जर्मनीको बाभेरियास्थित हर्जोगेनोराख सहरमा एउटा समय यस्तो थियो, जब खेलाडीका खुट्टामा पुग्ने जुत्ताको विश्वव्यापी इतिहास कुनै विशाल कारखाना, ठूलो लगानीकर्ता वा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक समूहबाट सुरु भएको थिएन।
एउटा सामान्य परिवारको घरभित्र, जुत्ता बनाउने सानो कामबाट त्यसको सुरुवात भएको थियो।
त्यही सानो ठाउँमा दुई दाजुभाइ एडोल्फ ‘आदि’ डास्लर र रुडोल्फ डास्लरले खेलाडीका लागि सामान्य जुत्ताभन्दा फरक, उनीहरूको प्रदर्शनमा सहयोग पुग्ने जुत्ता बनाउन थालेका थिए।
त्यो समय खेलकुदका लागि छुट्टै डिजाइन गरिएका जुत्ताको बजार अहिलेको जस्तो विकसित थिएन।
जुत्ता भन्नासाथ खुट्टा ढाक्ने वस्तु भन्ने बुझाइ बलियो थियो, तर आदि डास्लरको सोच त्यसभन्दा अगाडि पुगिसकेको थियो।
खेलाडी कुन खेल खेल्छन्, उनीहरूको खुट्टामा कस्तो दबाब पर्छ, दौडँदा वा उफ्रिँदा जुत्ताले कस्तो सहयोग गर्नुपर्छ भन्ने विषयमा उनी निरन्तर प्रयोग गरिरहेका थिए। उनको रुचि केवल जुत्ता बनाउनेमा थिएन, खेलाडीलाई राम्रो प्रदर्शन गर्न सहयोग गर्ने जुत्ता बनाउनेमा थियो।
सन् १९२४ मा दाजुभाइले आफ्नो व्यवसाय औपचारिक रूपमा दर्ता गरे। त्यो कम्पनी पछि ‘डास्लर ब्रदर्स सु फ्याक्ट्री’का रूपमा परिचित भयो।
हर्जोगेनोराखको सानो सहरबाट सुरु भएको यो व्यवसायले केही वर्षमै जर्मनीका खेलाडीबीच आफ्नो नाम बनायो र सन् १९२८ को एम्स्टर्डम ओलम्पिकसम्म पुग्यो।
त्यसपछि सन् १९३६ को बर्लिन ओलम्पिकमा अमेरिकी धावक जेसी ओवेन्सले डास्लर दाजुभाइले बनाएका जुत्ता लगाएर चार स्वर्ण पदक जितेपछि उनीहरूको उत्पादनले अन्तर्राष्ट्रिय चर्चा पायो।
तर यही व्यवसायिक यात्राको अर्को अध्याय अझ असाधारण थियो। एउटै परिवारबाट सुरु भएको कम्पनी धेरै वर्षसम्म दुई दाजुभाइको संयुक्त प्रयासमा चल्यो, तर दोस्रो विश्वयुद्धपछि उनीहरूको सम्बन्ध र व्यवसायिक साझेदारी कमजोर हुँदै गयो।
अन्ततः सन् १९४८ मा कम्पनी विभाजन भयो। रुडोल्फले छुट्टै कम्पनी बनाए, जसबाट पछि पुमाको जन्म भयो। आदि डास्लरले अर्को वर्ष आफ्नै नाममा नयाँ कम्पनी दर्ता गरे, जसको नाम बन्यो ‘अडोल्फ डास्लर एडिडास स्पोर्टस्सु फ्याक्ट्री’।
त्यसपछि एउटै घरबाट सुरु भएको व्यवसाय दुई छुट्टाछुट्टै विश्वव्यापी खेलकुद कम्पनीको आधार बन्यो।
आज एडिडास र पुमाको नाम संसारका करोडौँ उपभोक्ताले चिन्छन्। दुवैको जरा एउटै परिवार र एउटै सहरमा जोडिएको छ। दाजुभाइको व्यवसायिक विभाजनले प्रतिस्पर्धा जन्मायो, तर त्यही प्रतिस्पर्धाले हर्जोगेनोराखलाई खेलकुद जुत्ताको विश्वकै महत्वपूर्ण केन्द्रमध्ये एक बनायो।
एडिडासको कथा त्यसैले केवल एउटा जुत्ता कम्पनीको कथा होइन।
यो सानो व्यवसायमा उत्पादनप्रतिको जुनून, परिवारभित्रको व्यवसायिक सम्बन्ध, विभाजनपछि प्रतिस्पर्धा, खेलकुदसँग जोडिएको विपणन, उत्पादनमा निरन्तर सुधार, गम्भीर व्यवसायिक संकट र त्यसबाट पुनरुत्थान हुँदै विश्वव्यापी व्यापारिक पहिचान निर्माण गरेको लामो यात्रा हो।
घरको कोठाबाट सुरु भएको खेलकुद सपना
आदि डास्लरको जन्म सन् १९०० मा हर्जोगेनोराखमा भएको थियो। उनी सुरुमा बेकरको तालिममा थिए, तर उनको रुचि जुत्ता बनाउने काम र खेलकुदतर्फ बढ्दै गयो।
परिवारको घरमा रहेको सानो ठाउँबाट उनले खेलाडीका लागि विशेष जुत्ता बनाउने प्रयोग सुरु गरे। पछि उनी जुत्ता बनाउने प्राविधिक शिक्षातर्फ पनि गए।
सन् १९२४ मा आदि र उनका दाजु रुडोल्फले ‘डास्लर ब्रदर्स सु फ्याक्ट्री’ स्थापना गरे। कम्पनीको उद्देश्य सामान्य जुत्ता उत्पादन गर्नु थिएन। खेलाडीका लागि विशेष प्रकारको जुत्ता बनाउनु उनीहरूको केन्द्रमा थियो।
त्यो समय खेलकुदमा प्राविधिक सामग्रीको भूमिका अहिलेको जस्तो व्यापक थिएन। खेलाडीले प्रयोग गर्ने जुत्ता पनि प्रदर्शन सुधार गर्ने वैज्ञानिक उपकरणका रूपमा विकास भइसकेको थिएन। डास्लर दाजुभाइले यही खाली ठाउँ देखे।
उनीहरूले खेलाडीलाई भेट्थे, उनीहरूको समस्या सुन्थे र त्यसअनुसार जुत्तामा परिवर्तन गर्ने प्रयास गर्थे। उत्पादन बनाइसकेपछि बजारमा पठाएर उपभोक्ताको प्रतिक्रिया कुर्नेभन्दा प्रयोगकर्तासँगै उत्पादन सुधार गर्ने शैली उनीहरूको व्यवसायिक संस्कृतिको हिस्सा बन्न पुग्यो।
आदि डास्लर आफैं खेलकुदमा गहिरो रुचि राख्थे र खेलाडीको प्रतिक्रिया उत्पादन विकासका लागि महत्वपूर्ण मान्थे।
सन् १९२८ को एम्स्टर्डम ओलम्पिकमा डास्लर दाजुभाइले बनाएका जुत्ता प्रयोग गरेर जर्मन धाविका लिना राड्केले ८०० मिटर दौडमा स्वर्ण पदक जितिन्। यसले उनीहरूको उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय खेलकुद मञ्चमा पुर्यायो।
त्यसपछि कम्पनीको ध्यान अझ बढी खेलाडी र उच्च प्रदर्शनतर्फ केन्द्रित भयो।
सन् १९३६ को बर्लिन ओलम्पिक भने कम्पनीका लागि निर्णायक क्षणमध्ये एक बन्यो। अमेरिकी धावक जेसी ओवेन्सले डास्लरका जुत्ता लगाएर चार स्वर्ण पदक जिते।
जेसी ओवेन्स र आदि डास्लरबीचको सम्बन्धबारे कम्पनीको अभिलेखमा समेत उल्लेख छ, यद्यपि त्यस समयको सम्पूर्ण घटनाक्रमबारे लोकप्रिय कथन र प्रमाणित अभिलेखबीच केही फरक विवरण पाइन्छ।
निश्चित कुरा के हो भने ओवेन्सको सफलताले डास्लरको खेलकुद जुत्तालाई अन्तर्राष्ट्रिय चर्चामा पुर्यायो।
यो त्यही चरण थियो, जहाँ एउटा सानो जर्मन जुत्ता व्यवसायले बुझ्न थालिसकेको थियो कि खेलकुद केवल खेल होइन, भविष्यको ठूलो व्यवसाय पनि बन्न सक्छ।
एउटै कम्पनी, दुई दाजुभाइ
डास्लर दाजुभाइको कम्पनी बढ्दै गइरहेको थियो। उत्पादन विस्तार भइरहेको थियो। खेलाडीहरूसँगको सम्बन्ध बलियो बन्दै थियो। तर व्यवसाय बढेसँगै परिवारभित्रको सम्बन्ध पनि सधैँ उस्तै रहन्छ भन्ने हुँदैन।
दोस्रो विश्वयुद्धको समयले जर्मनीको अर्थतन्त्र, उद्योग र सामाजिक संरचनामा ठूलो असर पारेको थियो। डास्लर व्यवसाय पनि त्यसबाट अलग रहन सकेन। युद्धपछि कम्पनी पुनः सञ्चालनमा ल्याउने क्रममा दाजुभाइबीचको सम्बन्धमा तनाव बढ्दै गयो।
सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध ऐतिहासिक विवरणहरूले उनीहरूबीचको व्यवसायिक सम्बन्ध अन्ततः १९४८ मा टुंगिएको देखाउँछन्। तर उनीहरूबीचको व्यक्तिगत विवादको ठ्याक्कै कारणबारे विभिन्न कथन रहेकाले त्यसलाई एउटै घटनाबाट व्याख्या गर्नु उचित हुँदैन।
एडिडासकै ऐतिहासिक अभिलेखले युद्धको समयले व्यवसाय र सम्बन्धमा ठूलो दबाब सिर्जना गरेको र अन्ततः १९४८ मा कम्पनी विभाजन भएको उल्लेख गर्छ।
व्यवसायिक विभाजन भने स्पष्ट थियो। रुडोल्फले परिवारकै अर्को भवनमा आफ्ना कर्मचारीसहित नयाँ कम्पनी सुरु गरे। सन् १९४८ मा त्यसको व्यवसायिक दर्ता भयो र त्यही वर्ष ‘पुमा’ नाम जन्मियो।
अर्कोतर्फ आदि डास्लरले आफ्नै कम्पनी स्थापना गर्ने बाटो रोजे। सन् १९४९ अगस्ट १८ मा उनले ‘अडोल्फ डास्लर एडिडास स्पोर्टस्सु फ्याक्ट्री’ दर्ता गरे। त्यसबेला कम्पनीमा ४७ कर्मचारी थिए।
यसरी परिवारको एउटा व्यवसाय दुई प्रतिस्पर्धी व्यवसायमा विभाजित भयो।
हर्जोगेनोराखका लागि यसको प्रभाव अझ रोचक थियो। एउटै सहरमा दुई कम्पनी खडा भए। एउटै उद्योगमा प्रतिस्पर्धा सुरु भयो।
स्थानीय मानिसहरू कुन कम्पनीसँग जोडिए भन्ने आधारमा सामाजिक सम्बन्धसमेत विभाजित भएको भन्ने विवरण इतिहासमा पाइन्छ। तर व्यवसायिक दृष्टिले हेर्दा यही प्रतिस्पर्धाले दुवै कम्पनीलाई उत्पादन, खेलाडी र बजारमा आफ्नो पहिचान अझ बलियो बनाउन बाध्य बनायो।
एडिडास र पुमाको जन्म कुनै नयाँ बजारमा शून्यबाट भएको थिएन। दुवैसँग एउटै पुरानो अनुभव, एउटै उत्पादन परम्परा र खेलाडी केन्द्रित व्यवसायको ज्ञान थियो। तर अब उनीहरूको बाटो अलग थियो।
यही विभाजनबाट एउटा असाधारण व्यवसायिक पाठ जन्मियो—परिवारको साझा सम्पत्ति छुट्टिएपछि पनि ज्ञान, सीप र अनुभव छुट्टिँदैन। कहिलेकाहीँ विभाजनले प्रतिस्पर्धा सिर्जना गर्छ, र प्रतिस्पर्धाले नवप्रवर्तनलाई तीव्र बनाउन सक्छ।
तीन धर्साले छुट्टिएको पहिचान
आदि डास्लरका लागि कम्पनी छुट्टिएपछि पहिलो चुनौती आफ्नै उत्पादनलाई छुट्टै पहिचान दिनु थियो।
पहिले डास्लर नाम नै खेलकुद जुत्तासँग जोडिएको थियो। अब रुडोल्फको कम्पनी पनि त्यही इतिहास बोकेर छुट्टै बजारमा उभिएको थियो। त्यसैले आदि डास्लरलाई आफ्नो उत्पादनलाई उपभोक्ताले टाढैबाट चिन्ने बनाउन आवश्यक थियो।
यही क्रममा जुत्ताको छेउमा तीनवटा धर्सा राख्ने विचार विकसित भयो। सन् १९४९ मा तीन धर्से पहिचान एडिडाससँग जोडियो। पछि यही तीन धर्सा कम्पनीको सबैभन्दा चिनिने प्रतीकमध्ये एक बन्यो।
कम्पनीको नाम पनि आदि डास्लरकै नामबाट बनेको थियो। उनको उपनाम ‘आदि’ र थर ‘डास्लर’ जोडेर ‘एडिडास’ नाम बनेको कम्पनीको आधिकारिक इतिहासमा उल्लेख छ।
सुरुमा ‘अड्डास’ नाम प्रयोग गर्ने विचार भए पनि त्यो नाम अर्को बालजुत्ता उत्पादकसँग मिल्दोजुल्दो भएकाले नाममा ‘आई’ थपेर एडिडास बनाइएको विवरण पनि कम्पनीको अभिलेखमा छ।
यो सानो नाम परिवर्तन पछि विश्वव्यापी व्यापारिक पहिचान बन्न पुग्यो। तर नाम र प्रतीक मात्रै पर्याप्त थिएन। आदि डास्लरको वास्तविक शक्ति उत्पादनमै थियो। उनले खेलाडीको आवश्यकता बुझ्ने, जुत्ताको बनोटमा सुधार गर्ने र खेलअनुसार उत्पादन विकास गर्ने पुरानै शैलीलाई नयाँ कम्पनीमा निरन्तरता दिए।
युद्धपछि जर्मनीमा कच्चा पदार्थको अभाव थियो। छालाको उपलब्धता सीमित थियो। त्यस्तो अवस्थामा आदि डास्लरले युद्धपछि बाँकी रहेका केही सामग्री प्रयोग गरेर जुत्ता बनाउनुपरेको कम्पनीको अभिलेखमा उल्लेख छ। पालका कपडा, रबरका सामग्री तथा विमानका इन्धन ट्यांकीमा प्रयोग भएका केही सामग्रीबाट समेत जुत्ता बनाइएको थियो।
स्रोतको अभावमा उत्पादन बन्द गर्नेभन्दा उपलब्ध सामग्रीबाट नयाँ समाधान खोज्नु त्यस समयको आवश्यकता थियो। यही व्यावहारिक सोचले एडिडासको प्रारम्भिक व्यवसायलाई टिकाइराख्यो।
१९५४ को विश्वकपले बदलिदिएको भाग्य
एडिडासको इतिहासमा सन् १९५४ एउटा निर्णायक वर्ष हो।
स्विट्जरल्यान्डमा भएको विश्वकप फुटबलको फाइनलमा पश्चिम जर्मनीको राष्ट्रिय टोलीले हंगेरीलाई पराजित गर्यो। जर्मन टोलीले प्रयोग गरेका एडिडासका जुत्तामा बदल्न मिल्ने पेंचदार काँटी थिए।
सामान्य भारी फुटबल जुत्ताको तुलनामा हलुका र मैदानको अवस्थाअनुसार जुत्ताको पकड परिवर्तन गर्न सकिने यो प्रविधि खेलकुदमा महत्वपूर्ण नवप्रवर्तन थियो।
जर्मनीको जितलाई इतिहासमा ‘मिराकल अफ बर्न’ भनेर चिनिन्छ। त्यो खेल जर्मन फुटबलको इतिहासमा मात्र महत्वपूर्ण थिएन, एडिडासको व्यवसायिक इतिहासमा पनि ठूलो मोड बन्यो।
विश्वकप जितेको टोलीले प्रयोग गरेको जुत्ताको चर्चा विश्वभर भयो। खेलाडीको प्रदर्शन र जुत्ताबीचको सम्बन्धबारे उपभोक्ताको ध्यान बढ्यो। खेलकुद सामग्री केवल साधारण उपभोग्य वस्तु नभएर खेलाडीको प्रदर्शनसँग जोडिएको प्राविधिक सामग्रीका रूपमा स्थापित हुन थाल्यो।
आदि डास्लरको व्यवसायिक दर्शनसँग यही कुरा मेल खान्थ्यो। उनी खेलाडीलाई राम्रो उपकरण दिन चाहन्थे। विश्वकपको सफलता त्यही सोचको ठूलो सार्वजनिक प्रदर्शन बन्यो।
यहाँबाट एडिडासले एउटा महत्वपूर्ण व्यापारिक पाठ सिक्यो-उत्पादन आफैं बोल्न सक्छ, तर सही मञ्चमा सही व्यक्तिसँग जोडिँदा त्यसको प्रभाव धेरै गुणा बढ्न सक्छ।
खेलाडी एडिडासको विज्ञापनका लागि मात्र प्रयोग भएका थिएनन्। उनीहरू उत्पादन परीक्षण गर्ने, प्रतिक्रिया दिने र नयाँ उत्पादन विकासमा सहयोग गर्ने साझेदारजस्ता थिए। यही सम्बन्ध पछि खेलकुद उद्योगको आधुनिक व्यापारिक ढाँचाको महत्वपूर्ण आधार बन्यो।
जुत्ताबाट खेलकुद संस्कृति निर्माणसम्म
एडिडासले प्रारम्भमा आफ्नो शक्ति फुटबल र दौडजस्ता खेलमा केन्द्रित गरेको थियो। तर समयसँगै कम्पनीले खेलकुदका विभिन्न विधामा प्रवेश विस्तार गर्यो।
सन् १९५० मा सार्वजनिक गरिएको साम्बा जुत्ता सुरुमा चिसो र हिउँ परेको मैदानमा फुटबल खेल्नका लागि बनाइएको थियो। पछि यसको प्रयोग खेलकुदभन्दा बाहिर सडक पहिरन र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिन पुग्यो।
यसले एडिडासको व्यवसायमा अर्को ठूलो परिवर्तन ल्यायो। खेलाडीका लागि बनाइएको उत्पादन सामान्य उपभोक्ताको जीवनशैलीको हिस्सा बन्न थाल्यो।
सन् १९६० र १९७० को दशकमा खेलकुद र लोकप्रिय संस्कृति क्रमशः नजिकिँदै गए। एडिडासले टेनिस, फुटबल, दौड, बास्केटबललगायत क्षेत्रमा आफ्ना उत्पादन विस्तार गर्यो।
स्ट्यान स्मिथ नामसँग जोडिएको जुत्ता पनि सुरुमा टेनिसका लागि विकास गरिएको थियो, तर पछि खेलकुदभन्दा बाहिर दैनिक पहिरनको लोकप्रिय उत्पादन बन्यो। कम्पनीको २०२५ को वार्षिक प्रतिवेदनले समेत स्ट्यान स्मिथको आकृति आधुनिक पहिरन संस्कृतिको स्थायी हिस्सा बनेको उल्लेख गरेको छ।
यही परिवर्तन एडिडासको व्यवसायिक विस्तारका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण थियो।
यदि कम्पनी केवल खेलाडीका लागि जुत्ता बनाउने व्यवसायमा सीमित रहन्थ्यो भने यसको बजारको आकार सीमित हुन सक्थ्यो। तर खेलकुदलाई जीवनशैलीसँग जोडेर एडिडासले आफ्ना उत्पादनको सम्भावित उपभोक्ता आधार ठूलो बनायो।
त्यसपछि एडिडासको जुत्ता खेलाडीले मात्र लगाउने वस्तु रहेन। संगीतकर्मी, कलाकार, विद्यार्थी, युवा र सामान्य उपभोक्ताको पहिरनमा समेत यसको प्रवेश हुन थाल्यो।
खेलकुद र संगीतको भेट
एडिडासको अर्को निर्णायक मोड खेलकुदबाहिरको लोकप्रिय संस्कृतिसँगको सम्बन्ध थियो।
सन् १९८० को दशकमा अमेरिकी हिपहप समूह रन डीएमसीले एडिडासको सुपरस्टार जुत्तालाई आफ्नो सांस्कृतिक पहिचानसँग जोड्यो। उनीहरूले ‘माइ एडिडास’ नामको गीतमार्फत कम्पनीसँगको सम्बन्धलाई सार्वजनिक रूपमा प्रस्तुत गरे।
एडिडासका अनुसार यही घटनाले खेलकुद कम्पनी र संगीत समूहबीचको पहिलो ठूलो अनुमोदन सम्झौतामध्ये एकको बाटो खोल्यो।
यो घटनाले एउटा महत्वपूर्ण कुरा प्रमाणित गर्यो-ब्रान्डको शक्ति केवल उत्पादनमा हुँदैन। मानिसले त्यसलाई कसरी प्रयोग गर्छन्, कुन समुदायले त्यसलाई आफ्नो पहिचानसँग जोड्छ र कुन संस्कृतिले त्यसलाई स्वीकार गर्छ भन्ने कुराले पनि व्यापारिक मूल्य निर्माण गर्छ।
एडिडासले खेलाडीबाट सुरु गरेको पहिचानलाई संगीत, सडक संस्कृति र युवाको जीवनशैलीसम्म विस्तार गर्न सफल भयो।
यसरी तीन धर्सा खेल मैदानबाट सडकमा पुग्यो।
खेलकुदको जुत्ता दैनिक पहिरन बन्यो। खेलाडीका लागि बनाइएको उत्पादन सांस्कृतिक प्रतीक बन्यो। कम्पनीको नाम खेलकुद सामग्रीको सीमाभन्दा बाहिर पुग्यो।
यही परिवर्तनले एडिडासलाई केवल जुत्ता उत्पादकबाट विश्वव्यापी जीवनशैली ब्रान्डमा रूपान्तरण गर्ने आधार तयार गर्यो।
परिवारको नियन्त्रणबाट बाहिरिँदै कम्पनी
एडिडासको सफलताको बीचमा पनि कम्पनी सधैँ स्थिर रहेन।
आदि डास्लरले कम्पनी निर्माण गरे। त्यसपछि परिवारको अर्को पुस्ताले व्यवसाय सम्हाल्यो। उनका छोरा होर्स्ट डास्लरले कम्पनीको विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेले। तर सन् १९८७ मा ५१ वर्षको उमेरमा होर्स्टको अप्रत्याशित निधन भयो। त्यसपछि कम्पनीको नेतृत्व संरचनामा ठूलो परिवर्तन आयो।
सन् १९८९ मा एडिडास संयुक्त पुँजी कम्पनीमा रूपान्तरण भयो। सन् १९९० पछि डास्लर परिवारका बाँकी सदस्यहरूले आफ्नो अधिकांश स्वामित्व बेच्दै गए र कम्पनी पहिलोपटक परिवारको प्रत्यक्ष नियन्त्रणबाट बाहिरियो।
त्यसको परिणाम तत्काल सकारात्मक भएन। नयाँ व्यवस्थापनका केही रणनीतिक निर्णयले कम्पनीलाई गम्भीर संकटतर्फ धकेल्यो। सन् १९९२ मा एडिडासले अभिलेखमै ‘रेकर्ड घाटा’ भनेको अवस्था सामना गर्यो र कम्पनी लगभग दिवालियापनको नजिक पुगेको थियो।
यो चरण एडिडासको कथामा विशेष महत्व राख्छ। विश्वकप जितेको, ओलम्पिकसँग जोडिएको, खेलकुदको ठूलो नाम बनिसकेको कम्पनी एक समय लगभग समाप्त हुने अवस्थासम्म पुग्यो।
यसले एउटा ठूलो व्यवसायिक सत्य देखायो-पुरानो प्रतिष्ठाले कम्पनीलाई सधैँ बचाउँदैन।
बजार परिवर्तन हुन्छ। उपभोक्ताको रुचि परिवर्तन हुन्छ। प्रतिस्पर्धा बढ्छ। व्यवस्थापनको निर्णय गलत हुन सक्छ। उत्पादन राम्रो हुँदाहुँदै पनि कम्पनी कमजोर हुन सक्छ। एडिडासले यही संकट भोग्यो।
लगभग दिवालियापनबाट पुनरुत्थान
सन् १९९३ मा रोबर्ट लुइस–ड्रेफस एडिडासको नेतृत्वमा आए। उनको अगाडि एउटा ठूलो समस्या थियो—कम्पनीसँग इतिहास थियो, उत्पादनको ज्ञान थियो, खेलकुदमा प्रतिष्ठा थियो, तर व्यवसायिक दिशा कमजोर भएको थियो।
लुइस–ड्रेफस र उनका सहकर्मी क्रिस्टियन टुरेले कम्पनीलाई नयाँ रूपमा बनाउनेभन्दा पहिले त्यसले पहिले नै राम्रो गरिरहेको कुरामा ध्यान दिनुपर्ने निष्कर्ष निकाले। एडिडासको उत्पादन र नवप्रवर्तनको शक्ति कमजोर भएको थिएन, तर त्यसलाई बजारमा प्रस्तुत गर्ने तरिका कमजोर भएको थियो।
त्यसपछि कम्पनीले बिक्री केन्द्रित दृष्टिकोणबाट बजार र उपभोक्ता केन्द्रित दृष्टिकोणतर्फ परिवर्तन गर्यो। विपणनमा लगानी बढ्यो। उत्पादनलाई सही बजारमा पुर्याउने रणनीति बलियो बन्यो। अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारलाई प्राथमिकता दिइयो।
सन् १९९५ मा एडिडास सार्वजनिक कम्पनी बन्यो। त्यही समयमा कम्पनीले नयाँ चरणमा प्रवेश गर्यो।
यस पुनरुत्थानको मूल पाठ सरल थियो-कम्पनीको इतिहास बेचेर मात्र भविष्य निर्माण हुँदैन। इतिहासलाई उत्पादन, बजार र उपभोक्तासँग जोडेर नयाँ व्यापारिक अर्थ दिनुपर्छ।
त्यसपछि एडिडासले नयाँ उत्पादन र नयाँ वर्गमा विस्तार गर्यो।
सन् १९९४ मा प्रिडेटर फुटबल जुत्ता सार्वजनिक भयो। यसको डिजाइन र तलको बनोटले बल नियन्त्रण र खेलाडीको प्रदर्शनलाई केन्द्रमा राख्यो। पछि प्रिडेटर एडिडासको सबैभन्दा चिनिने फुटबल उत्पादनमध्ये एक बन्यो।
सन् १९९७ मा एडिडासले सालोमन समूह खरिद गर्यो। उक्त कारोबारको मूल्य ९४२ मिलियन जर्मन मार्क रहेको कम्पनीको इतिहासमा उल्लेख छ। यसले एडिडासलाई खेलकुदका थप क्षेत्रमा विस्तार गर्ने प्रयासलाई तीव्र बनायो।
पुरानो नाम, नयाँ व्यापारिक ढाँचा
एडिडासको सबैभन्दा ठूलो शक्ति उसको इतिहास मात्र होइन, पुराना उत्पादनलाई नयाँ पुस्ताका लागि पुनः अर्थ दिन सक्ने क्षमता पनि रह्यो।
साम्बा, गाजेल, सुपरस्टार र स्ट्यान स्मिथजस्ता पुराना उत्पादनहरू समयसँगै नयाँ शैलीमा पुनः प्रस्तुत भए। खेलकुदको पुरानो विरासत आधुनिक पहिरनसँग जोडियो।
यो रणनीति विशेषगरी पछिल्ला वर्षमा अझ महत्वपूर्ण बनेको छ। एडिडासको २०२५ को वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार क्लासिक उत्पादनमा नयाँ सामग्री, नयाँ रूपांकन र सहकार्यका कारण माग बढेको थियो।
कम्पनीले फेसन, संगीत र स्थानीय सांस्कृतिक प्रभावसँग जोडिएका उत्पादनमार्फत पुराना नामलाई नयाँ बजारमा पुनः स्थापित गर्ने प्रयास गरेको छ।
यसको अर्थ एडिडासले आफ्नो पुरानो सम्पत्तिलाई संग्रहालयमा राखेन। उसले त्यसलाई नयाँ पुस्ताको उपभोक्तासँग जोड्यो।
व्यवसायका लागि यो अत्यन्त महत्वपूर्ण रणनीति हो। नयाँ उत्पादन निर्माण गर्न वर्षौँ लाग्न सक्छ। तर स्थापित उत्पादनसँग उपभोक्ताको भावनात्मक सम्बन्ध पहिल्यै बनिसकेको हुन्छ।
त्यसलाई नयाँ रूप, नयाँ कथा र नयाँ प्रयोगसँग जोड्न सके कम्पनीले पुरानो सम्पत्तिबाट नयाँ आम्दानी सिर्जना गर्न सक्छ। एडिडासले यही काम निरन्तर गरिरहेको छ।
उत्पादनको कारखाना आफ्नै हातमा नराख्ने रणनीति
आजको एडिडासलाई हेर्दा एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ-यो कम्पनीले आफ्नो अधिकांश उत्पादन आफैंका कारखानामा गर्दैन।
एडिडासको २०२५ को वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार कम्पनीले आफ्नो उत्पादनको झन्डै १०० प्रतिशत स्वतन्त्र उत्पादन साझेदारमार्फत गराउँछ। अधिकांश उत्पादन साझेदार एसियामा छन्। उत्पादनपछि सामान विश्वभर रहेका वितरण केन्द्रमा पठाइन्छ।
कम्पनीसँग विश्वभर ६० वटा वितरण केन्द्र छन्, जसमध्ये २१ वटा आफ्नै र ३९ वटा व्यापारिक साझेदारद्वारा सञ्चालन हुन्छन्। यो व्यापारिक ढाँचा आफैंमा ठूलो परिवर्तन हो।
आदि डास्लरको समयमा जुत्ता बनाउने मुख्य काम सानो स्थानीय कारखानाबाट हुन्थ्यो। आज त्यही कम्पनीले विश्वभरको उत्पादन सञ्जाल, वितरण संरचना र खुद्रा बजारलाई समन्वय गर्छ।
यसले एडिडासलाई उत्पादनभन्दा बढी व्यवस्थापन, अनुसन्धान, रूपांकन, विपणन, वितरण र उपभोक्ता सम्बन्धमा केन्द्रित हुन दिएको छ।
विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न कम्पनीले कहाँ उत्पादन हुन्छ भन्नेभन्दा उत्पादनको गुणस्तर, लागत, उपलब्धता र उपभोक्तासम्म पुग्ने गति कति प्रभावकारी छ भन्ने कुरालाई महत्वपूर्ण बनाएको छ।
आजको एडिडास : २४ अर्ब ८१ करोड युरोको कारोबार
एडिडासको आजको आकार हेर्दा यसको सुरुवात कति सानो थियो भन्ने कल्पना गर्न कठिन हुन्छ।
कम्पनीको २०२५ वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार सन् २०२५ मा एडिडास समूहको खुद बिक्री २४ अर्ब ८१ करोड युरो पुगेको थियो। अघिल्लो वर्ष यो २३ अर्ब ६८ करोड युरो थियो। सञ्चालन नाफा २ अर्ब ५ करोड ६० लाख युरो पुगेको कम्पनीले जनाएको छ।
२०२५ मा कम्पनीका विश्वभरका कर्मचारीको औसत संख्या ६१ हजार ९५२ थियो। कम्पनीको आफ्नै खुद्रा पसलको संख्या पनि २ हजार २२ पुगेको थियो। त्यसमध्ये ८८६ वटा अवधारणागत पसल र १ हजार १३६ वटा कारखाना बिक्री केन्द्र थिए।
तर एडिडासको बजार केवल आफ्नै पसलमा निर्भर छैन। २०२५ मा कम्पनीको कुल बिक्रीमध्ये ६० प्रतिशत थोक बिक्रीमार्फत आएको थियो भने ४० प्रतिशत आफ्नै पसल र विद्युतीय व्यापारमार्फत उपभोक्तासम्म प्रत्यक्ष बिक्रीबाट आएको थियो।
यसले आधुनिक एडिडासको व्यवसायिक संरचना कस्तो छ भन्ने देखाउँछ। एउटा पक्षमा बहु-ब्रान्ड खुद्रा साझेदारमार्फत ठूलो बजारमा पहुँच छ। अर्को पक्षमा आफ्नै पसल र विद्युतीय माध्यममार्फत उपभोक्तासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध छ।
दुवैलाई सन्तुलनमा राखेर कम्पनीले बजार विस्तार गरिरहेको छ।
खेलकुदबाट जीवनशैलीसम्मको बजार
एडिडासको अर्को ठूलो शक्ति बजारको सीमालाई विस्तार गर्नु हो। कम्पनीको २०२५ को बिक्रीमा जुत्ताको हिस्सा १४ अर्ब २३ करोड २० लाख युरो थियो। पहिरनबाट ८ अर्ब ७६ करोड ४० लाख युरो र अन्य सामग्रीबाट १ अर्ब ८१ करोड ५० लाख युरो बिक्री भएको थियो।
यसले देखाउँछ कि एडिडास अहिले केवल जुत्ता कम्पनी होइन। यो खेलकुद, पहिरन, जीवनशैली र लोकप्रिय संस्कृतिको संगममा बसेको विश्वव्यापी व्यापार हो।
२०२५ मा एडिडास ब्रान्डको बिक्री वृद्धि सबै प्रमुख बजारमा दोहोरो अंकमा रहेको कम्पनीले जनाएको छ।
युरोपमा १० प्रतिशत, उत्तर अमेरिकामा १० प्रतिशत, चीनमा १३ प्रतिशत, उदीयमान बजारमा १७ प्रतिशत, ल्याटिन अमेरिकामा २२ प्रतिशत तथा जापान र दक्षिण कोरियामा १४ प्रतिशत मुद्रा-समायोजित वृद्धि भएको थियो।
यो तथ्यले कम्पनीको भौगोलिक विस्तार मात्र देखाउँदैन। एउटै विश्वव्यापी नामलाई स्थानीय उपभोक्ताको रुचिअनुसार ढाल्ने रणनीतिले पनि काम गरिरहेको देखाउँछ।
कम्पनीले २०२५ को वार्षिक प्रतिवेदनमा विश्वव्यापी नामसँग स्थानीय बजारको सोच जोड्ने रणनीतिलाई प्राथमिकता दिएको छ। विभिन्न बजारका टोलीलाई उत्पादन, साझेदारी र बजार गतिविधिबारे स्थानीय निर्णय गर्न बढी अधिकार दिइएको कम्पनीले जनाएको छ।
यही स्थानीय अनुकूलन आजको विश्वव्यापी व्यवसायमा महत्वपूर्ण प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बनेको छ।
तीन धर्साको अर्थ बदलिँदै
एडिडासको तीन धर्सा केवल लोगो होइन। यो कम्पनीको इतिहाससँग जोडिएको प्रतीक हो।
तर यसको अर्थ समयसँगै परिवर्तन भएको छ। एक समय तीन धर्सा खेलाडीको जुत्तामा देखिन्थ्यो। त्यसपछि विश्वकपका मैदानमा देखियो। ओलम्पिकमा पुग्यो। बास्केटबल कोर्टमा पुग्यो। दौडको ट्र्याकमा पुग्यो। त्यसपछि संगीतको मञ्च र सडक संस्कृतिमा पुग्यो।
आज त्यही तीन धर्सा खेलकुद, फेसन र जीवनशैलीको मिश्रित पहिचान हो। यसरी हेर्दा एडिडासको वास्तविक व्यापारिक सम्पत्ति केवल जुत्ता वा कपडा होइन, मानिसको मनमा बनेको पहिचान हो।
उत्पादन परिवर्तन गर्न सकिन्छ। कारखाना परिवर्तन गर्न सकिन्छ। बजार परिवर्तन गर्न सकिन्छ। व्यवस्थापन परिवर्तन गर्न सकिन्छ। तर उपभोक्ताको मनमा बनेको बलियो पहिचान निर्माण गर्न दशकौँ लाग्छ।
एडिडासले यही पहिचान निर्माण गर्न ७५ वर्षभन्दा बढी समय खर्च गरेको छ।
एउटै घरको कथा, दुई विश्व कम्पनी
एडिडास र पुमाको इतिहासलाई अलग-अलग कम्पनीको इतिहासका रूपमा पढ्न सकिन्छ। तर उनीहरूको जन्मकथा एउटै हो।
दुवैको सुरुवात डास्लर परिवारबाट भयो। दुवैको जरा हर्जोगेनोराखमा छ। दुवैको प्रारम्भिक ज्ञान खेलाडीका लागि विशेष जुत्ता बनाउने कामबाट आएको हो। दुवै कम्पनी १९४८ को विभाजनपछि छुट्टाछुट्टै बाटोमा अघि बढे।
त्यो विभाजनलाई केवल पारिवारिक विवादको कथा बनाएर बुझ्दा यसको व्यवसायिक महत्व छुट्न सक्छ।
वास्तवमा यो एउटा सानो व्यवसायको दुई फरक व्यवस्थापन दर्शनमा विभाजन पनि थियो। रुडोल्फले आफ्नो कम्पनीलाई पुमाको नाममा अघि बढाए। आदि डास्लरले आफ्नो नामलाई एडिडाससँग जोडेर उत्पादन नवप्रवर्तन र खेलाडी केन्द्रित सोचलाई निरन्तरता दिए।
दुवै कम्पनीले अलग-अलग बजार रणनीति विकास गरे। आज पनि दुवैको मुख्यालय हर्जोगेनोराखमै छ। पुमाले २०२५ मा ७ अर्ब २९ करोड ६२ लाख युरो बराबरको बिक्री गरेको जनाएको छ र १२० भन्दा बढी देशमा आफ्ना उत्पादन वितरण गर्छ। कम्पनीमा करिब २० हजार कर्मचारी छन्।
अर्थात् एउटै परिवारको एउटा पुरानो व्यवसायबाट दुईवटा विश्वव्यापी खेलकुद कम्पनी जन्मिए। यो विश्व व्यवसायको इतिहासमा दुर्लभ उदाहरण हो।
प्रतिस्पर्धाले बनाएको सहर
हर्जोगेनोराखलाई आज खेलकुद जुत्ताको सहरका रूपमा चिनिनु संयोग होइन।
डास्लर दाजुभाइको व्यवसाय सुरु हुँदा सहरमा अन्य साना जुत्ता कारखाना पनि थिए। तर डास्लरको खेलकुद जुत्ता केन्द्रित व्यवसायले सहरको उद्योगलाई नयाँ पहिचान दियो।
पुमाको ऐतिहासिक अभिलेखले समेत हर्जोगेनोराखलाई समयक्रममा खेलकुद जुत्ताको विश्व राजधानीका रूपमा विकसित भएको उल्लेख गर्छ।
एउटा परिवारको सानो व्यवसायले एउटा सहरको आर्थिक पहिचान बदल्यो। फेरि त्यही व्यवसाय दुई भागमा विभाजित भयो।
दुई कम्पनीबीचको प्रतिस्पर्धाले उत्पादन र खेलकुदसँगको सम्बन्धलाई अझ बलियो बनायो।
यसको अर्को रोचक पक्ष के हो भने आज एडिडास र पुमाले विश्व बजारमा एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गरिरहँदा उनीहरूको ऐतिहासिक दूरी केही किलोमिटरको मात्र छ।
विश्वभरका उपभोक्ताले फरक ब्रान्डका रूपमा चिन्ने दुई कम्पनीको जरा एउटै परिवारमा जोडिएको छ।
संकटले सिकाएको अर्को पाठ
एडिडासको कथा केवल सफलताको कथा बनाउनु सजिलो हुन्छ। तर कम्पनी लगभग दिवालियापनको नजिक पुगेको चरण नसमेटी यसको वास्तविक व्यापारिक यात्रा बुझ्न सकिँदैन।
सन् १९९२ को संकटले देखाएको कुरा के थियो भने विश्वव्यापी प्रतिष्ठा भएको कम्पनी पनि गलत व्यवस्थापन र कमजोर रणनीतिका कारण केही वर्षमै संकटमा पर्न सक्छ।
त्यसपछि आएको पुनरुत्थानले अर्को पाठ दियो—कम्पनीलाई सधैँ नयाँ बनाउनु आवश्यक हुँदैन, कहिलेकाहीँ कम्पनीसँग पहिले नै भएका बलियो पक्षलाई सही ढंगले पुनः व्यवस्थित गर्नु पर्याप्त हुन्छ।
लुइस–ड्रेफसको नेतृत्वमा एडिडासले उत्पादन, विपणन र अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारलाई पुनः केन्द्रमा राख्यो। कम्पनीको पुरानो खेलकुद पहिचानलाई आधुनिक बजारसँग जोडियो।
त्यसपछि एडिडास फेरि विस्तारको बाटोमा फर्कियो। यो चरणले कम्पनीको संस्थापकको सोचभन्दा पनि एउटा संस्थाको पुनरुत्थान क्षमता प्रमाणित गर्यो।
संस्थापकको मृत्यु भएपछि कम्पनी सकिँदैन। परिवारको स्वामित्व सकिएपछि पनि कम्पनीको इतिहास सकिँदैन। व्यवस्थापन परिवर्तन भएपछि पनि उत्पादनको ज्ञान सकिँदैन।
तर त्यसलाई नयाँ पुस्ताको बजारमा पुनः अर्थ दिन सक्ने क्षमता चाहिन्छ। एडिडासले त्यो क्षमता देखायो।
आजको दौड, भोलिको बजार
सन् २०२५ सम्म आइपुग्दा एडिडास फेरि उच्च वृद्धिको चरणमा पुगेको कम्पनीको वित्तीय विवरणले देखाउँछ। कम्पनीको कुल खुद बिक्री २४ अर्ब ८१ करोड युरो पुगेको छ। एडिडास ब्रान्डका सबै प्रमुख बजारमा मुद्रा-समायोजित बिक्री दोहोरो अंकमा बढेको छ।
तर आजको प्रतिस्पर्धा आदि डास्लरको समयको जस्तो छैन। त्यतिबेला मुख्य चुनौती राम्रो जुत्ता बनाउनु थियो। आज चुनौती राम्रो जुत्ता बनाउनुका साथै त्यसलाई सही बजारमा, सही समयमा, सही मूल्यमा र सही सांस्कृतिक सन्दर्भमा पुर्याउनु हो।
डिजिटल बजार, विद्युतीय व्यापार, आफ्नै पसल, साझेदार खुद्रा सञ्जाल, खेलाडी, संगीतकर्मी, कलाकार, सामाजिक सञ्जाल र स्थानीय बजार सबै एउटै व्यापारिक संरचनाको हिस्सा बनेका छन्।
एडिडासले २०२५ मा विद्युतीय व्यापारको बिक्री १६ प्रतिशत बढेको र आफ्नै खुद्रा बिक्री १३ प्रतिशत बढेको जनाएको छ। प्रत्यक्ष उपभोक्ता बिक्री समग्रमा १४ प्रतिशत बढेको थियो।
यसले कम्पनीले परम्परागत खेलकुद बजार र नयाँ डिजिटल बजार दुवैलाई सँगसँगै अघि बढाइरहेको देखाउँछ। अर्थात् हर्जोगेनोराखको सानो कोठाबाट सुरु भएको व्यवसाय अब विश्वभरका डिजिटल पर्दामा पुगेको छ।
दुई दाजुभाइ, दुई कम्पनी र एउटा ठूलो व्यापारिक पाठ
एडिडासको कथा अन्ततः तीन धर्साको कथा मात्र होइन। यो एउटा परिवारको कथा हो, जहाँ एउटै घरबाट सुरु भएको व्यवसायले विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धा जन्मायो। यो उत्पादनप्रतिको जुनूनको कथा हो, जहाँ संस्थापकले खेलाडीको खुट्टामा लगाइने जुत्तालाई प्रदर्शन सुधार गर्ने उपकरणका रूपमा हेरे।
यो संकटको कथा हो, जहाँ विश्वभर चिनिएको कम्पनी एक समय लगभग दिवालियापनको नजिक पुग्यो। यो पुनरुत्थानको कथा हो, जहाँ पुरानो उत्पादन, पुरानो पहिचान र पुरानो सीपलाई नयाँ बजार रणनीतिसँग जोडेर कम्पनी फेरि उभियो।
र यो ब्रान्ड निर्माणको कथा हो, जहाँ तीनवटा साधारण धर्साले दशकौँपछि विश्वभर पहिचान पाएको छ।
आज एडिडासका जुत्ता विश्वका ठूला खेलाडीले लगाउँछन्। त्यही जुत्ता सामान्य उपभोक्ताको दैनिक पहिरनमा पनि देखिन्छ। फुटबल मैदानदेखि सडकसम्म, ओलम्पिकदेखि संगीतको मञ्चसम्म, खेलकुददेखि फेसनसम्म एडिडासको नाम पुगेको छ।
तर यसको सुरुवातमा यस्तो कुनै विश्वव्यापी योजना थिएन। हर्जोगेनोराखको एउटा परिवार, एउटा सानो कोठा र दुई दाजुभाइ थिए। उनीहरूको हातमा ठूलो पुँजी थिएन। विश्व बजारको नक्सा थिएन। हजारौँ कर्मचारी थिएनन्। विशाल कारखाना थिएन।
तर एउटा स्पष्ट विचार थियो-खेलाडीका लागि सामान्यभन्दा राम्रो जुत्ता बनाउन सकिन्छ।
त्यही विचारले सन् १९२४ मा एउटा सानो व्यवसाय जन्मायो। १९३६ को ओलम्पिकले त्यसलाई विश्वसामु चिनायो। १९४८ को विभाजनले त्यसलाई दुई कम्पनीमा बाँड्यो।
१९४९ मा तीन धर्सासहित एडिडास जन्मियो। १९५४ को विश्वकपले त्यसलाई विश्व खेलकुद बजारको केन्द्रमा पुर्यायो। १९८० को दशकमा खेलकुदबाट सडक संस्कृतिमा पुग्यो।
१९९२ मा लगभग दिवालियापनको संकटमा पुग्यो। १९९३ पछि पुनरुत्थान गर्यो र आज २४ अर्ब ८१ करोड युरोको वार्षिक खुद बिक्री गर्ने विश्वव्यापी कम्पनीका रूपमा उभिएको छ।
यस यात्रामा सबैभन्दा रोचक कुरा के छ भने एडिडासको सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन कुनै एउटा जुत्ताबाट मात्र आएको होइन। कम्पनीले समयअनुसार आफूलाई बदल्न सिकेको छ।
खेलाडीबाट सिक्यो। प्रतिस्पर्धाबाट सिक्यो। संकटबाट सिक्यो। लोकप्रिय संस्कृतिबाट सिक्यो। डिजिटल बजारबाट सिक्दैछ। र पुरानो इतिहासलाई नयाँ पुस्तासँग जोड्ने प्रयास गरिरहेको छ। एडिडासको जन्म एउटा पारिवारिक व्यवसायबाट भएको थियो। तर त्यसको विस्तार परिवारको सीमाभन्दा धेरै अगाडि पुग्यो।
दुई दाजुभाइ अलग भए, दुई कम्पनी बने, दुई ब्रान्डले विश्व बजारमा आफ्नै पहिचान बनाए। एउटा घरबाट सुरु भएको व्यवसायले अन्ततः खेलकुद उद्योगलाई नै नयाँ दिशामा धकेल्यो।
त्यसैले एडिडासको वास्तविक कथा पारिवारिक विवादबाट सुरु भएर विश्व ब्रान्डमा पुग्ने कथा मात्र होइन।
यो एउटा सानो व्यवसायले आफ्नो उत्पादनलाई सही समय, सही खेलाडी, सही प्रविधि र सही बजारसँग जोड्दै कसरी विश्वव्यापी पहिचान निर्माण गर्न सक्छ भन्ने व्यवसायिक पाठ पनि हो।
हर्जोगेनोराखमा आज पनि एडिडास र पुमाको उपस्थिति छ। दाजुभाइको बाटो धेरैअघि छुट्टिइसकेको छ। तर उनीहरूले सुरु गरेको जुत्ताको कथा अझै दौडिरहेको छ। तीन धर्सासहितको त्यो यात्रा अहिले पनि विश्व बजारमा जारी छ।
र यसको सुरुवात सम्झँदा एउटा दृश्य फेरि आँखाअगाडि आउँछ-जर्मनीको एउटा सानो सहर, परिवारको घरभित्रको काम गर्ने ठाउँ र खेलाडीका लागि जुत्ता बनाउने दुई दाजुभाइ।
त्यहीँबाट सुरु भएको एउटा सानो प्रयोग आज विश्व खेलकुद व्यवसायको ठूलो नाम बनेको छ।
