काठमाडौं । विश्वमा स्वास्थ्य, मानसिक शान्ति, फिटनेस र स्वस्थ जीवनशैलीसँग जोडिएको ‘वेलनेस’ अब जीवनशैलीको ट्रेन्ड मात्र रहेन, ठूलो आर्थिक शक्ति बनिसकेको छ। ग्लोबल वेलनेस इन्स्टिच्युटका अनुसार सन् २०२४ मा विश्वको वेलनेस अर्थतन्त्र ६.८ ट्रिलियन अमेरिकी डलर पुगेको छ। सन् २०२९ सम्म यो ९.८ ट्रिलियन डलर पुग्ने प्रक्षेपण छ। यही बजारमा नेपालसँग हिमाल, प्रकृति, योग, ध्यान, आयुर्वेद, जडीबुटी र आध्यात्मिक सम्पदाको बलियो आधार छ। अब चुनौती स्रोत जुटाउने होइन, त्यसलाई महँगो र अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा बिक्ने पर्यटन उत्पादनमा बदल्ने हो।

विश्वको वेलनेस बजार ६.८ ट्रिलियन डलर, पर्यटन मात्रै ८९३ अर्ब डलर

ग्लोबल वेलनेस इन्स्टिच्युटको पछिल्लो तथ्यांकअनुसार सन् २०२३ को ६.३ ट्रिलियन डलरको वेलनेस अर्थतन्त्र एक वर्षमै ७.९ प्रतिशतले बढेर २०२४ मा ६.८ ट्रिलियन डलर पुगेको हो। सन् २०१३ यता यसको आकार दोब्बर भइसकेको छ। आगामी पाँच वर्षमा औसत ७.६ प्रतिशतको वार्षिक वृद्धिदर कायम रहने र सन् २०२९ मा बजार ९.८ ट्रिलियन डलर पुग्ने प्रक्षेपण गरिएको छ।

यो बजारभित्र व्यक्तिगत हेरचाह तथा सौन्दर्य, स्वस्थ खाना तथा पोषण, शारीरिक गतिविधि, मानसिक स्वास्थ्य, परम्परागत तथा वैकल्पिक उपचार, स्पा, वेलनेस रियल इस्टेट र वेलनेस पर्यटनलगायत ११ क्षेत्र छन्। नेपालका लागि भने वेलनेस पर्यटन, आयुर्वेद, योग, ध्यान, प्राकृतिक उपचार र प्रकृतिमा आधारित अनुभव सबैभन्दा ठूलो अवसर बन्न सक्छन्।

विशेषगरी वेलनेस पर्यटनको बजार तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको छ। सन् २०२४ मा मात्रै यसको विश्व बजार करिब ८९३.९ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको ग्लोबल वेलनेस इन्स्टिच्युटको तथ्यांक छ।

यसको अर्थ पर्यटक अब केवल नयाँ ठाउँ हेर्न र फोटो खिच्न यात्रा गरिरहेका छैनन्। शरीर र मनलाई आराम दिने, तनाव घटाउने, स्वस्थ जीवनशैली सिक्ने र नयाँ अनुभव लिने यात्रामा पनि ठूलो रकम खर्च भइरहेको छ।

नेपालसँग उत्पादन तयार छ, तर बजारमा बेच्ने शैली कमजोर

नेपालका लागि वेलनेस पर्यटनको सबैभन्दा ठूलो फाइदा पूर्वाधारभन्दा प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदा हो। हिमाल, शान्त पहाडी भूगोल, जंगल, जैविक विविधता, जडीबुटी, योग, ध्यान, आयुर्वेद, बौद्ध दर्शन तथा हिन्दू आध्यात्मिक परम्परा नेपालका मौलिक सम्पत्ति हुन्।

तर यी सबैलाई छुट्टाछुट्टै पर्यटन गतिविधिका रूपमा राखेर ठूलो आर्थिक लाभ लिन कठिन हुन्छ। एउटै प्याकेजमा प्रकृति, योग, ध्यान, आयुर्वेद, स्वस्थकर खाना र स्थानीय जीवनशैली जोडेर बेच्न सकिए नेपालले उच्च खर्च गर्ने पर्यटक तान्न सक्छ।

उदाहरणका लागि पोखरा वा काठमाडौं आउने पर्यटकलाई केवल दृश्यावलोकन गराएर फर्काउने कि पाँचदेखि सात दिनको योग, ध्यान, स्वस्थकर खानपान, प्रकृति भ्रमण र आयुर्वेदिक वेलनेस प्याकेजमा राख्ने भन्ने फरक हो। पहिलोमा पर्यटकले सामान्य पर्यटन खर्च गर्छ, दोस्रोमा उसले अनुभवका लागि अतिरिक्त रकम खर्च गर्छ।

यही कारण वेलनेस पर्यटनले पर्यटकको संख्या मात्रै होइन, प्रतिपर्यटक आम्दानी र बसाइ अवधि बढाउने अवसर दिन्छ।

नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि अब यसलाई छुट्टै पर्यटन उत्पादनका रूपमा अघि बढाउने तयारी गरिसकेको छ। सन् २०२६ अप्रिल १५ मा बोर्ड र संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालयले राष्ट्रिय वेलनेस पर्यटन रणनीति सार्वजनिक गर्दै सन् २०२७ लाई ‘नेपाल वेलनेस वर्ष’ घोषणा गरेका छन्।

सरकारले २०२६ देखि २०३५ सम्मको दीर्घकालीन राष्ट्रिय वेलनेस पर्यटन रणनीति अघि सारेको छ। यसले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय वेलनेस गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

अब ‘सम्भावना’ होइन, कमाइको मोडल चाहिन्छ

नेपालले वेलनेस पर्यटनमा अवसर देख्नु नयाँ कुरा होइन। नयाँ कुरा भने सरकारले यसलाई छुट्टै आर्थिक क्षेत्रका रूपमा अघि बढाउन थालेको हो।

अझ महत्वपूर्ण पक्ष के छ भने नेपालले नै अन्तर्राष्ट्रिय वेलनेस दिवसको अवधारणालाई अघि बढाएको हो। संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले नेपालको प्रस्तावमा अप्रिल १५ लाई अन्तर्राष्ट्रिय वेलनेस दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गरेको नेपाल पर्यटन बोर्डले जनाएको छ।

यसले नेपाललाई विश्व वेलनेस बजारमा ब्रान्डिङ गर्ने अतिरिक्त अवसर दिएको छ। तर दिवस मनाएर मात्रै बजार आउँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड पूरा गर्ने वेलनेस केन्द्र, दक्ष जनशक्ति, प्रमाणित आयुर्वेद तथा प्राकृतिक उपचार, सुरक्षित स्वास्थ्य सेवा, गुणस्तरीय रिसोर्ट, डिजिटल बुकिङ र अन्तर्राष्ट्रिय बजार लक्षित प्रचार आवश्यक हुन्छ।

नेपालले अब ‘हिमाल हेर्न आउनुस्’ भन्ने परम्परागत पर्यटन सन्देशसँगै ‘स्वास्थ्य, शान्ति र स्वस्थ जीवनशैलीका लागि नेपाल आउनुस्’ भन्ने नयाँ बजार सन्देश बनाउन सक्छ।

त्यसका लागि काठमाडौं, पोखरा र चितवनमा मात्रै वेलनेस रिसोर्ट थुपारेर पुग्दैन। मुस्ताङ, इलाम, लुम्बिनी, जनकपुर, धुलिखेल, नगरकोट, कर्णाली तथा सुदूरपश्चिमका प्राकृतिक र सांस्कृतिक गन्तव्यलाई फरक–फरक वेलनेस उत्पादनका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। हिमाली ध्यान केन्द्र, योग रिट्रिट, आयुर्वेद उपचार, जंगल वेलनेस, ग्रामीण जीवनशैली, जैविक खाना र आध्यात्मिक यात्रालाई एउटै पर्यटन शृंखलामा जोड्न सकिन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारको आकार हेर्दा अवसर सानो छैन। ६.८ ट्रिलियन डलरको वेलनेस अर्थतन्त्रमा नेपालले अत्यन्त सानो हिस्सा मात्रै लिन सके पनि त्यसको आर्थिक प्रभाव ठूलो हुन सक्छ। तर त्यसका लागि सबैभन्दा पहिले ‘हामीसँग धेरै सम्भावना छ’ भन्ने भाषणबाट बाहिर निस्केर कति पर्यटक ल्याउने, कति दिन राख्ने, प्रतिपर्यटक कति खर्च गराउने र त्यसबाट स्थानीय अर्थतन्त्रमा कति पैसा पुर्‍याउने भन्ने स्पष्ट लक्ष्य बनाउनुपर्ने हुन्छ।

नेपालसँग बेच्नका लागि हिमाल छ, प्रकृति छ, योग छ, ध्यान छ, आयुर्वेद छ र हजारौं वर्षको आध्यात्मिक ज्ञान छ। विश्व बजार पैसा खर्च गर्न तयार छ। अब प्रश्न नेपालसँग के छ भन्ने होइन, नेपालले आफूसँग भएको कुरा विश्व बजारमा कति मूल्यमा बेच्न सक्छ भन्ने हो।