भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढीको मूल कारणबारे प्रारम्भिक अनुसन्धानले तिब्बततर्फको उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको हिम–चट्टान पहिरोलाई मुख्य सम्भावित कारण देखाएको छ।

रसुवागढीबाट करिब २० किलोमिटर उत्तरपूर्व ल्हेन्दे खोलाको माथिल्लो क्षेत्रमा ठूलो मात्रामा हिउँ र चट्टान खसेपछि पानी, गेग्रान र ढुंगाको असाधारण बहाव बनेको हुनसक्ने विज्ञहरूको प्रारम्भिक निष्कर्ष छ।

तर पहिरोले खोला थुनेर अस्थायी ताल बनाएको थियो कि थिएन, कति पानी जम्मा भयो र त्यो कसरी एकैपटक तल झर्‍यो भन्ने प्रश्नको पूर्ण उत्तर अझै आएको छैन। भूउपग्रह तस्बिर, जलमापन तथ्याङ्क, भूकम्पीय विवरण र स्थलगत अध्ययनलाई जोडेर अनुसन्धान भइरहेको छ।

हिमचट्टान खस्यो, त्यसपछि के भयो ?

बुधबार बिहान करिब ८ः४० देखि ९ बजेको बीचमा रसुवागढी क्षेत्रमा भोटेकोशीको बहाव एकाएक अस्वाभाविक रूपमा बढ्यो। स्थानीय प्रत्यक्षदर्शी र सुरक्षा निकायबाट आएको विवरणले पानीसँगै ठूलो परिमाणमा गेग्रान, ढुंगा र माटो आएको देखाएको छ। घटनास्थल नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रबाट करिब २० किलोमिटर उत्तरपूर्वतर्फ रहेको प्रारम्भिक अध्ययनले देखाएको छ।

राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका भूगर्भविद् प्रकाश पोख्रेलले उपलब्ध भूउपग्रह तस्बिरको प्रारम्भिक विश्लेषणमा हिउँसहितको ठूलो चट्टान पहिरोका रूपमा खोलामा खसेको देखिएको बताएका छन्। तर उनले त्यसबाट खोला पूर्ण रूपमा थुनिएको थियो वा थिएन र पहिरोको आकार कति थियो भन्ने यकिन गर्न थप भूउपग्रह विश्लेषण आवश्यक रहेको बताएका छन्।

यही बिन्दु अहिलेको अनुसन्धानको केन्द्रमा छ। सामान्य हिमपहिरोले मात्रै भोटेकोशीको तल्लो तटीय क्षेत्रमा देखिएको स्तरको बाढी ल्याउन पर्याप्त पानी कहाँबाट आयो भन्ने प्रश्न उठेको छ। त्यसैले अनुसन्धानकर्ताहरूले दुई सम्भावनालाई प्राथमिकतामा राखेका छन्।

पहिलो, हिम-चट्टानको ठूलो पिण्ड ल्हेन्दे खोलामा खस्यो, त्यसले खोला अस्थायी रूपमा थुन्यो, पानी जम्मा भयो र अवरोध फुटेपछि पानीसँगै गेग्रान र चट्टान तल झर्‍यो।

दोस्रो, उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेको हिमताल वा बरफले बनेको जलाशयमा अचानक ठूलो परिवर्तन आयो र त्यसको पानी हिमपहिरो तथा गेग्रानसँग मिसिएर ल्हेन्दे हुँदै भोटेकोशीमा पस्यो।

अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्रले पनि प्रारम्भिक अध्ययनमा बरफ–चट्टान पहिरो ल्हेन्दे खोलामा प्रवेश गरेको हुनसक्ने जनाएको छ। संस्थाले दृश्य सामग्री, जलविज्ञान, भूकम्पीय तथा दूरसंवेदी तथ्याङ्क विश्लेषण भइरहेको जनाएको छ।

यस्तो घटनामा पानी मात्रै बग्दैन। हिम, चट्टान, बालुवा, माटो र पहाडको ढुंगा मिसिएपछि बहावको घनत्व र विनाशकारी शक्ति सामान्य बाढीभन्दा धेरै बढ्छ। साँघुरो हिमाली खोला हुँदै तीव्र गतिमा तल झर्दा बाटोमा भेटिने पुल, सडक, घर, विद्युत् संरचना र अन्य भौतिक संरचना उखेल्ने क्षमता बढ्छ।

यही कारण भोटेकोशीको बाढीले नदी किनारमा केवल पानीको क्षति गरेन। टिमुरे, स्याफ्रुबेँसी, बेत्रावती हुँदै त्रिशूलीसम्म ठूलो परिमाणमा ढुंगा र गेग्रान पुगेको देखियो।

यस घटनालाई तत्कालै ‘हिमताल विस्फोट’ भनेर मात्र निष्कर्षमा पुर्‍याउनु वैज्ञानिक रूपमा हतारो हुन्छ। प्रारम्भिक प्रमाणले हिम-चट्टान पहिरोको सम्भावना बलियो बनाएको छ, तर पानीको वास्तविक स्रोत, पहिरोले बनाएको अवरोध र त्यसपछि भएको बहावको क्रम अझै पुनर्निर्माण हुँदैछ।

भूकम्प आयो, तर कारण त्यही हो !

बाढी आउनुभन्दा केही मिनेटअघि नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रनजिक ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्प रेकर्ड भएको थियो। खानी तथा भूगर्भ विभागको तथ्याङ्कअनुसार बिहान ८ः३७ बजे उक्त भूकम्प मापन भएको थियो। त्यसपछि करिब ८ः५० बजे भोटेकोशी स्याफ्रुबेँसी जलमापन केन्द्रबाट तथ्याङ्क आउन बन्द भयो र ९ बजेतिर तिब्बततर्फबाट ठूलो बाढी नेपाल प्रवेश गरेको सूचना आएको थियो।

समय मिलेकाले सुरुमा भूकम्पले हिमपहिरो खसाएको हुनसक्ने अनुमान स्वाभाविक रूपमा गरियो। परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले समेत प्रारम्भिक सूचनामा भूकम्पका कारण हिमपहिरो खसेको हुनसक्ने जानकारी आएको बताएका थिए।

तर अहिले उपलब्ध वैज्ञानिक सूचनाले त्यो निष्कर्षलाई पूर्ण रूपमा पुष्टि गरेको छैन। जलविज्ञ तथा बाढी पूर्वानुमानसम्बन्धी अधिकारीहरूले भूकम्प र पहिरोको समय मिलाएर अध्ययन गरिरहेका छन्।

अझ महत्वपूर्ण कुरा, प्रारम्भिक अन्तर्राष्ट्रिय विश्लेषणले उक्त भूकम्पीय संकेत स्वयं हिमचट्टान वा त्यसपछिको ठूलो गेग्रान बहावसँग सम्बन्धित हुनसक्ने सम्भावना औँल्याएको छ। अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षणले प्रारम्भमा भूकम्प ठानिएको भूकम्पीय ऊर्जा वास्तवमा हिमचट्टान खस्ने र त्यसपछिको गेग्रान बहावबाट उत्पन्न भएको हुनसक्ने स्पष्ट पारेको छ।

यसले अनुसन्धानलाई अझ पेचिलो बनाएको छ। भूकम्पले पहिरो गरायो कि पहिरोका कारण भूकम्पजस्तो कम्पन रेकर्ड भयो भन्ने छुट्याउन घटनास्थलको उच्च गुणस्तरको भूउपग्रह तस्बिर, भूकम्पीय तरङ्ग रेखाचित्र र स्थलगत भूगर्भीय प्रमाण चाहिन्छ।

त्यसैले अहिलेको वैज्ञानिक निष्कर्षलाई यसरी बुझ्नुपर्ने हुन्छ। भूकम्प र बाढीको समय मिलेको छ, तर भूकम्प नै बाढीको मूल कारण हो भन्ने प्रमाणित भइसकेको छैन।

भूउपग्रहले देखायो भूभाग फेरिएको प्रमाण

घटनाको वास्तविकता बुझ्न अहिले भूउपग्रह तस्बिर सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रमाण बनेका छन्। घटनाअघि र पछिका तस्बिर तुलना गर्दा ल्हेन्दे खोलाको माथिल्लो क्षेत्रमा भू–बनोटमा छोटो समयमै ठूलो परिवर्तन भएको देखिएको छ।

प्लानेट ल्याब्सका तस्बिर र अन्य दूरसंवेदी विश्लेषणले घटनास्थल आसपास हिम तथा चट्टानको ठूलो पिण्ड तल झरेको संकेत गरेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्रले पनि उपलब्ध तस्बिर र प्रभावित क्षेत्रबाट प्राप्त दृश्य सामग्रीका आधारमा ठूलो मात्रामा बरफ र चट्टान ल्हेन्दे खोलामा प्रवेश गरेको हुनसक्ने जनाएको छ।

यस्तो घटनामा पानी मात्रै बग्दैन। हिम, चट्टान, बालुवा, माटो र पहाडको ढुंगा मिसिएपछि बहावको घनत्व र विनाशकारी शक्ति सामान्य बाढीभन्दा धेरै बढ्छ। साँघुरो हिमाली खोला हुँदै तीव्र गतिमा तल झर्दा बाटोमा भेटिने पुल, सडक, घर, विद्युत् संरचना र अन्य भौतिक संरचना उखेल्ने क्षमता बढ्छ।

यही कारण भोटेकोशीको बाढीले नदी किनारमा केवल पानीको क्षति गरेन। टिमुरे, स्याफ्रुबेँसी, बेत्रावती हुँदै त्रिशूलीसम्म ठूलो परिमाणमा ढुंगा र गेग्रान पुगेको देखियो।

अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्रका वरिष्ठ हिमनदी विशेषज्ञ मोहम्मद फारुक आजमले यस्तो घटनाले हिमाली क्षेत्रमा हिममण्डलीय जोखिम बढ्दै गएको संकेत गर्ने बताएका छन्। तर संस्थाले यो विशेष घटनामा जलवायु परिवर्तनको भूमिका कति थियो भन्ने निष्कर्षमा पुग्न अझै चाँडो हुने स्पष्ट पारेको छ।

यो सावधानी महत्वपूर्ण छ। हिमनदी पग्लिँदै जानु र तापक्रम बढ्नुले जोखिम बढाउन सक्छ, तर एउटा विशेष पहिरो वा बाढीलाई सिधै जलवायु परिवर्तनको परिणाम भन्नका लागि स्थानीय तापक्रम, हिमनदीको अवस्था, स्थायी रूपमा जमेको भूभाग र पानीको सञ्चयसम्बन्धी थप प्रमाण आवश्यक हुन्छ।

३० मिनेटमै नौ मिटर उर्लियो त्रिशूली

बाढीको असाधारण शक्ति प्रमाणित गर्ने सबैभन्दा बलियो आधार जलमापन तथ्याङ्क हो। जलविज्ञान तथा जलस्रोत अनुसन्धान केन्द्रको प्राविधिक प्रतिवेदनअनुसार बाढीपछि त्रिशूली नदीको बहाव अत्यन्त तीव्र गतिमा तलतर्फ सरेको थियो। गल्छीमा पानीको सतह करिब ३० मिनेटमै नौ मिटरसम्म बढ्यो। मलेखुमा पनि सोही अवधिमा करिब सात मिटरसम्म पानीको सतह बढेको थियो।

सामान्य वर्षाबाट नदीको सतह यसरी केही मिनेटमै यति ठूलो परिमाणमा बढ्नु असामान्य हुन्छ। त्यसैले विज्ञहरूले माथिल्लो क्षेत्रमा अचानक ठूलो परिमाणमा पानी र गेग्रान नदी प्रणालीमा प्रवेश गरेको निष्कर्षतर्फ अनुसन्धान अघि बढाएका छन्।

सरकारी प्राविधिक प्रतिवेदनले बाढीको यात्रा पनि घडीको सुईसँग मिलाएर देखाएको छ। बिहान ८ः३७ बजे ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्प रेकर्ड भयो। ८ः५० बजे स्याफ्रुबेँसीको जलमापन केन्द्रबाट तथ्याङ्क आउन बन्द भयो। ९ बजे तिब्बततर्फबाट ठूलो बाढी नेपाल प्रवेश गरेको सूचना आयो।

त्यसको करिब १५ मिनेटपछि अर्थात् ९ः१५ देखि ९ः१६ बजे त्रिशूली तटीय क्षेत्रमा उच्च सतर्कताको सूचना पठाउन थालियो। ९ः२० बजे बेत्रावती जलमापन केन्द्र पनि बन्द भयो। १०ः२८ बजे बाढी धादिङ–गल्छी आसपास पुगेको सूचना आयो। ११ः२६ बजे मलेखुमा पानी सतर्कता तह पार गर्‍यो र ११ः४३ बजे खतरा तह पार गरेपछि जलमापन केन्द्र पुलसहित बाढीले बगायो।

बाढी दिउँसो करिब १ बजे मुग्लिन पार गर्दै करिब ३ः२० बजे देवघाट पुगेको प्राविधिक विवरणमा उल्लेख छ। देवघाटबाट मात्रै करिब दुई करोड घनमिटर अतिरिक्त बहाव गएको प्रारम्भिक प्राविधिक आकलन छ।

यो तथ्यले घटनाको आकार बुझ्न मद्दत गर्छ। भोटेकोशीमा सुरु भएको बहाव केवल स्थानीय नदीको बाढी रहेन। यसले भोटेकोशी–त्रिशूली हुँदै नारायणी नदी प्रणालीमै ठूलो बाढीको लहर सिर्जना गर्‍यो।

चार जलमापन केन्द्रसमेत बगे

विपद्को वास्तविक तीव्रता मापन गर्ने उपकरणसमेत जोगिएनन्। भोटेकोशी, स्याफ्रुबेँसी, बेत्रावती र मलेखु गरी चारवटा स्वचालित जलमापन केन्द्र बाढीले बगाएको प्राविधिक प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

यस्तो अवस्थामा अर्को समस्या तथ्याङ्ककै हुन्छ। जहाँ पानीको वास्तविक उचाइ र बहाव मापन गर्नुपर्ने हो, त्यहीँ उपकरण नष्ट भएपछि बाढीको उच्चतम बहाव, गति र बहावको सम्पूर्ण चित्र निकाल्न कठिन हुन्छ।

तर उपलब्ध तथ्याङ्क पर्याप्त रूपमा असाधारण छन्। गल्छीमा ३० मिनेटमै नौ मिटर र मलेखुमा सात मिटरको वृद्धि हुनु आफैँमा ठूलो प्रमाण हो।

सरकारको पूर्वसूचना प्रणालीले भने घटनापछि तीव्र प्रतिक्रिया दिएको देखिन्छ। बाढी पूर्वानुमान महाशाखाले रसुवा, नुवाकोट, धादिङ र चितवनका जोखिमयुक्त क्षेत्रका बासिन्दालाई ६ लाख ७९ हजार २९५ वटा पूर्वसूचना सन्देश पठाएको जनाएको छ। नेपाल टेलिकमबाट ४ लाख ३५ हजार ६३५ र एनसेलबाट २ लाख ४३ हजार ६६० सन्देश पठाइएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

यसले धेरै मानिसलाई सुरक्षित स्थानतर्फ जान समय दिएको हुनसक्ने सरकारी दाबी छ। तर पूर्वसूचना र उद्धार प्रणालीको प्रभावकारिता भने मानवीय क्षतिको पूर्ण विवरण आएपछि मात्रै मूल्याङ्कन गर्न सकिनेछ।

अझै बाँकी छ अर्को जोखिम

सबैभन्दा चिन्ताको विषय घटना सकिएको देखिए पनि जोखिम पूर्ण रूपमा सकिएको छैन। अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्रले ल्हेन्दे खोलाको माथिल्लो क्षेत्रमा अझै अवरोध रहेको र त्यसले अर्को बाढीको जोखिम सिर्जना गर्नसक्ने चेतावनी दिएको छ।

यसको अर्थ अहिलेको अनुसन्धान केवल ‘बाढी किन आयो’ भन्ने प्रश्नमा सीमित छैन। माथिल्लो क्षेत्रमा अझै कति पानी वा गेग्रान रोकिएको छ, कुनै नयाँ पहिरो आउनसक्छ कि सक्दैन, नदीको धार फेरिएको छ कि छैन र अर्को गेग्रान बहावको सम्भावना कति छ भन्ने पनि तत्काल हेर्नुपर्ने विषय हो।

त्यसमाथि प्रभावित क्षेत्रमा आगामी दुई–तीन दिन वर्षाको सम्भावना रहेको मौसम पूर्वानुमान महाशाखाले जनाएको छ। रसुवा, सिन्धुपाल्चोक, नुवाकोट, धादिङ र गोरखाका विभिन्न क्षेत्रमा वर्षा हुनसक्ने भएकाले उद्धार टोली र नदी किनारका बस्तीलाई थप सतर्क रहनुपर्ने अवस्था छ।

भोटेकोशी बाढीले एउटा कठोर तथ्य फेरि देखाएको छ। हिमाली विपद् अब केवल स्थानीय वर्षा वा नदीको बहाव हेरेर अनुमान गर्न सकिने अवस्थामा छैन। सीमापार हिमताल, हिमनदी, चट्टान पहिरो, स्थायी रूपमा जमेको भूभाग, भूकम्पीय गतिविधि र जलवायु परिवर्तनसँग जोडिएको जोखिमलाई एउटै प्रणालीबाट हेर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।

नेपालको भोटेकोशीजस्तो नदीमा माथिल्लो भाग चीनको तिब्बतमा पर्छ। त्यहाँ भएको घटना केही मिनेटमै नेपालका बस्ती र पूर्वाधारमा आइपुग्छ। त्यसैले नेपालले चीनसँग नियमित वास्तविक समयको सूचना आदानप्रदान, उच्च हिमाली क्षेत्रमा संयुक्त दूरसंवेदी निगरानी, जोखिमपूर्ण हिमतालको साझा सूची र आकस्मिक सूचना प्रणाली निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता यो घटनाले झन् स्पष्ट बनाएको छ।

यस घटनाको अन्तिम वैज्ञानिक निष्कर्ष अझै बाँकी छ। अहिले उपलब्ध प्रमाणले हिम–चट्टान पहिरो र त्यसबाट उत्पन्न अचानक ठूलो बहावलाई सबैभन्दा बलियो सम्भावना देखाएको छ। खोला थुनिएर ताल बनेको थियो कि थिएन, कति पानी जम्मा भयो र भूकम्पको भूमिका के थियो भन्ने कुरा थप भूउपग्रह र स्थलगत अध्ययनपछि मात्रै टुंगो लाग्नेछ।

तर एउटा कुरा भने तथ्याङ्कले स्पष्ट गरिसकेको छ। गल्छीमा आधा घण्टामै नौ मिटर उचाइ बढेको त्रिशूली, देवघाटसम्म पुगेको करिब दुई करोड घनमिटर अतिरिक्त पानी र चारवटा जलमापन केन्द्र बगाउने शक्ति सामान्य बाढीको थिएन। यो हिमाली भूगोलभित्र अचानक सञ्चित भएको पानी, बरफ र चट्टान एकैपटक तल झर्दा कति ठूलो विपत्ति निम्तिन सक्छ भन्ने कठोर चेतावनी हो।

अब अनुसन्धानले एउटा घटनाको कारण मात्र खोजेर पुग्दैन। ल्हेन्देमा वास्तवमा के खस्यो, कति पानी रोकियो, किन खस्यो र त्यस्तै जोखिम अरू कुन हिमाली क्षेत्रमा थुप्रिएको छ भन्ने चार प्रश्नको उत्तर खोज्नैपर्छ। भोटेकोशीको बाढीले दिएको सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो।