पुस्तक विवरण
– पुस्तकको नाम : द इन्फिनाइट अल्फाबेट : एन्ड द लज अफ नलेज
– लेखक : सेसर ए. हिडाल्गो
– प्रकाशक : पेन्गुइन बुक्स
– प्रकाशन : सन् २०२५
– पृष्ठ : २५६
– विधा : अर्थशास्त्र, ज्ञान र व्यवसाय
कुनै पनि व्यवसायको सफलता मापन गर्दा सामान्यतया पुँजी, प्रविधि, बजार, उत्पादन क्षमता र व्यवस्थापनलाई आधार मानिन्छ।
लगानी कति भयो, उत्पादन कति भयो, बजार कति विस्तार भयो र नाफा कति कमाइयो भन्ने प्रश्न व्यवसायको मूल्याङ्कनका प्रमुख आधार हुन्। तर यी सबै पक्षलाई सम्भव बनाउने एउटा महत्त्वपूर्ण शक्ति प्रायः चर्चाको केन्द्रमा आउँदैन। त्यो हो-ज्ञान।
कुनै कम्पनीले अरूभन्दा राम्रो उत्पादन कसरी बनाउँछ, एउटा देशले अर्को देशभन्दा जटिल वस्तु तथा सेवा कसरी उत्पादन गर्न सक्छ र कुनै समाजले आर्थिक विकासको गति कसरी बढाउँछ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्दा ज्ञानको भूमिका निर्णायक देखिन्छ। पुँजी र प्रविधि महत्त्वपूर्ण भए पनि तिनको सही उपयोग गर्ने ज्ञानबिना अपेक्षित उपलब्धि हासिल गर्न कठिन हुन्छ।
सेसर ए. हिडाल्गो लिखित द इन्फिनाइट अल्फाबेट : एन्ड द लज अफ नलेज ले यही विषयलाई केन्द्रमा राखेको छ। पुस्तकले ज्ञानलाई केवल विद्यालय, विश्वविद्यालय वा अनुसन्धान संस्थामा सीमित विषयका रूपमा व्याख्या गर्दैन।
यसले ज्ञानलाई व्यक्ति, संस्था, व्यवसाय, उद्योग र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको विकाससँग जोडेर हेर्छ। ज्ञान कसरी निर्माण हुन्छ, समयसँगै कसरी बढ्छ वा हराउँछ, एउटा ठाउँबाट अर्को ठाउँमा कसरी फैलिन्छ र यसको आर्थिक मूल्य कसरी निर्धारण हुन्छ भन्ने विषयलाई लेखकले विभिन्न उदाहरण र अवधारणामार्फत प्रस्तुत गरेका छन्।
पुस्तकको मूल सन्देश स्पष्ट छ-आर्थिक समृद्धि केवल स्रोतसाधनको उपलब्धताबाट प्राप्त हुँदैन। ती स्रोतसाधनलाई उपयोगी वस्तु तथा सेवामा रूपान्तरण गर्न आवश्यक ज्ञान र सीपको विकास पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
ज्ञान नै आर्थिक समृद्धिको आधार
कुनै देश प्राकृतिक स्रोतसाधनमा धनी हुँदैमा आर्थिक रूपमा समृद्ध हुन्छ भन्ने छैन। त्यस्ता स्रोतको उपयोग गर्ने प्रविधि, सीप, व्यवस्थापन र संस्थागत क्षमता विकास गर्न नसके उपलब्ध स्रोतसाधनले अपेक्षित प्रतिफल दिन सक्दैनन्। अर्कोतर्फ, प्राकृतिक स्रोत सीमित भएका देशले पनि ज्ञान, प्रविधि र दक्ष जनशक्तिको उपयोगबाट उच्च आर्थिक उपलब्धि हासिल गर्न सक्छन्।
हिडाल्गोले यही अन्तरलाई आर्थिक जटिलताको अवधारणासँग जोडेर व्याख्या गरेका छन्।
कुनै देशले उत्पादन गर्न सक्ने वस्तु तथा सेवाको विविधता र ती उत्पादनका लागि आवश्यक ज्ञानको स्तरले त्यस देशको आर्थिक क्षमताबारे महत्त्वपूर्ण संकेत दिन्छ।
सामान्य वस्तु उत्पादन गर्न आवश्यक ज्ञान र अत्याधुनिक प्रविधिमा आधारित वस्तु उत्पादन गर्न आवश्यक ज्ञानबीच ठूलो अन्तर हुन्छ।
उदाहरणका लागि, एउटा देशले कृषि उत्पादन गर्न सक्छ भन्दैमा उसले कृषि उपकरण, प्रशोधन प्रविधि, उन्नत बीउ, खाद्य सुरक्षा प्रणाली र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने उत्पादनसमेत बनाउन सक्छ भन्ने हुँदैन। प्रत्येक क्षेत्रमा फरक प्रकारको ज्ञान, प्रविधि र दक्षता आवश्यक हुन्छ।
पुस्तकमा प्रस्तुत गरिएको इटालीको उदाहरणले ज्ञानको यस्तो महत्त्वलाई स्पष्ट पार्छ। दोस्रो विश्वयुद्धपछि इटालीका केही विमान निर्माता कम्पनीले आफ्नो उत्पादन क्षमता र प्राविधिक ज्ञानलाई नयाँ क्षेत्रमा उपयोग गर्दै स्कुटर उत्पादनतर्फ प्रवेश गरेका थिए।
विमान निर्माणका क्रममा विकास भएको धातु प्रशोधन, इन्जिन निर्माण र यान्त्रिक सीपलाई नयाँ उत्पादनमा प्रयोग गर्न सकिन्थ्यो। एउटा उद्योगमा आर्जित ज्ञान अर्को उद्योगको विकासको आधार बन्न सक्ने यस उदाहरणले देखाउँछ।
अमेरिकाको औद्योगिक विकासमा स्यामुएल स्लेटरको भूमिकालाई पनि पुस्तकले महत्त्वका साथ प्रस्तुत गरेको छ। बेलायतमा कपडा उद्योगसँग सम्बन्धित ज्ञान र सीप हासिल गरेका स्लेटरले अमेरिका पुगेर त्यहाँको कपडा उद्योगको विकासमा योगदान दिएका थिए। यसले ज्ञान व्यक्तिसँगै एउटा देशबाट अर्को देशमा पुग्न सक्ने र नयाँ आर्थिक गतिविधिको आधार बन्न सक्ने तथ्य उजागर गर्छ।
यी उदाहरणले आर्थिक विकासका लागि केवल लगानी पर्याप्त नहुने देखाउँछन्। उत्पादन क्षमता विस्तार गर्न आवश्यक ज्ञान, सीप र अनुभव पनि निर्माण गर्नुपर्छ।
कुनै उद्योगको विकास अर्को उद्योगमा आर्जित ज्ञानको उपयोगबाट सम्भव हुन सक्छ। यही कारण ज्ञानलाई अर्थतन्त्रको अदृश्य तर शक्तिशाली सम्पत्तिका रूपमा लिन सकिन्छ।
ज्ञानका तीन नियम
पुस्तकको मुख्य संरचना ज्ञानका तीन आधारभूत नियममा आधारित छ। पहिलो नियम ज्ञानको वृद्धि र क्षयसँग सम्बन्धित छ। दोस्रो नियम ज्ञानको प्रसारसँग जोडिएको छ भने तेस्रो नियम ज्ञानको मूल्याङ्कनसँग सम्बन्धित छ।
पहिलो नियमअनुसार ज्ञान स्थिर वस्तु होइन। समयसँगै नयाँ ज्ञान निर्माण हुन्छ, पुरानो ज्ञान परिमार्जन हुन्छ र कतिपय अवस्थामा उपयोगिता गुमाउँदै जान्छ। कुनै समय अत्यन्त उपयोगी मानिएको प्रविधि वा सीप नयाँ आविष्कार र परिवर्तनसँगै अप्रासङ्गिक बन्न सक्छ। यसको विपरीत, निरन्तर अनुसन्धान, प्रयोग र अनुभवबाट नयाँ ज्ञान विकास हुँदै जान्छ।
व्यवसायका लागि यो विषय विशेष महत्त्वपूर्ण छ। बजार, उपभोक्ताको रुचि र प्रविधि परिवर्तन भइरहँदा पुरानै ज्ञान र कार्यशैलीमा निर्भर रहने कम्पनी प्रतिस्पर्धामा पछाडि पर्न सक्छ। कुनै समय सफल रहेको उत्पादन वा व्यवसायिक ढाँचा सधैँ सफल रहन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन। नयाँ प्रविधि र उपभोक्ताको बदलिँदो आवश्यकताअनुसार आफूलाई परिमार्जन गर्न नसक्ने संस्थाले आफ्नो प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता गुमाउन सक्छ।
दोस्रो नियम ज्ञानको प्रसारसँग सम्बन्धित छ। ज्ञान एउटा व्यक्ति, संस्था वा देशमा मात्र सीमित रहँदैन। शिक्षा, अनुसन्धान, आप्रवासन, व्यापार, लगानी र मानवीय सम्बन्धमार्फत ज्ञान एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा फैलिन सक्छ। तर ज्ञानको प्रसार सूचना आदानप्रदानजस्तो सरल प्रक्रिया भने होइन।
कुनै प्रविधिबारे जानकारी प्राप्त गर्दैमा त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने हुँदैन। त्यसका लागि आवश्यक सीप, अनुभव, दक्ष जनशक्ति र संस्थागत क्षमता पनि विकास गर्नुपर्छ। एउटा देशमा सफल भएको प्रविधि अर्को देशमा त्यही परिणामसहित लागू नहुनुको कारण पनि यही हो।
तेस्रो नियम ज्ञानको मूल्याङ्कनसँग सम्बन्धित छ। सबै ज्ञानको आर्थिक मूल्य समान हुँदैन। कुनै ज्ञानले उत्पादन लागत घटाउन सक्छ, कुनैले नयाँ बजार सिर्जना गर्न सक्छ भने कुनैले उत्पादनको गुणस्तर र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउन सक्छ। ज्ञानको मूल्य त्यसले सिर्जना गर्ने उपयोगिता र परिणामबाट निर्धारण हुन्छ।
यस दृष्टिकोणले ज्ञानलाई केवल बौद्धिक सम्पत्तिका रूपमा नभई आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्ने महत्त्वपूर्ण स्रोतका रूपमा स्थापित गर्छ।
कम्पनीको प्रतिस्पर्धात्मक शक्ति ज्ञानमा
कुनै कम्पनीको वास्तविक शक्ति उसको भवन, मेसिन वा बैंक खातामा रहेको रकमले मात्र निर्धारण गर्दैन। त्यस संस्थाभित्र रहेका मानिसको सीप, अनुभव, कार्यप्रणाली, अनुसन्धान क्षमता र समस्या समाधान गर्ने सामर्थ्यले पनि कम्पनीको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता निर्धारण गर्छ।
एउटा कम्पनीले उत्कृष्ट उत्पादन तयार गर्न धेरै प्रकारका ज्ञानलाई एकै ठाउँमा जोड्नुपर्ने हुन्छ। उत्पादनको परिकल्पना गर्ने व्यक्तिदेखि त्यसको नमुना तयार गर्ने प्राविधिक, बजारको अध्ययन गर्ने कर्मचारी, उत्पादन व्यवस्थापन गर्ने जनशक्ति र उपभोक्तासँग सम्बन्ध राख्ने समूहसम्म सबैको योगदान आवश्यक हुन्छ। यी सबै पक्षको ज्ञान एकीकृत हुँदा मात्र संस्थाले प्रभावकारी परिणाम दिन सक्छ।
हिडाल्गोले ज्ञानलाई व्यक्तिगत क्षमतामा मात्र सीमित नराखी सामूहिक क्षमताका रूपमा पनि व्याख्या गरेका छन्। कुनै संस्थामा काम गर्ने प्रत्येक व्यक्तिसँग फरक ज्ञान र अनुभव हुन्छ।
ती सबैलाई उचित ढङ्गले जोड्न सके संस्थाको समग्र क्षमता व्यक्तिगत क्षमताको योगफलभन्दा बढी हुन सक्छ।
यसले व्यवसाय व्यवस्थापनमा नयाँ दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ। कर्मचारीलाई केवल काम गर्ने जनशक्तिका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूमा रहेको अनुभव, सीप र ज्ञान संस्थाको दीर्घकालीन सम्पत्ति हो। कर्मचारी परिवर्तन हुँदा उनीहरूसँगै संस्थाले आर्जन गरेको ज्ञान पनि बाहिरिन सक्छ। त्यसैले ज्ञानको अभिलेखीकरण, अनुभवको हस्तान्तरण र संस्थागत सिकाइलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
प्रविधिमा आधारित कम्पनीका लागि यो विषय अझ महत्त्वपूर्ण छ। कुनै सफ्टवेयर वा उपकरणको नक्कल गर्न सकिए पनि त्यसलाई विकास गर्ने टोलीको अनुभव, समस्या समाधान गर्ने क्षमता र संस्थागत ज्ञान सजिलै नक्कल गर्न सकिँदैन। प्रतिस्पर्धीले उत्पादनको बाहिरी स्वरूप नक्कल गर्न सक्छ, तर त्यसको पछाडि रहेको ज्ञानको संरचना र अनुभव हासिल गर्न लामो समय लाग्न सक्छ।
कम्पनीको दीर्घकालीन प्रतिस्पर्धात्मक लाभ निर्माण गर्ने आधार यही हो। नयाँ उत्पादन ल्याउनु मात्र नवप्रवर्तन होइन। निरन्तर सिक्ने, ज्ञानको उपयोग गर्ने र बदलिँदो परिस्थितिअनुसार आफूलाई परिमार्जन गर्ने संस्थाले मात्र दीर्घकालीन सफलता हासिल गर्न सक्छ।
चीनको नवप्रवर्तन र ज्ञानको शक्ति
विश्व अर्थतन्त्रमा चीनको उदयलाई केवल सस्तो श्रम, ठूलो बजार वा सरकारी लगानीको परिणामका रूपमा व्याख्या गर्न सकिँदैन। उत्पादन प्रविधि सिक्ने, बाह्य ज्ञान आत्मसात् गर्ने र त्यसलाई आफ्नै आवश्यकताअनुसार परिमार्जन गर्ने क्षमताले पनि चीनको आर्थिक विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
हिडाल्गोले ज्ञानको प्रसार र त्यसको उपयोगलाई बुझाउने क्रममा चीनको नवप्रवर्तन अर्थतन्त्रलाई पनि महत्त्व दिएका छन्। कुनै देशले विदेशबाट प्रविधि भित्र्याउनु र त्यसलाई आफ्नै उत्पादन क्षमतामा रूपान्तरण गर्नु फरक विषय हुन्। प्रविधि आयात गर्न सकिन्छ, तर त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्ने ज्ञान र सीप विकास गर्न समय लाग्छ।
चीनले विभिन्न औद्योगिक क्षेत्रमा बाह्य प्रविधि र ज्ञानलाई आत्मसात् गर्दै आफ्नै अनुसन्धान तथा उत्पादन क्षमता विकास गरेको छ। यस प्रक्रियामा विदेशी कम्पनीसँगको सहकार्य, प्राविधिक जनशक्तिको विकास, अनुसन्धानमा लगानी र औद्योगिक संरचनाको विस्तारले भूमिका खेलेका छन्।
यसले विकासशील अर्थतन्त्रका लागि महत्त्वपूर्ण पाठ दिन्छ। प्रविधि खरिद गरेर मात्र औद्योगिक विकास सम्भव हुँदैन। त्यसलाई सञ्चालन, मर्मत, सुधार र नयाँ उत्पादनमा उपयोग गर्न सक्ने दक्ष जनशक्ति पनि आवश्यक हुन्छ।
नेपालका सन्दर्भमा पनि यो विषय उत्तिकै सान्दर्भिक छ। कृषि, जलविद्युत्, पर्यटन, सूचना प्रविधि र उत्पादनमूलक उद्योगमा विदेशी प्रविधि भित्र्याउने प्रयास भइरहेका छन्। तर प्रविधिसँगै ज्ञान हस्तान्तरण, अनुसन्धान र जनशक्ति विकासलाई प्राथमिकता दिन नसके त्यसको दीर्घकालीन लाभ सीमित हुन सक्छ।
ज्ञानको भूगोल र आप्रवासन
ज्ञानको विकास र प्रसारमा भौगोलिक अवस्थाले पनि प्रभाव पार्छ। कुनै क्षेत्रमा उद्योग, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र दक्ष जनशक्तिको उपस्थिति बढी हुँदा ज्ञान आदानप्रदानका अवसर बढ्छन्। एउटै क्षेत्रमा विभिन्न सीप र अनुभव भएका मानिसको जमघटले नयाँ विचार र व्यवसायिक सम्भावना जन्माउन सक्छ।
यसलाई ज्ञानको भूगोलका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। कुनै सहर वा क्षेत्र आर्थिक रूपमा विकसित हुनुको एउटा कारण त्यहाँ उपलब्ध स्रोतसाधन मात्र होइन, ज्ञान र सीपको सघनता पनि हो।
विश्वका प्रमुख औद्योगिक तथा प्रविधि केन्द्रको विकासमा विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, लगानीकर्ता र व्यवसायिक संस्थाबीचको सम्बन्धले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यस्ता संस्थाबीच ज्ञान र अनुभवको निरन्तर आदानप्रदान हुँदा नयाँ आविष्कार र व्यवसायको सम्भावना बढ्छ।
आप्रवासनले पनि ज्ञानको प्रसारमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ। एउटा देशमा शिक्षा, तालिम वा कामको अनुभव हासिल गरेको व्यक्ति अर्को देशमा पुग्दा उसले आफूसँगै ज्ञान र सीप पनि लैजान्छ। यस्तो ज्ञान नयाँ ठाउँमा उपयोग हुन सक्छ। कतिपय अवस्थामा विदेशमा सिकेको सीप र अनुभव आफ्नो देश फर्केर प्रयोग गर्दा नयाँ उद्योग तथा व्यवसायको आधार बन्न सक्छ।
नेपालका लागि यो विषय विशेष महत्त्वको छ। ठूलो सङ्ख्यामा नेपाली युवा वैदेशिक रोजगारीमा छन्। उनीहरूले विभिन्न देशमा काम गर्दै प्राविधिक सीप, व्यवस्थापकीय अनुभव र व्यावसायिक ज्ञान हासिल गरिरहेका छन्। तर ती सीप र अनुभवलाई स्वदेशको उत्पादन तथा व्यवसायिक क्षेत्रमा जोड्ने प्रभावकारी व्यवस्था कमजोर छ।
विदेशमा आर्जित ज्ञान स्वदेशमा उपयोग गर्न सकिने वातावरण निर्माण गर्नु आर्थिक विकासको महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ। यसका लागि फर्किएका श्रमिकलाई उद्यमशीलतासँग जोड्ने, सीपको प्रमाणित गर्ने, लगानीका अवसर उपलब्ध गराउने र नयाँ व्यवसाय स्थापना गर्न सहयोग गर्ने नीति आवश्यक हुन्छ।
नेपालका लागि ज्ञानको अर्थतन्त्र
नेपालको अर्थतन्त्र लामो समयदेखि कृषि, पर्यटन, वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त विप्रेषण र सेवा क्षेत्रमा निर्भर रहँदै आएको छ। जलविद्युत्, पर्यटन, सूचना प्रविधि र उत्पादनमूलक उद्योगमा सम्भावना भए पनि ती क्षेत्रको पूर्ण उपयोग हुन सकेको छैन। यसका पछाडि पुँजी र पूर्वाधारको अभावसँगै ज्ञान, प्रविधि र दक्ष जनशक्तिको कमी पनि महत्त्वपूर्ण कारणका रूपमा देखिन्छ।
कृषि क्षेत्रलाई नै उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ। नेपालमा कृषि उत्पादनको सम्भावना पर्याप्त छ। तर परम्परागत खेती प्रणाली, सीमित प्रविधि, कमजोर भण्डारण, प्रशोधन र बजार व्यवस्थापनका कारण उत्पादनले अपेक्षित आर्थिक मूल्य पाउन सकेको छैन। कृषि क्षेत्रमा अनुसन्धान, उन्नत बीउ, आधुनिक सिँचाइ, यान्त्रिकीकरण र बजारसम्बन्धी ज्ञान विस्तार गर्न सके उत्पादन र आम्दानी दुवै बढाउन सकिन्छ।
जलविद्युत् क्षेत्रमा पनि लगानी मात्र पर्याप्त हुँदैन। आयोजना निर्माण, सञ्चालन, मर्मत, विद्युत् व्यापार र ऊर्जा व्यवस्थापनका लागि उच्च प्राविधिक ज्ञान आवश्यक हुन्छ।
देशभित्रै दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न नसके दीर्घकालीन रूपमा विदेशी प्राविधिक र परामर्शदातामाथिको निर्भरता कायम रहन सक्छ।
पर्यटन क्षेत्रमा पनि ज्ञानको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। प्राकृतिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक सम्पदा मात्र पर्याप्त हुँदैनन्। पर्यटकीय सेवा, आतिथ्य व्यवस्थापन, डिजिटल प्रचार, सुरक्षा, पूर्वाधार र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको बुझाइ आवश्यक हुन्छ। पर्यटनलाई उच्च मूल्य सिर्जना गर्ने उद्योगका रूपमा विकास गर्न यी सबै क्षेत्रमा दक्षता बढाउनुपर्छ।
सूचना प्रविधि क्षेत्रमा नेपालले तुलनात्मक रूपमा नयाँ सम्भावना देखाएको छ। नेपाली युवाले विदेशका कम्पनीका लागि सेवा प्रदान गरिरहेका छन्। तर व्यक्तिगत दक्षतामा आधारित कामलाई संस्थागत व्यवसाय र उच्च मूल्यका उत्पादनमा रूपान्तरण गर्न अनुसन्धान, नवप्रवर्तन, उद्यमशीलता र लगानीको वातावरण आवश्यक छ।
हिडाल्गोको पुस्तकले नेपाललाई एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्नतर्फ ध्यानाकर्षण गराउँछ—हामीसँग भएको ज्ञान, सीप र अनुभवलाई कसरी आर्थिक मूल्यमा रूपान्तरण गर्ने?
यसको उत्तर शिक्षा प्रणाली, अनुसन्धान, उद्योग र बजारबीचको सम्बन्धमा खोज्न सकिन्छ। विश्वविद्यालयले उत्पादन गर्ने ज्ञान उद्योगको आवश्यकतासँग जोडिनुपर्छ। अनुसन्धान संस्थाले व्यवहारमा उपयोग गर्न सकिने प्रविधि विकास गर्नुपर्छ। निजी क्षेत्रले अनुसन्धान र नवप्रवर्तनमा लगानी बढाउनुपर्छ। राज्यले ज्ञानमा आधारित उद्योगको विकासका लागि नीतिगत तथा संस्थागत वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।
पुस्तकको विशेषता र सीमितता
द इन्फिनाइट अल्फाबेट को सबैभन्दा ठूलो विशेषता ज्ञानलाई बहुआयामिक आर्थिक शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हो। लेखकले अर्थशास्त्र, प्रविधि, इतिहास र सामाजिक सम्बन्धलाई जोडेर ज्ञानको भूमिका व्याख्या गरेका छन्। पुस्तकले पाठकलाई ज्ञानको महत्त्वबारे सामान्य जानकारी दिनेमात्र होइन, आर्थिक विकासको स्थापित बुझाइलाई फराकिलो दृष्टिकोणबाट हेर्न प्रेरित गर्छ।
लेखक सेसर ए. हिडाल्गो भौतिकशास्त्री तथा अर्थशास्त्री हुन्। उनी आर्थिक जटिलता, तथ्याङ्कको दृश्य प्रस्तुति र कृत्रिम बौद्धिकतासम्बन्धी अनुसन्धानका लागि परिचित छन्। उनले म्यासाचुसेट्स इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजीको सामूहिक सिकाइ समूहको नेतृत्व गरेका थिए। फ्रान्समा सामूहिक सिकाइ केन्द्र स्थापना गरेका उनले आर्थिक जटिलता र ज्ञानको वृद्धिसम्बन्धी विषयमा अनुसन्धान तथा लेखन गरेका छन्।
उनका यसअघिका पुस्तकले पनि सूचना, ज्ञान र आर्थिक विकासबीचको सम्बन्धलाई केन्द्रमा राखेका छन्। यही अनुसन्धान पृष्ठभूमिका कारण नयाँ पुस्तकमा प्रस्तुत अवधारणाले सैद्धान्तिक आधार र व्यावहारिक उदाहरण दुवैलाई समेटेको छ।
यद्यपि पुस्तक सबै प्रकारका पाठकका लागि समान रूपमा सहज नहुन सक्छ। ज्ञानको स्वरूप, आर्थिक जटिलता र संस्थागत क्षमतासम्बन्धी अवधारणा कतिपय ठाउँमा अमूर्त लाग्न सक्छन्।
व्यवसायीले आफ्नो कम्पनीमा ज्ञान व्यवस्थापन कसरी गर्ने, त्यसको मूल्य कसरी मापन गर्ने वा ज्ञानमा आधारित लगानीको प्रतिफल कसरी निर्धारण गर्ने भन्ने व्यावहारिक मार्गदर्शन खोजेका छन् भने पुस्तकले त्यसको विस्तृत कार्ययोजना दिँदैन।
पुस्तक मुख्यतः ज्ञानको आर्थिक महत्त्व बुझाउने र त्यसको व्यापक प्रभाव विश्लेषण गर्ने कृति हो। यो व्यवस्थापकका लागि तयार गरिएको चरणबद्ध कार्यपुस्तिका होइन। तर व्यवसाय, उद्योग र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको दीर्घकालीन विकासमा ज्ञानको भूमिका बुझ्न चाहने पाठकका लागि यसको महत्त्व कम हुँदैन।
ज्ञानबाट समृद्धिको बाटो
आर्थिक विकासको बहसमा पुँजी, प्रविधि, पूर्वाधार र बजारको चर्चा स्वाभाविक रूपमा हुन्छ। तर यी सबै पक्षलाई जोड्ने ज्ञानको भूमिकालाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। ज्ञानबिना प्रविधि प्रभावकारी हुँदैन, सीपबिना उत्पादन प्रतिस्पर्धी हुँदैन र अनुसन्धानबिना नवप्रवर्तनको गति दिगो बन्न सक्दैन।
द इन्फिनाइट अल्फाबेटले ज्ञानलाई व्यक्ति र संस्थाको निजी क्षमतामा मात्र सीमित नराखी राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको आधारका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
कुनै देशले कति प्रकारका वस्तु तथा सेवा उत्पादन गर्न सक्छ, कति जटिल प्रविधि उपयोग गर्न सक्छ र नयाँ आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न कति सक्षम छ भन्ने कुरा त्यहाँ उपलब्ध ज्ञानसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिन्छ।
नेपालजस्तो विकासशील अर्थतन्त्रका लागि यो दृष्टिकोण विशेष महत्त्वपूर्ण छ। प्राकृतिक स्रोत, श्रमशक्ति र भौगोलिक सम्भावना उपलब्ध भए पनि तिनलाई उच्च आर्थिक मूल्यमा रूपान्तरण गर्न ज्ञान र सीपको विकास आवश्यक छ।
विदेशमा रहेका नेपालीको अनुभव, विश्वविद्यालयको अनुसन्धान, निजी क्षेत्रको नवप्रवर्तन र राज्यको नीतिगत क्षमतालाई एउटै विकास प्रक्रियामा जोड्न सके आर्थिक रूपान्तरणको आधार बलियो बन्न सक्छ।
ज्ञान आफैँमा समृद्धि होइन। तर ज्ञानलाई उत्पादन, सेवा, प्रविधि र संस्थागत क्षमतामा रूपान्तरण गर्न सके त्यसले समृद्धिको बाटो खोल्छ। यही पुस्तकको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण सन्देश हो।
