काठमाडौं । राम्रो आम्दानी हुँदाहुँदै पनि पैसा बचाउन नसक्ने समस्या धेरैमा हुन्छ। आम्दानीअनुसार खर्च, बचत र लगानीको योजना बनाउन नसक्दा मासिक बजेट असन्तुलित बन्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा आम्दानी व्यवस्थापनका लागि प्रयोग हुने ५०–३०–२० सूत्र उपयोगी हुन सक्छ।

के हो ५०–३०–२० सूत्र ?

यो सूत्रले आम्दानीलाई तीन भागमा बाँडेर व्यवस्थापन गर्न सुझाउँछ। कुल आम्दानीको ५० प्रतिशत आवश्यक खर्चमा, ३० प्रतिशत मनोरञ्जन तथा व्यक्तिगत इच्छामा र २० प्रतिशत बचत तथा भविष्यको लगानीमा छुट्याउने यसको आधारभूत अवधारणा हो।

घरभाडा, खाना, शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, बिजुली तथा अन्य अत्यावश्यक खर्चलाई पहिलो ५० प्रतिशतभित्र व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। त्यस्तै, घुमफिर, मनोरञ्जन, किनमेल तथा अन्य इच्छाधीन खर्चका लागि ३० प्रतिशत छुट्याउन सकिन्छ।

बाँकी २० प्रतिशत भने नियमित रूपमा बचत वा लगानी गर्ने रकम हो। आम्दानी बढ्दै गए पनि खर्चलाई सोही अनुपातमा बढाउनुको सट्टा बचत र लगानीको हिस्सा बढाउन सके आर्थिक सुरक्षा थप बलियो बनाउन सकिन्छ।

एक लाख आम्दानीमा कसरी लागू गर्ने ?

मानौं मासिक आम्दानी १ लाख रुपैयाँ छ। ५०–३०–२० सूत्रअनुसार ५० हजार रुपैयाँ अत्यावश्यक खर्चका लागि छुट्याउन सकिन्छ।

त्यस्तै, ३० हजार रुपैयाँ व्यक्तिगत इच्छा, मनोरञ्जन वा अन्य गैरआवश्यक खर्चमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। बाँकी २० हजार रुपैयाँ भने बचत तथा लगानीका लागि छुट्याउनुपर्छ।

यसरी हरेक महिना २० हजार रुपैयाँ बचत गर्न सके एक वर्षमा २ लाख ४० हजार रुपैयाँ जम्मा हुन्छ। खर्च नियन्त्रण गर्न सके बचतको हिस्सा २० प्रतिशतभन्दा माथि पुर्‍याउन सकिन्छ, जसले भविष्यको आर्थिक लक्ष्य छिटो पूरा गर्न सहयोग गर्छ।

बचतसँगै लगानीमा ध्यान

बचत गरेर मात्रै पैसा राख्नुको सट्टा आफ्नो जोखिम क्षमता र आर्थिक लक्ष्यअनुसार लगानीका विकल्पबारे जानकारी लिन सकिन्छ। बैंकको मुद्दती निक्षेप, म्युचुअल फन्ड, एसआईपी, सेयर बजारलगायत विभिन्न वित्तीय साधन उपलब्ध छन्।

नेपालमा पनि विभिन्न मर्चेन्ट बैंक तथा क्यापिटल कम्पनीले व्यवस्थित लगानी योजना अर्थात् एसआईपी सञ्चालन गरिरहेका छन्। तर कुनै पनि योजनामा लगानी गर्नुअघि त्यसको जोखिम, शुल्क, विगतको प्रतिफल र नियमबारे राम्रोसँग बुझ्न आवश्यक हुन्छ।

उदाहरणका लागि, मासिक २० हजार रुपैयाँ २० वर्षसम्म लगानी गर्दा मूलधन मात्रै ४८ लाख रुपैयाँ हुन्छ। लगानीमा प्राप्त प्रतिफल पुनः लगानी हुँदै गएमा चक्रवृद्धिको प्रभावले अन्तिम रकम उल्लेख्य रूपमा बढ्न सक्छ। तर १५ प्रतिशत वार्षिक प्रतिफल सुनिश्चित हुने होइन, त्यसैले एसआईपीबाट निश्चित रूपमा ३ करोड रुपैयाँ प्राप्त हुन्छ भन्ने दाबी गर्नु उपयुक्त हुँदैन।

आपतकालका लागि छुट्टै तयारी

आर्थिक व्यवस्थापनमा बचत र लगानीसँगै आकस्मिक अवस्थाका लागि रकम छुट्याउनु पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। स्वास्थ्य समस्या, दुर्घटना, रोजगारी गुम्ने अवस्था वा अन्य आकस्मिक खर्चका लागि छुट्टै आपतकालीन कोष बनाउन सकिन्छ।

स्वास्थ्य तथा दुर्घटना बीमाले पनि आकस्मिक आर्थिक भार कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ। नियमित आम्दानीबाट निश्चित रकम छुट्याएर आपतकालीन कोष बनाउँदा लगानी वा दीर्घकालीन बचत बीचमै निकाल्नुपर्ने अवस्था कम हुन्छ।

अन्ततः ५०–३०–२० सूत्र कुनै कडा आर्थिक नियमभन्दा पनि आम्दानीलाई प्राथमिकताअनुसार बाँडेर खर्च, बचत र लगानी गर्ने एउटा सरल ढाँचा हो। आफ्नो आम्दानी, परिवारको अवस्था, ऋण र आर्थिक लक्ष्यअनुसार यसको अनुपात परिवर्तन गर्न सकिन्छ।