भारतको औद्योगिक र आर्थिक इतिहासमा रिलायन्स इन्डस्ट्रिज लिमिटेडको यात्रा एउटा असाधारण सफलताको जीवन्त गाथा हो ।

यो कथा एउटा साधारण मानिसको ठूलो सपनाबाट सुरु भएर विश्वस्तरीय औद्योगिक साम्राज्यसम्म पुगेको प्रेरणादायी वृत्तान्त हो ।

सन् १९५७ मा धीरुभाई एच. अम्बानी भारत फर्किए र मुम्बईमा यार्न व्यापार व्यवसाय सुरु गरे। त्यसबेला उनीसँग सीमित पूँजी थियो तर असीमित सपना थियो– भारतको सबैभन्दा ठूलो कम्पनी स्थापना गर्ने। त्यस समयको भारतमा औद्योगिक अवसरहरू सीमित थिए, सरकारी नियन्त्रण कडा थियो र पूँजीको अभाव थियो ।

तर धीरुभाईको दूरदृष्टि, अदम्य साहस र निरन्तर मेहनतले ती सबै चुनौतीहरूलाई पछाडि पार्दै नयाँ इतिहास लेख्न थाल्यो । उनको सानो व्यापारिक सुरुवातले कालान्तरमा टेक्सटाइल उद्योगमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो र क्रमशः पेट्रोकेमिकल, ऊर्जा, खुद्रा व्यापार, दूरसञ्चार र डिजिटल क्रान्तिसम्म फैलिएर भारतको आर्थिक विकासको प्रमुख चालक शक्ति बन्यो ।

साधारण भारतीयलाई शेयरधनी बनाउने प्रयोग

धीरुभाई अम्बानीको सपना कहिल्यै सानो थिएन । उनले बारम्बार भन्ने गर्थे– “हाम्रा सपनाहरू ठूला हुनुपर्छ । हाम्रा महत्वाकांक्षाहरू उच्च हुनुपर्छ। हाम्रो प्रतिबद्धता गहिरो हुनुपर्छ। र हाम्रा प्रयासहरू अझ ठूला हुनुपर्छ। यो मेरो रिलायन्स र भारतका लागि सपना हो ।”

यसै गहिरो विश्वासले रिलायन्सलाई साधारण टेक्सटाइल ट्रेडिङ कम्पनीबाट विश्वका प्रमुख औद्योगिक समूहहरूमध्ये एक बनाएको हो ।

सन् १९७७ मा रिलायन्स टेक्सटाइल इन्डस्ट्रिजको प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासन अर्थात् आईपीओले भारतको पूँजी बजारमा नयाँ युगको सुरुवात गर्यो । यो आईपीओ सात गुणा बढी सब्सक्राइब भयो र हजारौं साधारण भारतीय नागरिकहरूलाई कम्पनीको शेयरधारक बन्ने अवसर दियो ।

यस घटनाले भारतमा इक्विटी संस्कृतिलाई बलियो बनायो र धीरुभाईलाई जनताको उद्योगपतिको रूपमा स्थापित गर्यो । त्यसअघि ठूला उद्योगहरू प्रायः परिवार वा ठूला व्यापारीहरूको नियन्त्रणमा थिए । तर रिलायन्सले साधारण मानिसहरूलाई पनि औद्योगिक विकासको साझेदार बनाएर नयाँ उदाहरण प्रस्तुत गर्यो ।

यसले कम्पनीलाई थप पूँजी जुटाउन मद्दत गर्यो र वृद्धिको नयाँ बाटो खोल्यो ।

टेक्सटाइलबाट पेट्रोकेमिकलसम्म

सन् १९८० देखि १९९१ को दशक रिलायन्सका लागि एकीकृत विकास र तीव्र विस्तारको कालखण्ड बन्यो। कम्पनीले ब्याकवर्ड इन्टिग्रेशन अर्थात् पछाडि एकीकृत हुँदै अगाडि बढ्ने रणनीति अपनायो ।

सन् १९८० देखि १९८२ सम्म पाटलगंगामा पहिलो पेट्रोकेमिकल र पलिएस्टर फिलामेन्ट यार्न प्लान्ट रेकर्ड समयमा स्थापना गर्यो । यसले कच्चा पदार्थदेखि तयार उत्पादनसम्मको सम्पूर्ण मूल्य श्रृंखलामा नियन्त्रण सुनिश्चित गर्यो र आयातमाथिको निर्भरता घटायो।

सन् १९९१ मा हजिरा प्लान्ट सुरु भएपछि रिलायन्स विश्वका सबैभन्दा ठूला एकीकृत पलिएस्टर उत्पादकहरूमध्ये एक बन्न सफल भयो ।

यस अवधिमा कम्पनीले टेक्सटाइलबाट पेट्रोकेमिकल उद्योगमा सफलतापूर्वक प्रवेश गर्यो र भारतको औद्योगिक नक्सामा आफ्नो स्थान अझ बलियो बनायो । धीरुभाईको यो रणनीतिले लागत घटाउन, गुणस्तर सुधार्न, आपूर्ति सुनिश्चित गर्न र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न ठूलो सहयोग पुर्यायो ।

यसले हजारौं रोजगारी सिर्जना गर्यो र गुजरातलाई औद्योगिक केन्द्रका रूपमा विकास गर्न योगदान दियो ।

जामनगरदेखि मोबाइल क्रान्तिसम्म

नयाँ शताब्दीको आगमनसँगै रिलायन्सले ऊर्जा क्षेत्रमा ऐतिहासिक छलाङ मार्यो ।

सन् २००० मा जामनगरमा विश्वको सबैभन्दा ठूलो ग्रासरुट रिफाइनरी मात्र ३६ महिनाको रेकर्ड समयमा सुरु गर्यो । जामनगर पेट्रोकेमिकल र एकीकृत रिफाइनरी कम्प्लेक्सले भारतलाई विश्वको ऊर्जा र रिफाइनिङ नक्सामा महत्त्वपूर्ण स्थान दिलायो ।

यो परियोजनाले न केवल कच्चा तेल प्रशोधन क्षमता बढायो तर पेट्रोकेमिकल उत्पादनलाई पनि विस्तार गर्यो जसले देशको ऊर्जा सुरक्षामा ठूलो योगदान पुर्यायो ।

सन् २००२ मा कृष्णा गोदावरी बेसिनको केजी डी–६ ब्लकमा गहिरो समुद्री ग्यास भण्डारको खोजले भारतको ऊर्जा आवश्यकता पूरा गर्न नयाँ स्रोतहरू उपलब्ध गरायो ।

सोही वर्ष रिलायन्सले इन्फोकम व्यवसायमा प्रवेश गर्यो र भारतमा मोबाइल टेलिफोनीमा ठूलो क्रान्ति ल्यायो । सस्तो र पहुँचयोग्य दूरसञ्चार सेवाहरूले करोडौं भारतीयहरूलाई पहिलो पटक मोबाइल फोनको पहुँच दियो र डिजिटल युगको जग बसाल्न मद्दत गर्यो । यसले ग्रामीण र शहरी क्षेत्रबीचको दूरी घटाउन थाल्यो ।

ग्लोबल कम्पनी बन्ने दौड

सन् २००४ मा मुकेश डी. अम्बानीको नेतृत्वमा रिलायन्स फच्र्युन ग्लोबल ५०० सूचीमा सूचीबद्ध हुने पहिलो र एकमात्र निजी भारतीय संगठन बन्यो ।

यस उपलब्धिले कम्पनीलाई विश्वस्तरीय दिग्गजहरूको क्लबमा प्रवेश गरायो र भारतको निजी क्षेत्रको क्षमतालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा स्थापित गर्यो ।

सन् २००६ मा रिलायन्स रिटेलको सुरुवातसँगै खुद्रा व्यापारमा नयाँ क्रान्ति आयो । कम्पनीले आधुनिक खुद्रा पसलहरूको नेटवर्क विस्तार गर्दै आठ वर्षभित्रै राजस्वको आधारमा भारतको सबैभन्दा ठूलो खुद्रा व्यापारी बन्न सफल भयो ।

उपभोक्ताहरूलाई गुणस्तरीय वस्तुहरू उचित मूल्यमा उपलब्ध गराउने यस प्रयासले लाखौं परिवारहरूको दैनिक जीवनलाई सहज बनायो र आधुनिक खुद्रा संस्कृतिलाई भारतभर फैलायो ।

सन् २००९ मा केजी डी–६ ब्लकबाट हाइड्रोकार्बन उत्पादन सुरु गर्दा यो विश्वको सबैभन्दा छिटो ग्रीनफिल्ड गहिरो पानी विकास परियोजना बन्यो । खोजको मात्र दुई वर्षभित्रै उत्पादन सुरु गरेर रिलायन्सले भारतको ऊर्जा सुरक्षा सुनिश्चित गर्न निर्णायक भूमिका खेल्यो र गहिरो पानी अन्वेषणमा नयाँ मापदण्ड स्थापित गर्यो ।

व्यापारसँगै सामाजिक जिम्मेवारी

सन् २०१० मा रिलायन्स फाउन्डेशनको स्थापना भयो । निता एम. अम्बानीको नेतृत्वमा यस संस्थाले शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, ग्रामीण विकास, खेलकुद र आपतकालीन सहयोगका क्षेत्रमा करोडौं भारतीयहरूको जीवन रूपान्तरण गर्ने यात्रा सुरु गर्यो ।

यसले कम्पनीको व्यावसायिक सफलतालाई सामाजिक जिम्मेवारीसँग जोड्ने महत्वपूर्ण कदम साबित भयो । तर रिलायन्सको सबैभन्दा ठूलो र युगान्तकारी डिजिटल क्रान्ति सन् २०१६ मा आयो जब कम्पनीले जियोको व्यावसायिक सेवा सुरु गर्यो ।

यो विश्वको सबैभन्दा ठूलो ग्रीनफिल्ड डिजिटल विकास परियोजना थियो । जियोले उच्च गुणस्तरको ४जी सेवा अत्यन्त सस्तो मूल्यमा उपलब्ध गरायो ।

एक वर्षभित्रै भारत मोबाइल डाटा खपतमा विश्वमा १५५ औँ स्थानबाट नम्बर एकमा पुग्यो । यसले करोडौं मानिसहरूलाई पहिलो पटक उच्च गतिको इन्टरनेटको पहुँच दियो ।

शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा, कृषि, साना व्यवसाय, मनोरञ्जन र सरकारी सेवाहरू डिजिटल माध्यमबाट सहज भए । लाखौं युवाहरूले स्मार्टफोन र डाटा सेवाको माध्यमबाट नयाँ अवसरहरू पाए ।

जियोले भारतको डिजिटल विभाजनलाई उल्लेखनीय रूपमा कम गर्यो र डिजिटल भारत अभियानलाई बलियो बनायो ।

प्रविधि साझेदारीदेखि हरित ऊर्जासम्म

सन् २०२० मा रिलायन्स पहिलो भारतीय कम्पनी बन्यो जसको बजार पूँजीकरण दुई सय अर्ब अमेरिकी डलर नाघ्यो । यस वर्ष कम्पनीले मेटा, गुगल, इन्टेल र क्वालकम जस्ता विश्वका प्रमुख प्रविधि कम्पनीहरूसँग रणनीतिक साझेदारी घोषणा गर्यो ।

यसअघि सन् २०१९ मा जियो र माइक्रोसफ्टबीच दीर्घकालीन गठबन्धन भइसकेको थियो जसले क्लाउड कम्प्युटिङ र डिजिटल पूर्वाधार विकासमार्फत भारतको डिजिटल रूपान्तरणलाई तीव्र बनायो ।

कोभिड–१९ महामारीको कठिन समयमा रिलायन्सले भारतको लडाइँलाई बलियो बनाउन बहुआयामिक प्रयास गर्यो । मुम्बईमा भारतको पहिलो कोभिड–१९ अस्पताल स्थापना गर्यो, जामनगर रिफाइनरीलाई पुनः इन्जिनियर गरेर दैनिक एक हजार मेट्रिक टनभन्दा बढी चिकित्सा ग्रेड अक्सिजन उत्पादन गर्यो जसले देशभरका करिब दस प्रतिशत कोभिड बिरामीहरूको आवश्यकता पूरा गर्यो ।

कर्मचारी, उनीहरूका परिवार र समुदायका लागि निःशुल्क खोप कार्यक्रम सुरु गर्यो र रिलायन्स फाउन्डेशनमार्फत ८५ मिलियनभन्दा बढी निःशुल्क भोजन वितरण गर्यो ।

सन् २०२० मै मुकेश डी. अम्बानीले रिलायन्सलाई सन् २०३५ सम्म नेट–जिरो कार्बन उत्सर्जन गर्ने लक्ष्य घोषणा गरे । सन् २०२१ मा दश अर्ब अमेरिकी डलरको नयाँ ऊर्जा व्यवसाय सुरु गर्दै भारत र विश्वमा हरित ऊर्जाको खाडल पुर्ने महत्वाकांक्षी योजना अघि सारियो ।

जामनगरमा पाँच हजार एकड क्षेत्रफलमा धीरुभाई अम्बानी ग्रीन इनर्जी गिगा कम्प्लेक्स विकास गर्न सुरु गरियो, जुन विश्वका सबैभन्दा ठूला एकीकृत नवीकरणीय ऊर्जा निर्माण सुविधाहरूमध्ये एक हुनेछ ।

यसले सौर्य प्यानल, ब्याट्री, इलेक्ट्रोलाइजर र हरित हाइड्रोजन उत्पादनमा भारतलाई आत्मनिर्भर बनाउने दिशामा ऐतिहासिक कदम चालेको छ । यसले वातावरण संरक्षणसँगै नयाँ रोजगारी र औद्योगिक अवसरहरू पनि सिर्जना गर्नेछ ।

नयाँ पुस्ताको नेतृत्व

सन् २०२२ मा जियोले विश्वको सबैभन्दा उन्नत स्ट्यान्डअलोन ५जी सेवा जियो ट्रु ५जी सुरु गर्यो । यसले भारतको डिजिटल रूपान्तरणलाई अझ तीव्र बनायो र स्मार्ट सिटी, इन्टरनेट अफ थिङ्ग्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र अन्य उन्नत प्रविधिहरूको विकासका लागि बलियो आधार तयार गर्यो ।

सन् २०२३ मा जियो फाइनान्सियल सर्भिसेसले ब्ल्याकरकसँग संयुक्त उद्यम बनाएर भारतका लागि डिजिटल वित्तीय समाधानहरू उपलब्ध गराउने बाटो खोल्यो । यसले वित्तीय समावेशीकरणलाई बढावा दिनेछ ।

मुम्बईमा जियो वल्र्ड सेन्टर खुलेपछि यो देशको सबैभन्दा ठूलो र प्रतिष्ठित बहुआयामी गन्तव्य बन्यो जहाँ व्यवसाय, वाणिज्य, संस्कृति र मनोरञ्जनलाई एकै ठाउँमा जोडिएको छ ।

यसै कम्प्लेक्सभित्र निता मुकेश अम्बानी सांस्कृतिक केन्द्र खुलेपछि भारत र विश्वका उत्कृष्ट कला, संगीत, नृत्य र सांस्कृतिक प्रस्तुतिहरूलाई एकै मञ्चमा ल्याउने काम भयो ।

यसै वर्ष ईशा अम्बानी, आकाश अम्बानी र अनन्त अम्बानी रिलायन्स इन्डस्ट्रिज लिमिटेडको बोर्ड अफ डाइरेक्टर्समा सामेल भए जसले नयाँ पुस्ताको नेतृत्वलाई औपचारिक रूपमा अगाडि बढायो र कम्पनीको भविष्यलाई थप गतिशील बनायो ।

रिलायन्स फाउन्डेशनले अन्तर्राष्ट्रिय ओलम्पिक कमिटीसँग सम्झौता गरेर भारतभर ओलम्पिक मूल्य शिक्षा अगाडि बढाउने प्रतिबद्धता जनायो भने जियो वल्र्ड प्लाजाले मुम्बईमा उच्चस्तरीय खुद्रा र मनोरञ्जन अनुभवको नयाँ मापदण्ड स्थापना गर्यो ।

एउटा कम्पनीभन्दा ठूलो कथा

रिलायन्सको यो लामो यात्राभरि एउटा साझा र एकीकृत सूत्र रहेको छ, हेरचाह र सहानुभूतिको भावना । मुकेश डी. अम्बानीले बारम्बार जोड दिएका छन् कि रिलायन्समा गरिएका हरेक काममा यो भावना गहिरो रूपमा समावेश छ ।

टेक्सटाइलको सानो व्यापारबाट सुरु भएको यो कम्पनी आज पेट्रोलियम रिफाइनिङ, पेट्रोकेमिकल, हाइड्रोकार्बन अन्वेषण तथा उत्पादन, खुद्रा व्यापार, दूरसञ्चार, डिजिटल प्लेटफर्म, नवीकरणीय ऊर्जा र सांस्कृतिक क्षेत्रसम्म फैलिएको विशाल समूह बनेको छ ।

यसले प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा लाखौं रोजगारी सिर्जना गरेको छ, करोडौं परिवारहरूको जीवनस्तर माथि उठाएको छ, भारतको निर्यात क्षमता बढाएको छ र देशलाई विश्व मञ्चमा बलियो उपस्थिति दिलाएको छ ।

धीरुभाई अम्बानीको सानो सपना आज विशाल र जीवन्त वास्तविकता बनेको छ । रिलायन्सले सधैं ठूला सपना देख्ने, उच्च महत्वाकांक्षा राख्ने, गहिरो प्रतिबद्धता जनाउने र निरन्तर ठूला प्रयास गर्ने सिद्धान्तलाई जीवित राखेको छ ।

टेक्सटाइलदेखि जियोसम्मको यो विकासक्रम केवल एउटा कम्पनीको व्यावसायिक सफलताको कथा मात्र होइन, यो आधुनिक भारतको आर्थिक उदय, औद्योगिक क्षमता र डिजिटल क्रान्तिको जीवन्त कथा हो ।

यसले स्पष्ट रूपमा देखाउँछ कि सही दृष्टि, निरन्तर प्रयास, नवप्रवर्तन र जनताप्रतिको गहिरो जिम्मेवारीले कसरी असम्भवलाई सम्भव बनाउन सकिन्छ ।

आज रिलायन्स नयाँ ऊर्जा, डिजिटल भविष्य, हरित विकास र सामाजिक रूपान्तरणको यात्रामा अगाडि बढिरहेको छ । यसले आगामी पुस्ताका लागि अझ ठूला सम्भावनाहरू, नयाँ अवसरहरू र समृद्ध भविष्य सिर्जना गर्नेछ ।

यो सफलताको गाथा निरन्तर अगाडि बढिरहेको छ र भारतको समृद्धि तथा विश्व मञ्चमा उसको भूमिका मजबुत बनाउन महत्त्वपूर्ण योगदान दिइरहेको छ ।