सन् १९८० को दशकको सुरुवातमा भियतनामसँग आजको जस्तो चम्किलो औद्योगिक नक्सा थिएन।

देश युद्धबाट भर्खरै निस्किएको थियो। अर्थतन्त्र कमजोर थियो। उद्योग थला परेका थिए। कृषि उत्पादन पर्याप्त थिएन।

राज्यको नियन्त्रणमा रहेको अर्थव्यवस्थाले जनताको आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्नसमेत संघर्ष गरिरहेको थियो। मुद्रास्फीति करिब ४०० प्रतिशतसम्म पुगेको थियो।

आज त्यही देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन करिब ५१५ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको छ। सन् २०२५ मा अर्थतन्त्र ८ प्रतिशतले बढेको विश्व बैंकको तथ्यांक छ।

निर्यात १६.७ प्रतिशतले बढेको छ। औद्योगिक उत्पादन ९.२ प्रतिशतले उक्लिएको छ। प्रत्यक्ष विदेशी लगानीको वास्तविक भुक्तानी २७.६ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको छ।

सन् १९८६ मा भियतनामले आर्थिक बाटो परिवर्तन गर्ने निर्णय नगरेको भए आजको तस्वीर सम्भवतः फरक हुन्थ्यो।

यही मोडबाट सुरु भएको सुधार प्रक्रियाले खेतमा उत्पादन बढायो, निजी क्षेत्रलाई विस्तार गर्‍यो, विदेशी लगानी भित्र्यायो, उद्योग स्थापना गर्‍यो र अन्ततः भियतनामलाई विश्व बजारसँग जोड्यो।

१९८६ मा बदलिएको बाटो

भियतनामको आर्थिक रूपान्तरणको केन्द्रमा सन् १९८६ को ‘दोई मोई’ सुधार थियो। त्यो केवल आर्थिक नीति परिवर्तन थिएन।

राज्यले अर्थतन्त्र कसरी चलाउने भन्ने पुरानो सोचमै परिवर्तन गर्‍यो। केन्द्रीय योजनामा आधारित अर्थतन्त्रबाट बजारमुखी व्यवस्थातर्फ जाने प्रक्रिया सुरु भयो।

मूल्य नियन्त्रण खुकुलो पारियो। निजी आर्थिक गतिविधिलाई विस्तार गर्ने वातावरण बनाइयो। कृषि क्षेत्रमा सामूहिक नियन्त्रण कमजोर पार्दै किसानलाई उत्पादनसँग प्रत्यक्ष जोडियो।

राज्यका संस्थानमाथिको अनुदान र नियन्त्रणको पुरानो ढाँचा क्रमशः परिवर्तन गरियो।

त्यतिबेला भियतनाम विश्वकै गरिब मुलुकमध्ये एक थियो। मुद्रास्फीति ४०० प्रतिशतको आसपास पुगेको अवस्था थियो। तर सुधारपछि उत्पादन र बजारबीचको सम्बन्ध बदलिन थाल्यो। कृषि उत्पादन बढ्यो।

चामल उत्पादनमा उल्लेख्य सुधार आयो। निर्यात बढ्न थाल्यो। निजी क्षेत्रले विस्तारको ठाउँ पायो।

सुधारको प्रभाव तत्कालै सबै क्षेत्रमा देखिएको थिएन। तर नीति परिवर्तनले अर्थतन्त्रको दिशा भने बदलिसकेको थियो। यही दिशाले पछिल्ला दशकमा भियतनामलाई लगातार उच्च आर्थिक वृद्धितर्फ लग्यो।

विश्व बैंकका अनुसार सन् १९८६ मा प्रतिव्यक्ति आय ७०० अमेरिकी डलरभन्दा कम थियो। सन् २०२३ सम्म आइपुग्दा यो करिब ४ हजार ५०० अमेरिकी डलर पुगेको छ। चरम गरिबी पनि तीव्र रूपमा घटेको छ।

खेतबाट कारखानासम्म

भियतनामको परिवर्तनको पहिलो आधार कृषि थियो। सुधारपछि किसानलाई उत्पादनको प्रतिफलसँग जोडियो। कृषि उत्पादन बढ्यो। खाद्यान्न अभाव कम हुँदै गयो। निर्यातयोग्य कृषि उत्पादन विस्तार भयो।

तर भियतनाम त्यहीँ रोकिएन। कृषि अर्थतन्त्रबाट औद्योगिक अर्थतन्त्रतर्फ जाने बाटो समात्यो।

सरकारले उद्योगका लागि आवश्यक पूर्वाधार, औद्योगिक क्षेत्र, बन्दरगाह र सडक विस्तारमा लगानी बढाउँदै लग्यो। उत्पादनका लागि आवश्यक वातावरण तयार गरियो।

यसको परिणाम विस्तारै देखिन थाल्यो। कपडा, जुत्ता, विद्युतीय सामग्री, मोबाइल उपकरण, विद्युतीय सामान, मेसिनरी र अन्य उत्पादन भियतनामको निर्यात संरचनामा प्रवेश गर्न थाले।

आज भियतनामको औद्योगिक उत्पादन अर्थतन्त्रको मुख्य आधारमध्ये एक हो। सन् २०२५ मा औद्योगिक उत्पादन ९.२ प्रतिशतले बढेको विश्व बैंकको तथ्यांक छ।

त्यसै वर्ष निर्यात १६.७ प्रतिशतले बढ्यो। उच्च प्रविधि तथा विद्युतीय सामग्रीको निर्यातमा पनि तीव्र वृद्धि देखियो।

यसले भियतनामलाई केवल सस्तो श्रम उपलब्ध गराउने मुलुकको परिचयबाट बाहिर निकाल्दै उत्पादन केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्‍यो।

उत्पादनका लागि चाहिने श्रम, पूर्वाधार, बजार पहुँच र नीतिगत स्थिरतालाई एउटै संरचनामा जोड्ने प्रयासले उद्योग विस्तारको आधार बनायो।

विदेशी लगानीलाई कारखानामा बदल्यो

भियतनामको आर्थिक रूपान्तरणमा प्रत्यक्ष विदेशी लगानी अर्को निर्णायक पक्ष बन्यो। विदेशी कम्पनीलाई केवल पूँजी ल्याउने लगानीकर्ताका रूपमा हेरिएन। उनीहरूलाई उत्पादन, रोजगारी, निर्यात र प्रविधिसँग जोड्ने रणनीति अपनाइयो।

विश्वका ठूला उत्पादन कम्पनीहरूले भियतनाममा कारखाना स्थापना गर्न थाले। विशेषगरी विद्युतीय उपकरण, मोबाइल फोन, इलेक्ट्रोनिक्स, मेसिनरी र अन्य उत्पादन क्षेत्रमा विदेशी लगानी तीव्र भयो।

यसले दुईवटा काम गर्‍यो। पहिलो, ठूलो मात्रामा उत्पादन क्षमता बन्यो। दोस्रो, भियतनाम विश्व आपूर्ति शृंखलाको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा बन्न थाल्यो।

सन् २०२५ मा भियतनाममा प्रत्यक्ष विदेशी लगानीको वास्तविक भुक्तानी २७.६ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको थियो, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा ९ प्रतिशत बढी हो।

विश्व बैंकले विदेशी लगानी, निर्यात र सार्वजनिक लगानीलाई सन् २०२५ को आर्थिक विस्तारका प्रमुख आधारका रूपमा उल्लेख गरेको छ।

तर भियतनामले विदेशी लगानी ल्याएर मात्र सफलता पाएको होइन। विदेशी लगानीलाई निर्यातमुखी उत्पादनसँग जोडियो। उत्पादन भएका वस्तुलाई घरेलु बजारमा मात्र सीमित नराखी विश्व बजारमा पुर्‍याउने वातावरण बनाइयो।

यही कारण भियतनाममा स्थापित उद्योगहरू देशभित्र उत्पादन गर्ने र विदेशमा बेच्ने संरचनाको हिस्सा बने। आज अमेरिकासहित विश्वका ठूला बजारमा भियतनामबाट जाने विद्युतीय उपकरण, मोबाइल, मेसिनरी, कपडा र अन्य औद्योगिक वस्तुको हिस्सा ठूलो छ।

निर्यातलाई विकासको इन्जिन बनायो

भियतनामको आर्थिक रणनीतिको अर्को बलियो पक्ष निर्यात हो। देशले आफ्नो घरेलु बजारको सीमिततालाई बुझेर बाह्य बजारलाई विकासको प्रमुख आधार बनायो।

व्यापार सम्झौता विस्तार गरियो। क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँग पहुँच बढाइयो। उत्पादन लागत प्रतिस्पर्धी राखियो। विदेशी कम्पनीका लागि बजार पहुँच र उत्पादन वातावरण सुधार गरियो।

यसको परिणाम व्यापारमा देखियो। विश्व बैंकका अनुसार सन् २०२५ मा भियतनामको निर्यात १६.७ प्रतिशतले बढेको थियो। उच्च प्रविधि तथा विद्युतीय सामग्रीको अमेरिकातर्फको निर्यात मात्र १५३ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको थियो।

भियतनामको कुल व्यापार अर्थतन्त्रको आकारको तुलनामा निकै ठूलो छ। विश्व बैंकका अनुसार व्यापार र कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको अनुपात करिब १७० प्रतिशत पुगेको छ।

यसको अर्थ भियतनामको अर्थतन्त्र घरेलु बजारमा मात्र निर्भर छैन। विश्व बजारमा आएको परिवर्तनले त्यहाँको उत्पादन, रोजगारी र आर्थिक वृद्धिलाई प्रत्यक्ष असर गर्छ।

यही खुलापन भियतनामको शक्ति पनि हो र जोखिम पनि। विश्व बजारमा माग बढ्दा भियतनामका उद्योगले तीव्र विस्तार गर्न सक्छन्। तर ठूला व्यापार साझेदारको अर्थतन्त्र कमजोर हुँदा वा व्यापार नीतिमा परिवर्तन हुँदा त्यसको असर पनि तत्काल पर्न सक्छ।

सन् २०२५ मा अमेरिकी बजारतर्फ उच्च प्रविधि तथा विद्युतीय सामग्रीको निर्यातमा तीव्र वृद्धि भएको थियो। तर विश्व बैंकले आगामी वर्षमा व्यापारिक अनिश्चितता र प्रमुख बजारमा आउने परिवर्तनलाई भियतनामको आर्थिक वृद्धिका प्रमुख जोखिममध्ये मानेको छ।

गरिबी घट्यो, अर्थतन्त्र माथि गयो

आर्थिक वृद्धिको वास्तविक परीक्षा केवल कुल गार्हस्थ्य उत्पादन बढ्नु होइन। त्यसको प्रभाव जनताको जीवनमा कति पुग्यो भन्ने हो। भियतनामको रूपान्तरणमा यो पक्ष पनि उल्लेखनीय छ।

सन् १९९० मा जनसंख्याको ठूलो हिस्सा चरम गरिबीमा थियो। त्यसपछि कृषि उत्पादन, औद्योगिकीकरण, रोजगारी र निर्यात विस्तारसँगै गरिबी तीव्र रूपमा घट्यो।

विश्व बैंकका अनुसार सन् २०१० देखि २०२३ को अवधिमा प्रतिदिन ३.६५ अमेरिकी डलरभन्दा कम आम्दानीमा बाँच्ने जनसंख्याको अनुपात १४ प्रतिशतबाट ४ प्रतिशतभन्दा कममा झरेको छ।

आर्थिक वृद्धि निरन्तर रहँदा शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार र सहरी विकासमा पनि लगानी विस्तार भयो। गाउँ र सहरबीचको आर्थिक सम्बन्ध विस्तार हुँदै गयो। कृषि उत्पादन बजारसँग जोडियो। उद्योगले रोजगारी सिर्जना गर्‍यो। निर्यातले विदेशी मुद्रा आम्दानी बढायो।

यसरी आर्थिक सुधारको एउटा चक्र तयार भयो। उत्पादन बढ्यो, उद्योग विस्तार भयो, रोजगारी बढ्यो, आय बढ्यो, बजार विस्तार भयो र त्यसले थप उत्पादनका लागि माग सिर्जना गर्‍यो।

भियतनामको दीर्घकालीन आर्थिक वृद्धिको दर पनि यही परिवर्तनको प्रमाण हो। आर्थिक सहयोग तथा विकास संगठनका अनुसार सन् १९९० देखि २०२३ सम्म वास्तविक अर्थतन्त्र औसत करिब ६.७ प्रतिशतको दरले बढेको थियो। प्रतिव्यक्ति आय पनि यस अवधिमा उल्लेख्य रूपमा बढेको छ।

उद्योग बढ्यो, पूर्वाधार पनि बढ्यो

उद्योग मात्रै बढाएर भियतनाम यहाँसम्म आइपुगेको होइन। सडक, बन्दरगाह, विद्युत्, औद्योगिक क्षेत्र र सहरी पूर्वाधारमा गरिएको लगानीले उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्‍याउने क्षमता बनायो।

विदेशी कम्पनीका लागि कारखाना खोल्ने निर्णय मात्र पर्याप्त हुँदैन। कच्चा पदार्थ ल्याउन, उत्पादन गर्न, विद्युत् उपलब्ध गराउन र तयार वस्तु विश्व बजारमा पठाउन पूर्वाधार चाहिन्छ। भियतनामले यही संरचनामा क्रमशः लगानी बढायो।

विश्व बैंकले पनि आगामी चरणको आर्थिक वृद्धिका लागि शहरी, यातायात र ऊर्जा पूर्वाधारमा सार्वजनिक लगानी महत्वपूर्ण हुने उल्लेख गरेको छ। सन् २०२५ को ८ प्रतिशत आर्थिक वृद्धिपछि सन् २०२६ मा वृद्धि ६.८ प्रतिशतमा केही घट्ने प्रक्षेपण भए पनि उत्पादन र निर्यातलाई अर्थतन्त्रको मुख्य आधार मानिएको छ।

भियतनाम अहिले अर्को चरणमा प्रवेश गरिरहेको छ। सस्तो श्रममा आधारित उत्पादनबाट उच्च मूल्यका वस्तु उत्पादनतर्फ जानुपर्ने दबाब बढेको छ। विदेशी कम्पनीसँग जोडिएका घरेलु उद्योगको क्षमता बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ।

प्रविधि, सीप र उत्पादकत्व सुधार नगरी पुरानै मोडलबाट दीर्घकालीन वृद्धि कायम राख्न कठिन हुने संकेत अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले दिएका छन्।

यसको कारण पनि स्पष्ट छ। भियतनामको निर्यातमा विदेशी लगानी भएका कम्पनीहरूको हिस्सा ठूलो छ। त्यसैले विदेशी कम्पनीलाई आकर्षित गर्नु मात्रै पर्याप्त छैन। घरेलु उद्योगलाई पनि त्यही उत्पादन शृंखलामा माथिल्लो तहसम्म लैजानुपर्ने चुनौती छ।

सन् २०४५ को लक्ष्य र नेपालको पाठ

भियतनामले अब आफ्नो लक्ष्य अझ माथि राखेको छ। सन् २०४५ सम्म उच्च आय भएको मुलुक बन्ने लक्ष्य अघि सारिएको छ। विश्व बैंकका अनुसार त्यसका लागि आगामी दुई दशकसम्म औसत करिब ६ प्रतिशत आर्थिक वृद्धि कायम राख्नुपर्नेछ।

प्रतिव्यक्ति आय वर्तमान स्तरबाट तीन गुणाभन्दा बढी बढाउनुपर्ने चुनौती पनि छ।

त्यसैले भियतनामको आर्थिक कथा अझै सकिएको छैन। पहिलो चरणमा उसले गरिबी घटायो। दोस्रो चरणमा उत्पादन र निर्यात विस्तार गर्‍यो। अब उच्च उत्पादकत्व, प्रविधि, सीप र घरेलु उद्योगको क्षमता बढाउने चरणमा प्रवेश गरेको छ।

यही ठाउँमा नेपालको पाठ जोडिन्छ। नेपालसँग प्राकृतिक स्रोतको कमी छैन। जलविद्युत्, पर्यटन, कृषि, जडीबुटी र युवा श्रमशक्ति नेपालको आर्थिक सम्भावनाका महत्वपूर्ण आधार हुन्।

तर सम्भावना आफैँ आर्थिक वृद्धिमा बदलिँदैन। त्यसका लागि नीति, पूर्वाधार, लगानी, उत्पादन र बजारलाई एउटै संरचनामा जोड्नुपर्छ।

भियतनामले यही काम गरेको हो। उसले विदेशी लगानी खोज्यो, तर त्यसलाई उत्पादनसँग जोड्यो।

उद्योग स्थापना गर्‍यो, तर उद्योगलाई निर्यातसँग जोड्यो। निर्यात बढायो, तर त्यसका लागि सडक, बन्दरगाह र विद्युत् पूर्वाधार विस्तार गर्‍यो। कृषि सुधार गर्‍यो, तर किसानलाई बजार र मूल्यसँग जोड्यो।

नेपालमा पनि जलविद्युत् उत्पादन बढाएर मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसलाई उद्योग, विद्युतीय यातायात र निर्यातसँग जोड्नुपर्छ। पर्यटनको सम्भावना बताएर मात्र पुग्दैन। पर्यटक आउने, बस्ने, खर्च गर्ने र दोहोरिएर आउने वातावरण बनाउनुपर्छ।

कृषि उत्पादन बढाएर मात्र हुँदैन। त्यसलाई प्रशोधन, भण्डारण, ब्रान्ड र निर्यात बजारसँग जोड्नुपर्छ।

युवा जनशक्तिलाई विदेश पठाउने मात्र होइन, उत्पादनशील रोजगारी सिर्जना गर्ने उद्योग र सेवा क्षेत्र विस्तार गर्नुपर्छ। विदेशी लगानीलाई केवल पूँजीका रूपमा होइन, प्रविधि, सीप, व्यवस्थापन र निर्यात बजार भित्र्याउने माध्यमका रूपमा हेर्नुपर्छ।

भियतनामको सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो। आर्थिक रूपान्तरण सम्भावनाको भाषणबाट हुँदैन। त्यसका लागि राज्यले स्पष्ट दिशा लिनुपर्छ, निजी क्षेत्रलाई काम गर्ने ठाउँ दिनुपर्छ, पूर्वाधारमा लगानी गर्नुपर्छ र उत्पादनलाई बजारसँग जोड्नुपर्छ।

सन् १९८० को दशकमा आधारभूत आवश्यकतासमेत पूरा गर्न संघर्ष गरिरहेको भियतनाम आज करिब ५१५ अर्ब अमेरिकी डलरको अर्थतन्त्र बनेको छ। सन् २०२५ मा मात्रै अर्थतन्त्र ८ प्रतिशतले बढेको छ।

निर्यात १६.७ प्रतिशतले बढेको छ र प्रत्यक्ष विदेशी लगानीको वास्तविक भुक्तानी २७.६ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको छ।

युद्धले भग्नावशेष बनाएको देशले आर्थिक नीति परिवर्तन गर्‍यो। त्यसपछि कृषि उठायो। उद्योग विस्तार गर्‍यो। विदेशी लगानी भित्र्यायो। निर्यात बढायो। पूर्वाधार बनायो। विश्व बजारसँग जोडियो।

यही क्रमले भियतनामलाई गरिबीको चक्रबाट निकालेर उत्पादन र निर्यातको शक्तिमा पुर्‍यायो।

भियतनामको कथा त्यसैले केवल युद्धपछिको पुनर्निर्माणको कथा होइन। यो आर्थिक दिशा परिवर्तन गर्दा एउटा मुलुक कति टाढासम्म पुग्न सक्छ भन्ने उदाहरण हो।

आजको भियतनाम भग्नावशेषमाथि बनेको अर्थतन्त्र हो, तर यसको शक्ति भग्नावशेषमा होइन, बदलिएको आर्थिक सोच, निरन्तर सुधार र उत्पादनलाई विश्व बजारसँग जोड्ने निर्णयमा बनेको हो।