काठमाडौँ । नेपालको पर्यटन उद्योगले वर्षौँपछि पुनः गति लिन थालेको थियो । कोभिड महामारीपछि विदेशी पर्यटकको आगमन विस्तारै बढिरहेको थियो । होटलहरूमा लगानी थपिँदै थियो ।

नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय होटल ब्रान्डहरू नेपाल प्रवेश गरिरहेका थिए । ट्रेकिङ, पर्वतारोहण, साहसिक पर्यटन र धार्मिक यात्राका लागि बुकिङ बढ्न थालेका थिए । पर्यटन व्यवसायीहरू वर्षौंदेखिको क्षतिपछि अब बजारले लय समात्ने अपेक्षामा थिए ।

त्यही बेला भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले पर्यटन व्यवसायको सबैभन्दा संवेदनशील समयमा अर्को धक्का दिएको छ ।

बाढीले रसुवा, नुवाकोट, धादिङ र आसपासका क्षेत्रमा होटल तथा रेस्टुरेन्टका भौतिक संरचना ध्वस्त पार्नुका साथै नेपालको पर्यटनबारे अन्तर्राष्ट्रिय धारणा नै प्रभावित गर्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ ।

भौतिक क्षति भएको ठाउँभन्दा बाहिरका पोखरा, चितवन र लुम्बिनीजस्ता प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यसमेत सडक अवरोध, यात्रा असहजता र विदेशमा फैलिएको नकारात्मक सूचनाका कारण प्रभावित भएका छन् ।

नेपाल पर्यटन बोर्डका अनुसार सन् २०२५ मा नेपालमा ११ लाख ५८ हजार ४५९ विदेशी पर्यटक आएका थिए । यो सन् २०१९ को ११ लाख ९७ हजार १९१ पर्यटकको तुलनामा ९६.८ प्रतिशत पुनरागमन हो ।

अर्थात् महामारीअघिको स्तरमा फर्किन नेपाल करिब ३८ हजार ७३२ पर्यटक मात्र पछाडि थियो ।

यो पुनरागमन अझ बलियो हुने अपेक्षा गरिएको समयमै अगस्ट २६ को बाढी आयो । सेप्टेम्बरदेखि नोभेम्बरसम्मको तीनमहिने अवधि नेपालको मुख्य पर्यटकीय सिजन हो ।

नेपालमा वर्षभरि आउने विदेशी पर्यटकमध्ये करिब ४० प्रतिशत यही अवधिमा आउने गर्छन् । त्यसैले बाढीको समय केवल प्राकृतिक विपत्तिको समय होइन, पर्यटन उद्योगको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आम्दानी हुने मौसमको सुरुवातसमेत हो ।

पर्यटन मन्त्रालयले प्रारम्भिक रूपमा बाढीबाट पर्यटन क्षेत्रमा ५० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको क्षति भएको अनुमान सार्वजनिक गरिसकेको छ ।

यसमा होटल, रेस्टुरेन्ट, पर्यटन व्यवसायसँग सम्बन्धित सवारीसाधन, पूर्वाधार तथा भविष्यमा पर्यटन गतिविधिमा पर्न सक्ने आर्थिक असरसमेत समेटिएको मन्त्रालयको भनाइ छ ।

तर यो क्षति अहिलेसम्मको अन्तिम हिसाब होइन । बरु प्रारम्भिक हिसाब हो ।

यसको अर्थ भौतिक रूपमा बगेका होटलको लागत मात्र होइन, आगामी महिनामा पर्यटक नआउँदा गुम्ने कारोबार, रोजगारी, होटलको कोठा उपयोग, ट्राभल तथा ट्रेकिङ कारोबार, यातायात, गाइड, रेस्टुरेन्ट, हस्तकला, स्थानीय उत्पादन र त्यससँग जोडिएको ग्रामीण अर्थतन्त्रको असर जोडिँदै जाँदा वास्तविक क्षति अझ फराकिलो हुन सक्छ ।

सिजन सुरु हुनुअघि बुकिङमा धक्का

पर्यटन व्यवसायमा बुकिङ केवल एउटा कोठा आरक्षण होइन । होटलले त्यसकै आधारमा कर्मचारी व्यवस्थापन गर्छ, खाद्यान्न र पेय पदार्थको खरिद गर्छ, ट्राभल कम्पनीले सवारी तथा गाइडको व्यवस्थापन गर्छ र व्यवसायीले आगामी महिनाको नगद प्रवाहको अनुमान बनाउँछ ।

त्यसैले मुख्य सिजन सुरु हुनुअघि बुकिङ रद्द हुनुको असर तत्कालको आम्दानीभन्दा धेरै ठूलो हुन्छ ।

काठमाडौँको थमेलस्थित डोम हिमालय होटलले सेप्टेम्बरदेखि नोभेम्बरसम्मका लागि ९० प्रतिशतभन्दा बढी बुकिङ पुगिसकेको अवस्थामा बाढी आएपछि एक सातामै करिब २० प्रतिशत बुकिङ गुमाएको होटलका व्यवस्थापकले बताएका छन् । बुकिङ रद्द हुने क्रम अझै बढिरहेको उनको भनाइ छ ।

पाँचतारे होटल क्षेत्रमा पनि यही दबाब देखिएको छ । पाँचतारे होटल म्यारिओटका सञ्चालक शशिकान्त अग्रवालका अनुसार बाढीपछि औसतमा २० देखि ३० प्रतिशतसम्म बुकिङ रद्द भएको छ ।

उनका अनुसार विदेशी पर्यटकले नेपाल आउनुअघि लामो समयअघि होटल बुक गर्ने भए पनि प्राकृतिक विपत्ति वा असुरक्षासम्बन्धी समाचार आएपछि तत्काल बुकिङ रद्द गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ ।

यसको जोखिम यहाँ छ कि अहिले रद्द भएको एउटा बुकिङले एउटा मात्र कोठा खाली बनाउँदैन । त्यसले त्यस पर्यटकसँग आउने ट्राभल कम्पनीको कारोबार, सवारी, गाइड, रेस्टुरेन्ट, भ्रमण टिकट, स्थानीय खरिद र अन्य खर्चसमेत घटाउँछ ।

पर्यटनमा एउटा पर्यटकको खर्च धेरै तहमा बाँडिन्छ । होटलले कोठाको आम्दानी गर्छ । होटलले स्थानीय किसान वा आपूर्तिकर्ताबाट खाद्यान्न किन्छ । चालकले यातायात सेवा दिन्छ ।

गाइडले शुल्क पाउँछ । पर्यटकले हस्तकला वा अन्य स्थानीय उत्पादन किन्छ । प्रवेश शुल्क राज्य वा स्थानीय निकायमा जान्छ ।

त्यसैले होटलको बुकिङ रद्द हुनु पर्यटनको एउटा कारोबार घट्नु मात्र होइन, एउटा सानो आर्थिक शृंखला कमजोर हुनु हो ।

अहिले समस्या अझ जटिल छ, किनभने बुकिङ रद्द हुने मुख्य कारण सबै पर्यटकीय गन्तव्य असुरक्षित हुनु होइन । बाढी प्रभावित क्षेत्र र बाँकी नेपालबीचको सूचना छुट्याउन नसक्नु पनि समस्या बनेको छ ।

रसुवामा संरचना ध्वस्त

भोटेकोशी बाढीको प्रत्यक्ष असर सबैभन्दा बढी रसुवामा परेको छ । रसुवा नेपालका हिमाली पदयात्रा, धार्मिक यात्रा तथा चीनसँगको सीमावर्ती पर्यटनका लागि महत्वपूर्ण जिल्ला हो ।

लाङटाङ, गोसाइँकुण्ड, तामाङ सम्पदा क्षेत्र तथा रसुवागढी आसपासको पर्यटन अर्थतन्त्र यही पहुँचमा निर्भर छ ।

होटल व्यवसायी महासंघ नेपालले संकलन गरेको प्रारम्भिक विवरणअनुसार रसुवा, नुवाकोट, धादिङ र गोरखामा गरी २०७ होटल तथा रेस्टुरेन्टमा क्षति पुगेको छ ।

उक्त प्रारम्भिक तालिकामा १४२ होटल र ६५ रेस्टुरेन्टको क्षति उल्लेख छ । ती संरचनामा औसत रूपमा २ हजार १७० कोठा क्षमता रहेको तथ्यांक राखिएको छ ।

जिल्लागत हिसाबले रसुवामा १०० भन्दा बढी, नुवाकोटमा ५५, धादिङमा ४० र गोरखामा १२ होटल तथा रेस्टुरेन्ट प्रभावित भएको महासंघको प्रारम्भिक विवरणमा उल्लेख छ ।

तर यहाँ तथ्यांकमै एउटा महत्वपूर्ण सावधानी आवश्यक छ । होटल व्यवसायी महासंघको प्रारम्भिक तालिकामा होटलतर्फ १२९ पूर्ण र १३ आंशिक गरी १४२ तथा रेस्टुरेन्टतर्फ ५७ पूर्ण र ८ आंशिक गरी ६५ क्षति देखाइएको छ ।

अर्कोतर्फ पर्यटनमन्त्री खड्गराज पौडेलले संसद्को अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध तथा पर्यटन समितिको बैठकमा १४२ होटल र ५७ रेस्टुरेन्ट क्षतिग्रस्त भएको जानकारी दिएका छन् । अर्थात् रेस्टुरेन्टको संख्यामा ८ वटा फरक देखिन्छ ।

दुवै विवरण प्रारम्भिक भएकाले अन्तिम सरकारी क्षति मूल्यांकनपछि मात्रै आधिकारिक संख्या स्पष्ट हुनेछ ।

यो फरक आफैंमा खोजीको विषय हो । विपद्को अवस्थामा क्षतिको तत्कालीन विवरण फोन, स्थानीय प्रतिनिधि र व्यवसायीको सूचनामा आधारित हुँदा तथ्यांकमा फरक पर्न सक्छ ।

तर पुनर्निर्माणका लागि राज्यले अनुदान, सहुलियत ऋण वा अन्य राहत प्याकेज दिने हो भने एउटै आधिकारिक डेटाबेस आवश्यक हुन्छ ।

होटल संरचनामा भएको क्षतिको अर्थ भवन मात्रै होइन । कोठाभित्रका फर्निचर, बेड, विद्युतीय उपकरण, भान्साका सामग्री, रेस्टुरेन्ट उपकरण, पानी तथा सरसफाइ संरचना, सवारीसाधन र पर्यटन व्यवसायको सञ्चालन प्रणालीसम्मको क्षति हो ।

मन्त्री पौडेलका अनुसार बाढीबाट पर्यटन व्यवसायसँग सम्बन्धित १४१ सवारीसाधनमा समेत क्षति पुगेको छ । लाङटाङ, गोसाइँकुण्ड, पार्वतीकुण्ड र नाथालीलगायतका पर्यटन तथा पदयात्रा मार्गमा पनि क्षति पुगेकाले वैकल्पिक मार्ग खोज्नुपर्ने अवस्था आएको मन्त्रालयले जनाएको छ ।

यसको दीर्घकालीन असर अझ गम्भीर हुन सक्छ । होटल भत्कियो भने अर्को भवन बनाउन सकिन्छ । तर पर्यटकीय मार्ग, पुल, सडक, पदयात्रा मार्ग, नदी किनारको बस्ती र स्थानीय सेवा संरचना पुनःस्थापित गर्न समय लाग्छ । त्यसबीच पर्यटकको यात्रा कार्यक्रम नै परिवर्तन हुन सक्छ ।

पर्यटनमा विश्वास पुनःनिर्माण गर्न संरचना पुनःनिर्माणभन्दा बढी समय लाग्ने जोखिम यही हो ।

पोखरा चितवन लुम्बिनी पनि मारमा

बाढीको पानी चितवन, पोखरा वा लुम्बिनीको होटलसम्म पुगेको छैन । तर ती गन्तव्यका व्यवसायीले बाढीको आर्थिक असर भोग्न थालेका छन् । यो संकटको सबैभन्दा महत्वपूर्ण अप्रत्यक्ष प्रभाव हो ।

चितवनको सौराहा अहिले सामान्य अवस्थामा पर्यटकले भरिभराउ हुनुपर्ने समय हो । तर क्षेत्रीय होटल व्यवसायीका अनुसार होटलको अकुपेन्सी ५ प्रतिशतभन्दा तल झरेको छ ।

सौराहामा साना ठूला गरी करिब १२५ होटल छन् र ती होटलले दैनिक करिब ८ हजार पर्यटक धान्न सक्ने क्षमता राख्छन् ।

बाढीले सौराहालाई प्रत्यक्ष क्षति पुर्‍याएको छैन । पूर्वपश्चिम राजमार्गमा पनि त्यहाँसम्म पुग्ने बाटो पूर्ण रूपमा बन्द भएको छैन ।

तर काठमाडौँसँगको सडक सम्पर्कमा आएको अवरोध र अन्तर्राष्ट्रिय समाचारमा नेपालका उत्तरी भूभागको विनाशकारी दृश्य व्यापक रूपमा फैलिँदा पर्यटकले सम्पूर्ण नेपाल नै प्रभावित भएको ठान्ने अवस्था बनेको व्यवसायीको भनाइ छ ।

राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा प्रसारित तस्बिर र भिडियोले विपत्तिको वास्तविकता देखाउँछन् । तर पर्यटकले प्रभावित क्षेत्र र सुरक्षित क्षेत्र छुट्याउन नसक्दा त्यसको प्रभाव सम्पूर्ण गन्तव्यमा फैलिन्छ ।

सौराहाको रोयल ट्युलिप चितवन होटलमा बुकिङको करिब ८० प्रतिशत रद्द भएको होटलका अध्यक्षले बताएका छन् । सोही क्षेत्रमा रहेको सोआल्टी वेस्टेन्ड चितवन रिसोर्टमा नोभेम्बरसम्मका बुकिङसमेत रद्द हुन थालेको र करिब ४० प्रतिशत बुकिङ प्रभावित भएको व्यवस्थापनले जनाएको छ ।

पोखरामा पनि विदेशी पर्यटकका होटल बुकिङ करिब ३० प्रतिशतसम्म रद्द भएको पर्यटन व्यवसायीले बताएका छन् । यहाँ समस्या बाढी मात्र होइन । पृथ्वी राजमार्गको अवरोध, वैकल्पिक सडकको सीमित क्षमता, हवाई भाडामा वृद्धि र काठमाडौँ पोखरा उडान क्षमताको दबाबले पर्यटन आवागमन थप महँगो बनाएको छ ।

पृथ्वी राजमार्ग अवरुद्ध भएपछि पोखरा काठमाडौँ रुटमा चल्ने करिब १५० पर्यटक बस थन्किएका छन् । सडक यातायात प्रभावित भएपछि पोखरा काठमाडौँ हवाई यात्रु संख्या सामान्य अवस्थाको तुलनामा झन्डै तीन गुणासम्म बढेको रिपोर्ट आएको छ ।

अगस्ट २५ मा यो रुटमा करिब १ हजार ३०० यात्रु रहेकोमा सेप्टेम्बर ४ मा ३ हजार ५०० भन्दा बढी यात्रुले यात्रा गरेका थिए ।

यसको अर्थ पर्यटन व्यवसायमा यातायात लागतको अर्को दबाब थपिएको छ ।

विदेशी पर्यटकका लागि महँगो हवाई टिकटले नेपाल यात्राको कुल लागत बढाउँछ । यात्राको लागत बढेपछि वैकल्पिक गन्तव्य रोज्ने सम्भावना पनि बढ्छ ।

विशेषगरी दक्षिण एसियाका पर्यटकका लागि सडकमार्गको सहजता महत्वपूर्ण हुने भएकाले भारतबाट नेपाल आउने प्याकेज टुरमा पनि असर परेको व्यवसायीले बताएका छन् ।

लुम्बिनीको अवस्था पनि उस्तै छ । लुम्बिनी बाढीबाट प्रभावित नभए पनि काठमाडौँ हुँदै लुम्बिनी जाने विदेशी पर्यटकले होटल बुकिङ रद्द गर्न थालेका छन् ।

अक्टोबर र नोभेम्बरका लागि गरिएको बुकिङसमेत प्रभावित भएको लुम्बिनीका होटल व्यवसायीले बताएका छन् । एउटा होटलले दुई महिनाको अवधिका लागि बुक भएका करिब १०० रुम नाइट रद्द भएको जनाएको छ ।

यसले नेपाल पर्यटनको एउटा पुरानो कमजोरीलाई फेरि देखाएको छ । गन्तव्य सुरक्षित भए पनि त्यहाँ पुग्ने पहुँच र सही सूचना सुरक्षित नभए पर्यटक आउँदैनन् ।

५० अर्बको हिसाब कति गम्भीर

पर्यटन क्षेत्रमा ५० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको क्षतिको अनुमान सामान्य अंक होइन । तर यसलाई प्रत्यक्ष भौतिक क्षतिसँग मात्र तुलना गरेर बुझ्न पनि मिल्दैन ।

पर्यटनमन्त्रीले संसद्को समितिमा सार्वजनिक गरेको ५० अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको अनुमानमा पर्यटन व्यवसाय, पूर्वाधार र भविष्यको आर्थिक प्रभाव समेटिएको बताएका छन् । त्यसैले यो होटलको भवन र रेस्टुरेन्टको सामानको मात्रै मूल्य होइन ।

नेपालको अर्थतन्त्रमा पर्यटनको महत्व बुझ्न पछिल्लो तथ्यांक पर्याप्त छ ।

विश्व बैंकसँग सम्बन्धित नेपालसम्बन्धी अध्ययनले २०२३ मा पर्यटनले नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा अनुमानित ६.१ प्रतिशत योगदान गरेको र करिब ११ लाख ९० हजार रोजगारीलाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा समर्थन गरेको उल्लेख गरेको छ ।

पर्यटन नेपालको रोजगारी र आर्थिक गतिविधिको महत्वपूर्ण आधार भएको विश्व बैंकको विश्लेषण छ ।

नेपाल राष्ट्र बैंकका तथ्यांकले पनि विदेशी पर्यटकबाट आउने आम्दानीको महत्व देखाउँछन् । आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा नेपालले पर्यटनबाट ८८ अर्ब ६६ करोड रुपैयाँ विदेशी मुद्रा आम्दानी गरेको थियो ।

आर्थिक वर्ष २०२५/२६ को पहिलो १० महिनामा पर्यटन आम्दानी ७४ अर्ब १८ करोड रुपैयाँ पुगेको थियो, जुन अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको ७५ अर्ब ८३ करोड रुपैयाँभन्दा २.२ प्रतिशत कम हो ।

यसको अर्थ पर्यटन उद्योग अहिले पनि पूर्ण रूपमा बलियो अवस्थामा पुगेको छैन ।

सन् २०२५ मा पर्यटक आगमन ११ लाख ५८ हजार ४५९ पुगे पनि त्यो सन् २०१९ को रेकर्ड ११ लाख ९७ हजार १९१ भन्दा अझै कम थियो । २०२५ को वृद्धिदर पनि २०२४ को तुलनामा केवल ०.९५ प्रतिशत थियो ।

त्यसैले अहिलेको बाढीले एउटा बढिरहेको उद्योगलाई मात्र धक्का दिएको होइन । महामारीपछिको पुनरुत्थान पूरा नहुँदै अर्को झट्का दिएको हो ।

त्यसमाथि २०२५ को राजनीतिक अशान्ति, पश्चिम एसियाको द्वन्द्व र त्यसबाट प्रभावित हवाई कनेक्टिभिटीले पर्यटन उद्योगलाई पहिल्यै दबाबमा राखेको विश्व बैंकले उल्लेख गरेको छ । पर्यटन गतिविधि कमजोर हुँदा होटल, खाना र यातायात क्षेत्र प्रत्यक्ष प्रभावित हुने विश्व बैंकको निष्कर्ष छ ।

यसपटक प्राकृतिक विपत्तिले त्यही कमजोर शृंखलामा थप दबाब दिएको छ । यदि ३० प्रतिशत बुकिङ रद्द हुने अवस्था मुख्य पर्यटकीय सिजनभर कायम रह्यो भने त्यसको असर होटलको आम्दानीमा मात्र सीमित हुँदैन ।

पर्यटकले नेपालमा गर्ने औसत दैनिक खर्चसमेत घट्छ । पर्यटन खर्च होटलबाट रेस्टुरेन्ट, यातायात, मनोरञ्जन, गाइड, हस्तकला र अन्य सेवामा जाने भएकाले एउटा पर्यटक कम हुँदा अर्थतन्त्रका धेरै तहमा कारोबार घट्छ ।

नेपाल पर्यटन तथ्यांकमा २०२४ मा विदेशी पर्यटकको औसत बसाइ १३.३ दिन र प्रतिदिन औसत खर्च करिब ४०.८ अमेरिकी डलर रहेको उल्लेख छ ।

यसलाई सामान्य गणितमा राख्दा एउटा पर्यटकले नेपालमा बस्दा गर्ने खर्चको ठूलो हिस्सा होटलमा मात्र जाँदैन । त्यसैले पर्यटक आगमनमा हुने कमीको प्रभाव कोठाको बुकिङभन्दा धेरै ठूलो हुन्छ ।

नकारात्मक सूचनासँग नेपालको लडाइँ

अहिले पर्यटन उद्योगको अर्को मोर्चा सडक र होटलभन्दा बाहिर खुलेको छ । त्यो हो अन्तर्राष्ट्रिय सूचना बजार ।

बाढीपछि नेपालका उत्तरी क्षेत्रमा भएका विनाशका तस्बिर, सडक बगाएको दृश्य, पुल भत्किएको अवस्था, उद्धारमा देखिएको कठिनाइ र पर्यटक तथा स्थानीय बासिन्दा बेपत्ता भएको समाचार अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालमा व्यापक रूपमा फैलिएका छन् ।

यसले वास्तविक प्रभावित क्षेत्रभन्दा धेरै ठूलो भौगोलिक क्षेत्र असुरक्षित रहेको धारणा बनाउन थालेको पर्यटन व्यवसायीको भनाइ छ । काठमाडौँ, पोखरा, लुम्बिनी, चितवन, अन्नपूर्ण र एभरेस्ट क्षेत्र सबै एउटै विपत्तिबाट प्रभावित भएका होइनन् ।

तर विदेशी पर्यटकले नेपालको भूगोललाई एउटै गन्तव्यका रूपमा बुझ्दा एउटा क्षेत्रमा भएको विपत्तिको मनोवैज्ञानिक असर अर्को क्षेत्रमा पनि पुग्छ ।

नेपाल पर्यटन बोर्डले अगस्ट ३० मै भोटेकोशी बाढी प्रभावित पर्यटकका लागि छुट्टै सूचना डेस्क स्थापना गर्ने निर्णय गरेको थियो ।

पर्यटन बोर्ड, पर्यटन विभाग, पर्यटक प्रहरी, होटल एसोसिएसन नेपाल, ट्रेकिङ एजेन्सिज एसोसिएसन अफ नेपाल, नेपाल एसोसिएसन अफ टुर एन्ड ट्राभल एजेन्ट्सलगायत संस्थाको सहभागितामा पर्यटक उद्धार, बेपत्ता तथा क्षतिसम्बन्धी सूचना एकीकृत गर्ने व्यवस्था अघि बढाइएको थियो ।

त्यसपछि सरकारले पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि ‘नेपाल कलिङ’ अभियानसमेत अघि बढाएको छ । अभियानको मूल उद्देश्य बाढी प्रभावित क्षेत्र र सुरक्षित पर्यटकीय गन्तव्यबीचको स्पष्ट सूचना प्रवाह गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकलाई नेपाल भ्रमणका लागि आश्वस्त पार्नु हो ।

तर यहाँ प्रचार अभियान मात्र पर्याप्त हुँदैन । पर्यटकलाई नेपाल सुरक्षित छ भनेर विज्ञापन गर्नु र नेपाल वास्तवमै कुन ठाउँमा सुरक्षित छ भनेर प्रमाणसहित जानकारी दिनु फरक कुरा हो ।

उदाहरणका लागि लुम्बिनी विकास कोषले लुम्बिनी, कपिलवस्तु, देवदह र रामग्रामलगायत क्षेत्र बाढीबाट प्रभावित नभएको र पर्यटकका लागि खुला रहेको जनाएको छ ।

यस्ता गन्तव्यको अवस्थाबारे सम्बन्धित निकायले विदेशी दूतावास, ट्राभल कम्पनी र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममार्फत प्रमाणित सूचना निरन्तर उपलब्ध गराउनुपर्ने व्यवसायीको माग छ ।

अहिले पर्यटन उद्योगलाई आवश्यक पर्ने कुरा केवल विज्ञापन होइन, विश्वसनीय सूचना व्यवस्थापन हो ।

पुनरुत्थानमा पैसा मात्र पुग्दैन

भोटेकोशी बाढीले पर्यटन क्षेत्रमा सिर्जना गरेको संकटको समाधान राहत रकम वितरण गरेर मात्र हुने अवस्था छैन । प्रत्यक्ष क्षतिमा परेका होटल र रेस्टुरेन्टको पुनर्निर्माण आवश्यक छ । पर्यटन मार्ग र सडक पुनःस्थापना गर्नुपर्छ । पुल र पदयात्रा मार्ग बनाउनुपर्छ । तर त्यससँगै पर्यटकको विश्वास पुनःस्थापित गर्नुपर्छ ।

होटल व्यवसायी महासंघ नेपालले संकलन गरेको प्रारम्भिक तथ्यांकमा २ हजार १७० कोठा क्षमतामा असर परेको देखिन्छ । यसको अर्थ ती संरचना पुनः सञ्चालनमा नआएसम्म प्रभावित क्षेत्रमा पर्यटक राख्ने क्षमतासमेत घट्नेछ ।

अर्कोतर्फ देशभरको होटल क्षमता पछिल्ला वर्षमा बढेको छ । २०२४ सम्म नेपालमा होटलको संख्या १ हजार ५७८ पुगेको तथ्यांक पर्यटनसम्बन्धी सरकारी रिपोर्टमा छ ।

पर्यटक आगमन करिब ११ लाखको आसपास हुँदा होटल क्षमतामा वृद्धि भएको अवस्थाले सामान्य समयमै पनि माग र आपूर्तिबीच असन्तुलनको जोखिम देखाएको होटल एसोसिएसन नेपालको विश्लेषण छ ।

यस अवस्थामा बाढीपछि थप केही हजार कोठा बन्द हुनु भनेको प्रभावित क्षेत्रको स्थानीय समस्या मात्र होइन । लगानीकर्ताको नगद प्रवाहमा समस्या, बैंक ऋणको किस्ता तिर्न कठिनाइ, कर्मचारी कटौती र नयाँ लगानीको निर्णयमा ढिलाइ हुन सक्ने जोखिम पनि हो ।

पर्यटन क्षेत्रमा ठूलो लगानी बैंक कर्जासँग जोडिएको हुन्छ । होटल भवन निर्माण, कोठा सजावट, रेस्टुरेन्ट उपकरण, सवारीसाधन र अन्य पूर्वाधारमा लगानी भएको हुन्छ । आम्दानी बन्द हुँदा ऋणको दायित्व भने बन्द हुँदैन ।

त्यसैले प्रभावित होटललाई पुनःनिर्माणका लागि सस्तो ऋण, ऋण पुनर्संरचना, बीमा दाबीको शीघ्र भुक्तानी र कर तथा शुल्कमा अस्थायी सहुलियतजस्ता वित्तीय उपाय आवश्यक हुन सक्छन् ।

तर यसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष बीमा हो । प्राकृतिक विपत्तिको जोखिम नेपालको पर्यटन लगानीमा बढ्दै गएको छ । बाढी, पहिरो र जलवायुजन्य विपत्तिले होटल तथा पर्यटन पूर्वाधारमा पार्ने जोखिमलाई अब सामान्य मौसमी जोखिम भनेर मात्र हेर्न मिल्दैन ।

होटल लगानीको बीमा, पूर्वाधारको जोखिम मूल्यांकन र विपद् प्रतिरोधी निर्माण मापदण्ड पर्यटन नीतिको हिस्सा बन्नुपर्ने अवस्था आएको छ ।

विश्व बैंकले पनि नेपालमा बारम्बार हुने प्राकृतिक विपत्ति र उच्च मात्रामा बीमा नगरिएका सम्पत्तिले उत्पादन, उपभोग, लगानी र वित्तीय स्थायित्वमा जोखिम बढाउने उल्लेख गरेको छ ।

भोटेकोशीको बाढीले यही जोखिमलाई पर्यटन उद्योगको ढोकामा ल्याएर उभ्याएको छ । नेपालको पर्यटनको समस्या अहिले पर्यटक आउँछन् कि आउँदैनन् भन्नेमा मात्र सीमित छैन ।

पर्यटक आएपछि उनीहरूलाई सुरक्षित, सहज र भरपर्दो ढंगले गन्तव्यसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने पनि हो ।

पोखरामा सडक बन्द हुँदा हवाई यात्रु बढ्नुले विकल्प रहेको देखाउँछ । तर हवाई भाडा महँगो भयो भने त्यो विकल्प सबै पर्यटकका लागि व्यवहारिक हुँदैन ।

चितवन बाढीबाट सुरक्षित भए पनि काठमाडौँबाट सडक सम्पर्कमा समस्या हुँदा होटल खाली हुन्छ । लुम्बिनी खुला भए पनि काठमाडौँबाट यात्रा कठिन भएको खबरले विदेशी बुकिङ प्रभावित हुन्छ ।

यसले नेपालको पर्यटन विकासमा गन्तव्यभन्दा पहुँच र सूचना पनि उत्पादनकै हिस्सा हुन् भन्ने तथ्य स्थापित गरेको छ । अबको पुनरुत्थान रणनीति पनि यही आधारमा बनाउनुपर्ने देखिन्छ ।

प्रत्यक्ष प्रभावित क्षेत्रमा पुनर्निर्माण, सुरक्षित वैकल्पिक मार्ग, पर्यटकीय मार्गको प्राविधिक परीक्षण, अन्तर्राष्ट्रिय सूचना अभियान, दूतावास तथा ट्राभल कम्पनीसँग समन्वय, प्रभावित व्यवसायका लागि वित्तीय राहत र देशभरका सुरक्षित गन्तव्यको छुट्टाछुट्टै प्रचार आवश्यक हुन्छ ।

नेपाल पर्यटन बोर्डले ‘नेपाल कलिङ’ अभियान अघि बढाउनु सकारात्मक सुरुवात हो । तर यसको प्रभाव नाप्न बुकिङ, आगमन, होटल अकुपेन्सी, हवाई यात्रु, ट्रेकिङ परमिट र पर्यटन आम्दानीको साप्ताहिक तथ्यांक सार्वजनिक गर्नुपर्ने हुन्छ ।

अहिलेको संकटको अर्को शिक्षा पनि यही हो । नेपालले पर्यटनको प्रचार धेरै गरेको छ । तर पर्यटन संकटको समयमा सूचना कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने पूर्वतयारी कमजोर देखिएको छ ।

बाढी प्रभावित क्षेत्रको वास्तविक अवस्थाबारे विदेशी पर्यटक, दूतावास, अन्तर्राष्ट्रिय ट्राभल कम्पनी र सञ्चारमाध्यमलाई छिटो, नियमित र प्रमाणित सूचना दिन सकिएको भए पोखरा, चितवन र लुम्बिनीमा देखिएको मनोवैज्ञानिक असर केही कम गर्न सकिन्थ्यो ।

अब सरकारले यही कमजोरी सुधार्नुपर्छ । भोटेकोशी बाढीले रसुवामा होटल र रेस्टुरेन्ट बगाएको छ । तर यसको वास्तविक आर्थिक छाल रसुवाबाट बाहिर निस्केर काठमाडौँ, पोखरा, चितवन र लुम्बिनीसम्म पुगेको छ । होटलको कोठा खाली हुँदा त्यससँग जोडिएको रेस्टुरेन्ट, ट्राभल कम्पनी, बस, विमान, गाइड, किसान, हस्तकला व्यवसाय र स्थानीय श्रमिकको आम्दानीमा असर पर्छ ।

त्यसैले ५० अर्ब रुपैयाँको प्रारम्भिक क्षतिलाई केवल भत्किएका भवनको मूल्यका रूपमा हेर्नु गलत हुन्छ । यो पर्यटनको आम्दानी, रोजगारी, लगानी र भविष्यको बजारमा परेको संयुक्त जोखिमको प्रारम्भिक संकेत हो ।

नेपाल सन् २०२५ मा ११ लाख ५८ हजार पर्यटकको अवस्थामा पुगेको थियो । महामारीअघिको स्तरमा फर्किने लक्ष्य नजिक पुगेको थियो । सन् २०२६ को सुरुवातमा पनि पर्यटक आगमनले राम्रो गति देखाएको थियो ।

जनवरीमा ९२ हजार ५७३ र फेब्रुअरीमा १ लाख ५ हजार ४४१ विदेशी पर्यटक नेपाल आएका थिए । फेब्रुअरीको आगमन अघिल्लो वर्षको सोही महिनाभन्दा ८.८ प्रतिशत बढी थियो ।

अर्थात् बाढी आउनुअघि पर्यटन उद्योग पूर्ण रूपमा संकटमुक्त नभए पनि पुनरुत्थानको दिशामा थियो । अब चुनौती त्यो पुनरुत्थानलाई फेरि पछाडि फर्किन नदिनु हो ।

मुख्य पर्यटकीय सिजन सेप्टेम्बरदेखि नोभेम्बरसम्म हो र यही अवधिले वार्षिक पर्यटक आगमनको करिब ४० प्रतिशत हिस्सा ओगट्छ । त्यसैले आगामी केही साताको बुकिङ प्रवृत्ति नै पर्यटन उद्योगका लागि निर्णायक बन्न सक्छ ।

अहिले २० देखि ३० प्रतिशत बुकिङ रद्द भएको रिपोर्टहरू आइरहेका छन् । चितवनका केही होटलमा रद्द दर ४० देखि ८० प्रतिशतसम्म पुगेको व्यवसायीको भनाइ छ ।

यी तथ्यांक राष्ट्रिय औसत होइनन्, विभिन्न होटल तथा गन्तव्यका व्यवसायीले दिएको अवस्था हो । तर यसले संकटको गहिराइ देखाउने पर्याप्त संकेत भने दिन्छ ।

सरकारले अब राहत, पुनर्निर्माण र प्रचारलाई एउटै प्याकेजका रूपमा अघि बढाउनुपर्ने देखिन्छ । प्रभावित व्यवसायलाई वित्तीय राहत नदिए संरचना पुनर्निर्माण हुँदैन ।

संरचना पुनर्निर्माण नभए पर्यटकीय सेवा फर्किँदैन । सेवा फर्किए पनि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा विश्वास नफर्किए पर्यटक आउँदैनन् । पर्यटक आएनन् भने होटल, यातायात र स्थानीय व्यवसायको नगद प्रवाह सुध्रिँदैन ।

यो एकअर्कासँग जोडिएको चक्र हो । भोटेकोशीको बाढीले नेपालको पर्यटन उद्योगलाई यही चक्रको सबैभन्दा कमजोर ठाउँमा प्रहार गरेको छ ।

अब क्षतिको वास्तविक हिसाब निकाल्ने, प्रभावित व्यवसाय पहिचान गर्ने, सुरक्षित गन्तव्यबारे प्रमाणित सूचना दिने र मुख्य सिजन जोगाउने काममा ढिलाइ भयो भने ५० अर्ब रुपैयाँको प्रारम्भिक अनुमान भविष्यमा अझ ठूलो आर्थिक क्षतिमा बदलिन सक्छ ।

नेपालका लागि अहिलेको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा पर्यटक बोलाउने होइन । विपत्तिपछि पनि नेपाल घुम्न सुरक्षित छ भन्ने विश्वास विश्व बजारमा कायम राख्ने हो।

त्यो विश्वास जोगाउन सकियो भने भोटेकोशी बाढीले पर्यटनलाई दिएको धक्का पुनरुत्थानमा बदलिन सक्छ । तर सूचना, पूर्वाधार, वित्तीय राहत र गन्तव्य व्यवस्थापनमा कमजोरी दोहोरियो भने बाढीले बगाएको संरचनाभन्दा ठूलो क्षति नेपालको पर्यटन बजारले व्यहोर्नुपर्नेछ।