काठमाडौं । २०८२ भदौ २३ र २४ गतेको जेनजी आन्दोलनबाट क्षतिग्रस्त होटल व्यवसाय एक वर्षपछि बिस्तारै लयमा फर्किएको छ।

तर पुनरुत्थानको गति सबै होटलमा समान छैन। कतिपय होटलले तोडफोड र आगजनीपछि केही महिनामै सेवा सुरु गरिसकेका छन् भने ठूलो संरचनागत क्षति बेहोरेका चार होटल अझै बन्द छन्।

होटल संघ नेपालका अनुसार आन्दोलनका क्रममा देशका विभिन्न स्थानमा २४ भन्दा बढी होटल तथा रिसोर्ट प्रभावित भएका थिए। होटल क्षेत्रमा मात्रै प्रारम्भिक क्षति २५ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी पुगेको संघको आकलन थियो।

त्यसबेला २ हजारभन्दा बढी कर्मचारी प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित भएका थिए। होटल व्यवसायीले बैंक तथा वित्तीय संस्थाको ऋण, ब्याज, कर्मचारी खर्च र अन्य दायित्वका बीच कारोबार नै बन्द गर्नुपर्दा संकट थप गहिरिएको बताएका थिए।

एक वर्षपछि होटल क्षेत्रको नक्सा हेर्दा १० होटल तथा रिसोर्ट पुनः सञ्चालनमा आइसकेका छन्। काठमाडौंको चन्द्रागिरि हिल्स रिसोर्टदेखि पोखरा, बुटवल र झापाका होटलले सेवा पुनः सुरु गरेका छन्।

तर काठमाडौंका हिल्टन काठमाडौं, हायात रिजेन्सी काठमाडौं, बर्णबास म्युजियम होटल र पोखराको होटल सरोवर अझै पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आएका छैनन्।

यसले जेनजी आन्दोलनको क्षति तत्कालीन आगजनी र तोडफोडमा सीमित नभएको देखाएको छ। होटलको भवन पुनर्निर्माण, बीमा दाबी, बैंक ऋण, आम्दानी गुमेको अवधि र बजारमा फर्किन लाग्ने समय जोड्दा यसको आर्थिक असर लामो बन्दै गएको छ।

२५ अर्बको क्षति, बीमामा अर्को हिसाब

आन्दोलनलगत्तै होटल संघ नेपालले सार्वजनिक गरेको तथ्यांकमा होटल तथा रिसोर्ट क्षेत्रमा मात्रै २५ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी क्षति भएको उल्लेख थियो। संघले त्यसबेला १० शहरमा होटल व्यवसाय बढी प्रभावित भएको जनाएको थियो।

काठमाडौं उपत्यकासहित पोखरा, बुटवल, भैरहवा, झापा, मोरङ–विराटनगर, धनगढी, महोत्तरी र दाङ–तुलसीपुरलगायत क्षेत्रमा होटल तथा रिसोर्ट प्रभावित भएका थिए।

तर होटल संघको क्षतिको अनुमान र बीमा कम्पनीमा परेको दाबी एउटै हुनुपर्ने अवस्था हुँदैन। क्षतिको मूल्यांकन, बीमालेखको सीमा, बीमा गरिएको सम्पत्तिको प्रकृति, पुनर्बीमा संरचना र सर्वेक्षणपछि कायम हुने वास्तविक क्षतिबीच अन्तर हुन सक्छ।

नेपाल बीमा प्राधिकरणले आन्दोलनपछि बीमा दाबी भुक्तानीमा समस्या भए प्राधिकरणलाई जानकारी गराउन सार्वजनिक आह्वानसमेत गरेको थियो। प्राधिकरणको पछिल्लो विवरणअनुसार निर्जीवन बीमा क्षेत्रमा दाबी भुक्तानीको रकम उल्लेख्य रूपमा बढेको छ।

आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा निर्जीवन बीमा कम्पनीहरूले २५ अर्ब २६ करोड रुपैयाँ बराबरको दाबी भुक्तानी गरेका छन्। अघिल्लो वर्ष यस्तो भुक्तानी १८ अर्ब ९ करोड रुपैयाँ थियो।

जेनजी आन्दोलनसँग सम्बन्धित क्षतिको दाबीमा भने ठूलो रकम लामो समयसम्म प्रक्रियामै रहेको देखिएको थियो। आन्दोलनपछिको प्रारम्भिक चरणमा सम्पत्ति बीमा तथा अन्य दाबीमा अर्बौं रुपैयाँको भुक्तानी बाँकी रहेको विवरण सार्वजनिक भएका थिए।

यही कारण ठूलो होटलका लागि पुनर्निर्माणको मुख्य स्रोत बीमा रकम बन्न नसके बैंक ऋण वा सञ्चित रकम प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ। त्यसको सबैभन्दा स्पष्ट उदाहरण हायात रिजेन्सी हो।

हायातलाई तीन अर्बको भार

काठमाडौंको बौद्धस्थित हायात रिजेन्सी आन्दोलनका क्रममा गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त भयो। होटलको अगाडिको भागमा आगजनी र तोडफोडबाट ठूलो क्षति भएपछि सम्पूर्ण सेवा बन्द भयो।

हायात सञ्चालन गर्ने तारागाउँ रिजेन्सी होटल्स लिमिटेडले पुनर्निर्माणका लागि करिब ३ अर्ब रुपैयाँ खर्च हुने अनुमान गरेको छ। कम्पनीले त्यसका लागि करिब २ अर्ब रुपैयाँ बैंक ऋण परिचालन गरेको छ भने बाँकी रकम सञ्चित आम्दानीबाट व्यवस्थापन गरिरहेको छ।

पुनर्निर्माणमा अहिले ३०० देखि ४०० कामदार संलग्न रहेको र कम्पनीले डिसेम्बर २०२६ सम्म होटल पुनः सञ्चालन गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

हायातको यो घटना होटल उद्योगका लागि महत्वपूर्ण आर्थिक संकेत हो। करिब १२–१३ वर्षदेखि ऋणमुक्त रहेको कम्पनी आन्दोलनपछि पुनर्निर्माणकै लागि पुनः बैंक ऋण लिन बाध्य भएको कम्पनीका कार्यकारी निर्देशक सुरेशलाल श्रेष्ठले बताएका छन्।

आन्दोलनअघि हायातको वार्षिक सञ्चालन आम्दानी १ अर्ब ५२ करोड २० लाख रुपैयाँ पुगेको थियो। आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा होटलको औसत कोठा दर १२ हजार ३२५ रुपैयाँ र औसत कोठा उपयोग दर ५९.२ प्रतिशत थियो। तर आन्दोलनपछि होटल पूर्ण रूपमा बन्द हुँदा नियमित आम्दानी शून्यमा झरेको कम्पनीले जनाएको छ।

आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को तेस्रो त्रैमाससम्म कम्पनीले १४ करोड ४८ लाख रुपैयाँ खुद नोक्सानी बेहोरेको थियो। अघिल्लो वर्षको सोही अवधिमा कम्पनी ३३ करोड ७५ लाख रुपैयाँ नाफामा थियो।

कम्पनीले सार्वजनिक गरेको विवरणमा तेस्रो त्रैमाससम्म देखिएको आम्दानी आन्दोलनअघिको सञ्चालनबाट आएको र होटल बन्द भएपछि नयाँ सञ्चालन आम्दानी नभएको उल्लेख छ।

पुनर्निर्माणपछि होटलमा कोठा संख्या २८० बाट २९१ पुर्‍याउने र थप १३ वटा लक्जरी भिल्ला निर्माण गर्ने योजना पनि कम्पनीले बनाएको छ। भिल्ला सन् २०२८ जनवरीबाट सञ्चालन गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।

अर्थात् हायातले पुनर्निर्माणलाई पुरानै संरचना फर्काउने काममा मात्र सीमित नगरी क्षतिलाई विस्तार र आधुनिकीकरणको अवसरका रूपमा समेत उपयोग गर्न खोजेको देखिन्छ।

हिल्टनको अर्बौं लगानी रोकियो

आन्दोलनबाट सबैभन्दा ठूलो धक्का बेहोरेको होटलमध्ये हिल्टन काठमाडौं पनि हो। शंकर समूहअन्तर्गतको जगदम्बा हस्पिटालिटीले सञ्चालनमा ल्याएको हिल्टन १६ तले र १७५ कोठाको अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डेड होटल हो।

होटल सञ्चालनमा आएको करिब एक वर्ष पनि पूरा नहुँदै आन्दोलनको आगजनीमा गम्भीर क्षति भयो।

होटल संघ नेपालले आन्दोलनपछि हिल्टनमा मात्रै करिब ८ अर्ब रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको प्रारम्भिक अनुमान सार्वजनिक गरेको थियो।

हिल्टनको क्षतिको गम्भीरता भवनको बाहिरी संरचनामा देखिने आगोको दागमा मात्र सीमित छैन। होटल उद्योगमा ठूलो लगानीको प्रतिफल कोठा बिक्री, भोजन, सभा–समारोह, कार्यक्रम, रेस्टुरेन्ट तथा अन्य आतिथ्य सेवाबाट क्रमशः आउने गर्छ।

होटल लामो समय बन्द हुँदा निर्माणमा लगानी भएको पूँजीले प्रतिफल दिन पाउँदैन।

हिल्टनको पुनर्निर्माणका लागि संरचनागत परीक्षण र प्राविधिक मूल्यांकन गराइएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। तर एक वर्ष पुग्दासमेत होटल पुनः सञ्चालनको निश्चित मिति सार्वजनिक हुन सकेको छैन।

यसको अर्थ होटल क्षेत्रको क्षति गणना गर्दा ‘कति रुपैयाँको सामान जल्यो’ भन्ने मात्र पर्याप्त हुँदैन। भवन, फर्निचर, उपकरण र आन्तरिक संरचनाको क्षतिसँगै बन्द अवधिको सम्भावित आम्दानी पनि जोडिन्छ। त्यसमाथि कर्मचारी व्यवस्थापन, सुरक्षा, पुनर्निर्माण र वित्तीय लागत थपिन्छ।

हिल्टनजस्तो अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्ड लामो समय बन्द रहनुले नेपालको पर्यटन पूर्वाधारमा राजनीतिक तथा सामाजिक जोखिमको प्रश्न पनि उठाएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय होटल ब्रान्डले कुनै गन्तव्यमा लगानी गर्दा राजनीतिक स्थायित्व, सम्पत्तिको सुरक्षा, बीमा र पुनर्बीमा उपलब्धता तथा संकटपछिको सरकारी प्रतिक्रियालाई पनि जोखिम मूल्यांकनको हिस्सा बनाउँछन्।

बर्णबासमा बीमा कुर्दै पुनर्निर्माण

काठमाडौंको बर्णबास म्युजियम होटल आन्दोलनअघि सञ्चालनमा आएको नयाँ पुस्ताको पर्यटन लगानीमध्ये एक थियो। होटल २०८० माघमा सञ्चालनमा आएको थियो। अर्थात् आन्दोलन हुँदा होटल सञ्चालनको डेढ वर्ष पनि पुगेको थिएन।

आन्दोलनमा होटलको ठूलो हिस्सा आगजनीबाट क्षतिग्रस्त भएको थियो। होटलका अध्यक्ष राजेन्द्र बजगाईंले करिब ६० प्रतिशत सम्पत्ति क्षतिग्रस्त भएको बताएका थिए।

पुनर्निर्माण भइरहेको भए पनि होटलले अहिलेसम्म बीमा रकम पूर्ण रूपमा प्राप्त नगरेको बजगाईंको भनाइ छ। उनका अनुसार थप दुई–तीन महिनामा सञ्चालनमा ल्याउने सम्भावना रहे पनि निश्चित मिति तय भइसकेको छैन।

बर्णबासको अवस्था अर्को कारणले पनि महत्वपूर्ण छ। होटलले आन्दोलनअघि नै सार्वजनिक लगानीमार्फत थप पूँजी जुटाउने योजना बनाएको थियो। २०२५ जनवरीमा सार्वजनिक भएको विवरणअनुसार होटलले प्राथमिक शेयर निष्कासनको तयारी गरिरहेको थियो।

तर होटल सञ्चालनको प्रारम्भिक चरणमै भएको ठूलो क्षतिले नयाँ लगानी, बैंक ऋण, बीमा र सञ्चालन आम्दानीबीचको सन्तुलन बिगारिदियो। होटल पुनः सञ्चालन नभएसम्म नयाँ पूँजी परिचालनको क्षमता र ऋण तिर्ने क्षमतामाथि पनि दबाब रहन्छ।

होटल क्षेत्रको संकटमा यो एउटा फरक आर्थिक समस्या हो। पुरानो होटलमा क्षति हुँदा केही वर्षको सञ्चालन इतिहास र नियमित नगद प्रवाहको आधार हुन्छ। तर नयाँ होटलमा निर्माण ऋण, प्रारम्भिक सञ्चालन खर्च र बजार स्थापना हुँदै गर्दा ठूलो क्षति भए लगानी फिर्तीको अवधि थप लम्बिन्छ।

रेटिङसम्बन्धी सार्वजनिक विवरणले समेत बर्णबासको वित्तीय जोखिम देखाएको छ। होटलको बैंक सुविधासँग सम्बन्धित करिब ९६ करोड ८२ लाख रुपैयाँ बराबरको रेटेड सुविधा रहेको विवरण सार्वजनिक भएको थियो।

यसकारण बर्णबासको पुनर्निर्माण केवल भौतिक संरचना उठाउने विषय होइन। बीमा दाबी टुंग्याउने, बैंक दायित्व व्यवस्थापन गर्ने, सञ्चालन पूँजी जुटाउने र पुनः बजारमा ब्रान्ड स्थापना गर्ने चारवटा काम एकैसाथ अघि बढाउनुपर्ने अवस्था छ।

पोखरामा उठे, सरोवर अड्कियो

पोखरामा आन्दोलनले होटल उद्योगमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको थियो। पोखरा पर्यटन परिषद्को प्रारम्भिक विवरणअनुसार होटल तथा व्यवसायिक प्रतिष्ठानमा करिब १ अर्ब ९२ करोड रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको थियो।

होटल सरोवरमा मात्रै करिब १ अर्ब रुपैयाँ, बगैंचा रिसोर्टमा ४० करोड, होटल गुडविलमा २० करोड, पोखरा इभेन्ट्स सेन्टरमा १९ करोड ५० लाख, बरपिपल रिसोर्टमा ३ करोड र होटल एडममा १ करोड रुपैयाँ बराबरको क्षति अनुमान गरिएको थियो।

अहिले पोखराका बगैंचा रिसोर्ट, होटल ल्यान्डमार्क, होटल बरपिपल र होटल एडम सञ्चालनमा फर्किएका छन्। तर होटल सरोवर अझै बन्द छ।

यसबाट पुनः सञ्चालनको गतिमा क्षतिको मात्रा र पुनर्निर्माणको जटिलताको सीधा सम्बन्ध देखिन्छ।

कम वा आंशिक क्षति भएका होटलले मर्मत गरेर बजारमा छिटो फर्कन सके। ठूलो संरचनागत क्षति भएका होटलले भने इन्जिनियरिङ मूल्यांकन, बीमा सर्वेक्षण, पुनर्निर्माण डिजाइन, वित्तीय स्रोत र निर्माण प्रक्रियाका कारण लामो समय लिनुपरेको छ।

पोखराको पर्यटन बजारका लागि सरोवरको बन्द अवस्था अर्को समस्या हो। होटल उद्योगमा एउटा ठूलो सम्पत्ति बन्द हुँदा त्यसको प्रभाव होटलको आम्दानीमा मात्रै पर्दैन।

त्यससँग जोडिएका खाद्यान्न आपूर्तिकर्ता, यातायात व्यवसायी, कार्यक्रम आयोजक, पर्यटन कम्पनी, स्थानीय उत्पादन तथा रोजगारीमा समेत असर पर्छ।

आन्दोलनबाट प्रभावित होटलहरूमा प्रारम्भिक चरणमै दुई हजारभन्दा बढी कर्मचारीको रोजगारी प्रभावित भएको होटल संघ नेपालले जनाएको थियो।

खुलेका होटलले देखाएको बाटो

क्षतिग्रस्त होटलको पुनरुत्थानमा सबैभन्दा सकारात्मक पक्ष भनेको एक वर्षभित्र १० होटल तथा रिसोर्ट पुनः सञ्चालनमा आउनु हो।

होटल संघ नेपालका अनुसार पुनः सञ्चालनमा आएका होटलमा होटल क्राउन प्लाजा, ड्रिमल्यान्ड गोल्ड रिसोर्ट, ड्रिम इन्टरनेसनल, बगैंचा रिसोर्ट, होटल ल्यान्डमार्क, होटल बरपिपल, होटल एडम, मेची क्राउन, किङ्सबेरी र चन्द्रागिरि हिल्स रिसोर्ट छन्।

काठमाडौंको चन्द्रागिरि हिल्स रिसोर्ट आन्दोलनपछि तुलनात्मक रूपमा छिटो सञ्चालनमा आएको उदाहरण हो। आंशिक क्षति भएको यो रिसोर्ट २०८२ कात्तिक २२ गतेदेखि पुनः सञ्चालनमा आएको थियो।

झापाका मेची क्राउन र किङ्सबेरी, बुटवलका ड्रिमल्यान्ड गोल्ड रिसोर्ट तथा ड्रिम इन्टरनेसनल र पोखराका चार होटल सञ्चालनमा आउनुले निजी क्षेत्रले आफ्नै स्रोत र बीमा प्रक्रियालाई समानान्तर रूपमा प्रयोग गरेर पुनरुत्थान गर्न सक्ने क्षमता देखाएको छ।

तर ठूलो होटलको पुनरुत्थानमा राज्यको नीतिगत सहयोग पनि निर्णायक देखिन्छ।

होटल संघ नेपालले आन्दोलनपछि क्षतिग्रस्त होटलका लागि मेसिनरी, उपकरण तथा सामग्री आयातमा ५० प्रतिशत भन्सार तथा अन्तःशुल्क छुट, ऋण भुक्तानी अवधि विस्तार र आधार दरमा ०.५ प्रतिशतसम्म प्रिमियममा नयाँ कर्जा सुविधा उपलब्ध गराउने राहत उपायको माग तथा पहल गरेको थियो।

यसले होटल उद्योगको समस्या केवल ‘व्यवसायीको निजी क्षति’ नभएर वित्तीय प्रणालीसँग जोडिएको विषय भएको देखाउँछ।

होटल बन्द हुँदा बैंकको ऋण असुली रोकिन सक्छ। बीमा दाबी लामो समय लाग्दा पुनर्निर्माण रोकिएर ऋणको ब्याज बढ्न सक्छ। पुनर्निर्माण ढिला हुँदा आम्दानी सुरु हुँदैन।

आम्दानी नहुँदा ऋण तिर्ने क्षमता कमजोर हुन्छ। यही चक्र लामो भयो भने बलियो ब्रान्ड र राम्रो स्थान भएका होटलसमेत वित्तीय दबाबमा पर्न सक्छन्।

नेपालको होटल उद्योगले पछिल्लो समय कोभिड–१९, भूकम्प, राजनीतिक अस्थिरता र प्राकृतिक विपत्तिजस्ता लगातारका जोखिम सामना गर्दै आएको छ।

अहिले जेनजी आन्दोलनको क्षतिबाट पूर्ण रूपमा बाहिरिन नपाउँदै २०२६ को बाढी तथा पहिरोले पर्यटन क्षेत्रलाई अर्को धक्का दिएको छ। अगस्ट अन्तिम साताको विपत्तिपछि पर्यटकीय क्षेत्रमा होटल बुकिङ रद्द हुने क्रम बढेको रिपोर्टहरू आएका छन्।

यसले नेपालको पर्यटन पूर्वाधारमा जोखिम व्यवस्थापन र बीमा सुरक्षालाई अब व्यवसायिक रणनीतिको केन्द्रमा राख्नुपर्ने अवस्था बनाएको छ।

जेनजी आन्दोलनपछि होटल उद्योगको पुनरुत्थानलाई एक वर्षको समयसीमामा हेर्दा निष्कर्ष मिश्रित छ। क्षतिग्रस्त १० होटल बजारमा फर्किसकेका छन्।

तर हिल्टन, हायात, बर्णबास र सरोवरजस्ता होटल अझै पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा नआउनुले ठूलो लगानी पुनः सञ्चालन गर्न कति समय र पूँजी लाग्छ भन्ने देखाएको छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, २५ अर्ब रुपैयाँको क्षति अहिले पनि केवल भौतिक संरचनाको हिसाब होइन। त्यसमा रोकिएको लगानी, गुमेको आम्दानी, बैंक ऋणको लागत, बीमा दाबी, रोजगारी र नेपालको पर्यटन गन्तव्यप्रतिको विश्वाससमेत जोडिएको छ।

एक वर्षमा होटलका ढोका खुलेका छन्, तर सबै होटलको नगद प्रवाह फर्किएको छैन। पुनर्निर्माण सकिएर बत्ती बल्नु र व्यवसाय पुरानै क्षमतामा फर्किनु एउटै कुरा होइन।

अब हिल्टन कहिले खुल्छ, बर्णबासले बीमा रकम कहिले पूरा पाउँछ, हायातले डिसेम्बरको लक्ष्य पूरा गर्छ कि गर्दैन र सरोवर कहिले पोखराको बजारमा फर्किन्छ भन्ने विषय होटल उद्योगको पुनरुत्थानको अर्को परीक्षा बनेको छ।

जेनजी आन्दोलनले भत्काएका होटलका भौतिक संरचना उठ्न थाले पनि त्यसमा लगानी भएको अर्बौं रुपैयाँको प्रतिफल र जोखिमको हिसाब भने अझै पूरा मिलिसकेको छैन।