काठमाडौं । विश्वको निजी पुँजी बजार तीन वर्षको सुस्ततापछि फेरि चलायमान भएको छ। तर पैसा फर्किएको मात्रै होइन, पैसा जाने क्षेत्रसमेत बदलिएको छ।
म्याकिन्जी एन्ड कम्पनीको २०२६ को ग्लोबल प्राइभेट मार्केट्स रिपोर्ट र अन्य पछिल्ला विश्लेषणले देखाएको तस्वीरमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डाटा सेन्टर, डिजिटल पूर्वाधार, ऊर्जा र आधुनिक नेटवर्कतर्फ निजी पुँजीको आकर्षण बढ्दो छ।
अब सस्तो ऋण र सम्पत्तिको मूल्य बढ्ने भरमा नाफा निकाल्ने पुरानो मोडल कमजोर बन्दै जाँदा लगानीकर्ताले वास्तविक व्यवसाय सुधार र दीर्घकालीन माग भएका सम्पत्तितर्फ पैसा मोड्न थालेका छन्।
कारोबार फर्कियो तर नाफाको पुरानो सूत्र कमजोर
सन् २०२५ मा ५० करोड डलरभन्दा ठूला निजी इक्विटी खरिद तथा वृद्धि कारोबारको मूल्य ४४ प्रतिशतले बढेर १ ट्रिलियन डलरभन्दा माथि पुगेको म्याकिन्जीको तथ्यांक छ। यो २०२१ को अघिल्लो रेकर्डभन्दा पनि माथि हो। तर कारोबारको यो उछाललाई निजी पुँजीको पुनरुत्थान भनेर मात्रै बुझ्दा तस्वीर अधुरो हुन्छ। सम्पत्ति खरिदको मूल्यांकन बढेको छ, लगानी लामो समयसम्म अड्किएको छ र सार्वजनिक बजारको तुलनामा पछिल्लो प्रतिफल कमजोर देखिएको छ।
म्याकिन्जीका अनुसार २०२५ मा शीर्ष चतुर्थांश बाइआउट कोषको औसत प्रतिफल ८ प्रतिशत थियो। त्यसै अवधिमा एस एन्ड पी ५०० ले १८ प्रतिशत र एमएससीआई वल्र्डले २२ प्रतिशत प्रतिफल दिएका थिए। यसको अर्थ निजी पुँजीमा पैसा फर्किए पनि लगानीकर्ताले पहिलेको जस्तो सहज प्रतिफल पाइरहेका छैनन्।
यहीँबाट निजी पुँजी बजारको नयाँ समस्या देखिन्छ। घट्दो ब्याजदर, बढ्दो मूल्यांकन र सजिलै उपलब्ध हुने ऋणले विगतमा प्रतिफल बढाउन सहयोग गर्थे। अब ती अनुकूलता कमजोर भएका छन्। म्याकिन्जीको निष्कर्षमा निजी इक्विटी अब परिपक्व उद्योगमा प्रवेश गरिसकेको छ, जहाँ प्रतिफल बजारको सामान्य उछालबाट भन्दा लगानीकर्ताले आफैं सिर्जना गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।
एआई अब प्रविधि मात्र होइन लगानीको आधार
यही परिवर्तनको केन्द्रमा एआई देखिएको छ। म्याकिन्जीले एआईलाई निजी इक्विटीमा ‘फोर्स मल्टिप्लायर’का रूपमा व्याख्या गरेको छ। लगानीकर्ताले कम्पनीको मूल्यांकन गर्दा अब केवल क्षेत्र वा उद्योग हेरेर पुग्दैन। कम्पनीको एआई प्रयोग गर्ने क्षमता, डेटा संरचना र सञ्चालन सुधारको सम्भावना पनि लगानीको मूल्यांकनमा जोडिन थालेको छ।
म्याकिन्जीको २०२६ को निजी इक्विटी विश्लेषणअनुसार २०२५ मा स्वास्थ्य, प्रविधि र ऊर्जा क्षेत्रमा बाइआउट कारोबारको मूल्य उल्लेख्य बढेको छ। ५० करोड डलरभन्दा ठूला कारोबारमा स्वास्थ्य क्षेत्रमा १७३ प्रतिशत, ऊर्जामा ७० प्रतिशत र वित्तीय सेवामा ६१ प्रतिशत वृद्धि देखिएको छ। यसले एआईलाई छुट्टै प्रविधि क्षेत्रमा सीमित नराखी ऊर्जा, स्वास्थ्य, वित्त र डिजिटल पूर्वाधारसँग जोडेर हेर्नुपर्ने अवस्था बनाएको छ।
अझ ठूलो परिवर्तन भने एआई चलाउन आवश्यक भौतिक पूर्वाधारमा देखिन्छ। डाटा सेन्टरको माग तीव्र रूपमा बढेको छ। म्याकिन्जीको घरजग्गा विश्लेषणअनुसार २०२५ मा डाटा सेन्टरसम्बन्धी कारोबार ३७ प्रतिशतले बढेको थियो। एआईको कम्प्युटिङ क्षमता बढ्दै जाँदा डाटा भण्डारण, विद्युत् आपूर्ति, नेटवर्क र कनेक्टिभिटीको माग पनि सँगसँगै बढिरहेको छ।
यसले लगानीको एउटा महत्वपूर्ण समीकरण बदल्दैछ। एआई कम्पनीमा पैसा हाल्ने कुरा मात्र होइन, एआई चलाउन चाहिने बिजुली, डाटा सेन्टर, फाइबर नेटवर्क र अन्य डिजिटल पूर्वाधारमा लगानी गर्ने अवसर पनि निजी पुँजीका लागि उत्तिकै महत्वपूर्ण बन्दैछ।
पूर्वाधारमा १०६ ट्रिलियन डलरको अवसर
विश्वव्यापी पूर्वाधार लगानीको आवश्यकता यो परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो आधार हो। म्याकिन्जीका अनुसार सन् २०४० सम्म विश्वलाई नयाँ तथा पुराना पूर्वाधारको माग पूरा गर्न १०६ ट्रिलियन डलर लगानी आवश्यक पर्नेछ। यातायात तथा लजिस्टिक्समा ३६ ट्रिलियन, ऊर्जा तथा विद्युत्मा २३ ट्रिलियन र डिजिटल पूर्वाधारमा १९ ट्रिलियन डलर आवश्यक पर्ने अनुमान छ।
यसको ठूलो हिस्सा सरकारले मात्रै जुटाउन सक्ने अवस्था छैन। त्यसैले निजी पुँजी पूर्वाधारतर्फ आकर्षित हुनु बाध्यता र अवसर दुवै बनेको छ। म्याकिन्जीको २०२६ पूर्वाधार प्रतिवेदनअनुसार पूर्वाधारमा लगानी बढाउने योजनामा रहेका लगानीकर्तामध्ये ५१ प्रतिशतले आगामी तीन वर्षमा आफ्नो लगानी बढाउने बताएका छन्। अपेक्षित प्रतिफलमा सुधार र सम्पत्ति वर्गको प्रदर्शन पूर्वाधारमा लगानी बढाउने प्रमुख कारणमध्ये देखिएका छन्।
पूर्वाधारको अर्थ पनि बदलिएको छ। अब सडक, पुल, बन्दरगाह र विद्युत् ग्रिड मात्र पूर्वाधार होइनन्। डाटा सेन्टर, विद्युतीय सवारी चार्जिङ नेटवर्क, फाइबर अप्टिक प्रणाली र डिजिटल कनेक्टिभिटीसमेत लगानीको नयाँ पूर्वाधार बनेका छन्। एआईको मागले डाटा सेन्टर निर्माणलाई तीव्र बनाइरहेको म्याकिन्जीको विश्लेषणले देखाउँछ।
पैसा जहाँ धेरै छ त्यहाँ मात्र होइन जहाँ भविष्यको माग छ
निजी पुँजी बजारमा आएको अर्को परिवर्तन यही हो। लगानीकर्ताले अब ‘कुन क्षेत्रमा पैसा छ’ भन्दा ‘कुन सम्पत्तिमा भविष्यको माग टिक्छ’ भनेर हेर्न थालेका छन्। घरजग्गामा समेत समग्र बजार उछालभन्दा डाटा सेन्टर, उच्च गुणस्तरका कार्यालय, लजिस्टिक्स र वृद्ध जनसंख्यालाई लक्षित आवासजस्ता निश्चित क्षेत्रमा लगानी केन्द्रित भइरहेको छ। म्याकिन्जीले घरजग्गा र पूर्वाधारबीचको सीमासमेत क्रमशः धमिलिँदै गएको उल्लेख गरेको छ।
यसको अर्को संकेत निजी पुँजीको प्रदर्शनमा देखिन्छ। अब मूल्यांकन बढेर मात्रै प्रतिफल आउने अवस्था कमजोर भएकाले कम्पनीको आम्दानी बढाउने, लागत घटाउने, प्रविधि प्रयोग गर्ने र व्यवस्थापन सुधार्ने क्षमता नै निर्णायक बन्दैछ। म्याकिन्जीले पनि आगामी चरणमा निजी इक्विटीको सफलताको आधार सम्पत्ति छनोट, खरिद मूल्यमा अनुशासन, सञ्चालनगत मूल्य सिर्जना, एआईको प्रभावकारी प्रयोग तथा तरलता र जोखिम व्यवस्थापन हुने बताएको छ।
त्यसैले विश्वको निजी पुँजी बजारमा अहिले देखिएको परिवर्तन सामान्य चक्रको पुनरागमन मात्र होइन। पैसा फर्किएको छ, तर पैसा जाने ठाउँ बदलिएको छ। एआईले माग सिर्जना गरेको डाटा सेन्टरदेखि त्यसलाई चलाउने ऊर्जा र डिजिटल नेटवर्कसम्म निजी पुँजीको नयाँ बाटो विस्तार भइरहेको छ।
अर्कोतर्फ १०६ ट्रिलियन डलरको विश्वव्यापी पूर्वाधार आवश्यकता आफैंमा ठूलो लगानीको संकेत हो। यसले आगामी वर्षहरूमा निजी पुँजीलाई परम्परागत कम्पनी खरिदभन्दा बाहिर निकालेर ऊर्जा, डिजिटल संरचना, डाटा सेन्टर र आधुनिक पूर्वाधारतर्फ धकेल्नेछ।
अब निजी पुँजी बजारको प्रतिस्पर्धा पैसा कसले धेरै जुटाउँछ भन्नेमा मात्र सीमित रहने छैन। कसले सही सम्पत्ति छान्छ, कसले एआईलाई व्यवसायमा उतार्छ, कसले पूर्वाधारको दीर्घकालीन माग पहिल्यै देख्छ र कसले लगानी गरेको कम्पनीबाट वास्तविक मूल्य सिर्जना गर्छ भन्ने कुराले विजेता तय गर्नेछ। म्याकिन्जीको २०२६ प्रतिवेदनको मूल सन्देश पनि यही हो। निजी पुँजीमा अवसर अझै ठूलो छ, तर सजिलो नाफाको समय भने सकिँदै गएको छ।
