दानीका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयाससमेत हुन सक्छ । त्यसैले सडकबाट बरामद भएको नगदको अनुसन्धान बैंकिङ कारोबार र सम्पत्ति खरिदसम्म पुग्नुपर्ने देखिन्छ ।
नगद बरामदभन्दा स्रोत र लाभग्राहीसम्म पुग्नु चुनौती
अवैध सम्पत्ति नियन्त्रणमा प्रहरीको भूमिका महत्त्वपूर्ण भए पनि यस्तो अनुसन्धानमा प्रहरी मात्रै पर्याप्त हुँदैन । सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान, कर प्रशासन, बैंक तथा वित्तीय संस्था र वित्तीय सूचना प्रणालीबीचको प्रभावकारी समन्वय आवश्यक हुन्छ ।
बैंक तथा वित्तीय संस्थाले शंकास्पद कारोबार पहिचान गर्ने, सम्बन्धित निकायमा सूचना पुर्याउने र त्यसको आधारमा रकमको स्रोत खोज्ने प्रणाली प्रभावकारी बनाउन सके अवैध सम्पत्तिको सञ्जाल पहिचान गर्न सहज हुन्छ ।
त्यस्तै, बैंक खाता, रेमिट्यान्स, सहकारी, व्यवसाय, जग्गा–जमिन, सवारीसाधन तथा अन्य सम्पत्ति खरिदमा रकमको स्रोत पहिचान गर्ने प्रणाली बलियो बनाउनुपर्ने देखिन्छ । आम्दानीको तुलनामा अस्वाभाविक रूपमा ठूलो सम्पत्ति देखिए त्यसको स्रोत खोज्ने अनुसन्धान प्रणाली पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।
वीरगन्जबाट बरामद ५२ लाख ५० हजार रुपैयाँको वास्तविक स्रोत अनुसन्धानबाटै खुल्नेछ । अहिले नै त्यसलाई अवैध रकम भन्न मिल्दैन । तर, स्रोत नखुलेको ठूलो रकमसहित व्यक्ति पक्राउ पर्ने घटनाले नेपालको वित्तीय प्रणालीमा ‘पैसा कहाँबाट आयो र कहाँ गयो ?’ भन्ने प्रश्न भने गम्भीर बनाएको छ ।
अवैध सम्पत्ति नियन्त्रणको सफलता कति रकम बरामद भयो भन्नेमा मात्र होइन, रकमको स्रोत, परिचालनको माध्यम र अन्तिम लाभग्राहीसम्म अनुसन्धान पुग्यो कि पुगेन भन्नेमा निर्भर हुन्छ । त्यसैले यस्ता घटनामा पक्राउ र नगद बरामदपछि सुरु हुने अनुसन्धानलाई वित्तीय सञ्जाल र अन्तिम लाभग्राहीसम्म पुर्याउनु अबको मुख्य चुनौती हो।
