स्टार्टअपको चर्चा नेपालमा नयाँ होइन। केही वर्षअघिसम्म नयाँ व्यवसाय सुरु गर्ने युवाको प्रयासलाई सानो उद्यम, स्वरोजगार वा प्रविधिमा आधारित सेवाका रूपमा हेरिन्थ्यो।
पछिल्लो समय भने नयाँ सोचलाई व्यावसायिक उत्पादनमा बदल्ने, लगानी जुटाउने, बजार विस्तार गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धामा उत्रिने उद्यमको चर्चा बढेको छ। डिजिटल भुक्तानी, घरदैलो सेवा, कृषि प्रविधि, शिक्षा, स्वास्थ्य, वित्तीय प्रविधि र कृत्रिम बौद्धिकतामा आधारित कम्पनीहरूले परम्परागत व्यवसायको ढाँचा बदल्न थालेका छन्।
नेपालमा जन्मिएको कम्पनीले नेपालमै सीमित भएर काम गर्नुपर्छ भन्ने पुरानो सोच पनि विस्तारै बदलिँदै छ।
नेपाली उद्यमीले विदेशका ग्राहकलाई सेवा बेच्न, अन्तर्राष्ट्रिय लगानी आकर्षित गर्न र विदेशमा कम्पनी स्थापना गरेर विश्व बजारमा प्रवेश गर्न थालेका छन्। तर केही सफल उदाहरण देखिनु र नेपालमै पर्याप्त संख्यामा विश्वस्तरीय कम्पनी निर्माण हुनु फरक कुरा हुन्। नेपालको स्टार्टअप क्षेत्र अहिले सम्भावना र संरचनागत कमजोरी दुवैको दोसाँधमा छ।
सानो सुरुवात, ठूलो बजारको लक्ष्य
स्टार्टअप भन्नाले नयाँ व्यवसाय मात्र बुझिँदैन। नयाँ समस्या पहिचान गरेर त्यसको फरक समाधान प्रस्तुत गर्ने, प्रविधि वा नवीन व्यावसायिक ढाँचाको प्रयोग गर्ने र तीव्र विस्तारको सम्भावना बोकेको उद्यमलाई सामान्यतः स्टार्टअप भनिन्छ। परम्परागत व्यवसायले निश्चित बजारमा स्थिर कारोबार गर्ने लक्ष्य राख्न सक्छन्।
स्टार्टअपको लक्ष्य भने उत्पादन वा सेवा विस्तार गरेर ठूलो बजारमा पुग्ने र आफ्नो व्यावसायिक ढाँचालाई धेरै ग्राहकसम्म पुर्याउने हुन्छ।
उदाहरणका लागि, कुनै सहरमा एउटा पसल खोल्नु र देशभरका ग्राहकलाई एउटै डिजिटल प्रणालीबाट सामान उपलब्ध गराउने व्यवसाय निर्माण गर्नु फरक कुरा हो।
एउटा रेस्टुरेन्ट सञ्चालन गर्नु र ग्राहक, भान्सा तथा वितरण प्रणालीलाई प्रविधिमार्फत जोडेर धेरै सहरमा विस्तार गर्न सकिने सेवा विकास गर्नु पनि फरक हो। स्टार्टअपको मूल विशेषता यही विस्तारयोग्य व्यावसायिक ढाँचा हो।
नेपालमा यस्तो उद्यमशीलताको विकाससँगै नयाँ पुस्ताका व्यवसायीको प्राथमिकता पनि बदलिएको छ।
परम्परागत रूपमा व्यवसाय सुरु गर्दा जग्गा, भवन, मेसिन र भौतिक संरचनामा ठूलो लगानी आवश्यक पर्थ्यो। अहिले मोबाइल अनुप्रयोग, सफ्टवेयर, डिजिटल सेवा, कृत्रिम बौद्धिकता र अनलाइन बजारका माध्यमबाट तुलनात्मक रूपमा कम पुँजीमा व्यवसाय सुरु गर्न सकिन्छ। यसले नयाँ उद्यमीलाई बजारमा प्रवेश गर्ने अवसर दिएको छ।
तर कम पुँजीमा सुरु गर्न सकिने व्यवसायलाई सफल बनाउन सजिलो भने छैन। नयाँ उत्पादनले ग्राहकको वास्तविक समस्या समाधान गर्नुपर्छ।
ग्राहकले त्यसका लागि पैसा तिर्न तयार हुनुपर्छ। उत्पादनको गुणस्तर, सेवा निरन्तरता, बजार विस्तार, प्रतिस्पर्धा र आम्दानीको दिगो स्रोत सुनिश्चित गर्नुपर्छ। राम्रो विचार हुनु र त्यसलाई नाफामूलक कम्पनीमा बदल्नुबीच लामो व्यावसायिक यात्रा हुन्छ।
नेपालमा यही यात्रालाई सहज बनाउने वातावरण अझै पर्याप्त विकसित भएको छैन। उद्यम सुरु गर्ने युवाको संख्या बढ्दै गए पनि उनीहरूलाई प्रारम्भिक लगानी, अनुभवी मार्गदर्शन, प्रविधि परीक्षण, बजार पहुँच र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जाल उपलब्ध गराउने संस्थागत संरचना कमजोर छ।
नेपाली उद्यमको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान
नेपाली उद्यमीले विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैनन् भन्ने मान्यतालाई केही कम्पनीले चुनौती दिएका छन्। कृत्रिम बौद्धिकता, सफ्टवेयर, वित्तीय प्रविधि र डिजिटल सेवामा नेपाली मूलका उद्यमीले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आफ्नो उपस्थिति स्थापित गर्न थालेका छन्।
यसको उल्लेखनीय उदाहरण फ्युजमेसिन्स हो। नेपाली मूलका उद्यमी समीर मस्केले सन् २०१३ मा स्थापना गरेको यो कम्पनी कृत्रिम बौद्धिकतामा आधारित व्यावसायिक समाधान विकास गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीका रूपमा अघि बढेको छ। यसले उत्तर अमेरिका, ल्याटिन अमेरिका र एसियाका बजारमा सेवा विस्तार गरेको छ।
सन् २०२५ अक्टोबरमा कम्पनीको सेयर अमेरिकी प्रविधि बजार नास्डाकमा कारोबार सुरु भएपछि नेपाली मूलका उद्यमीले स्थापना गरेको कम्पनीको अन्तर्राष्ट्रिय यात्राले नयाँ चर्चा पायो।
यस घटनाको महत्त्व एउटा कम्पनीको सूचीकरणमा मात्र सीमित छैन। नेपालसँग सम्बन्धित प्रतिभा र उद्यमशीलताले विश्वस्तरीय प्रविधि कम्पनी निर्माण गर्न सक्छ भन्ने सन्देश यसले दिएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय ग्राहक, लगानीकर्ता र व्यावसायिक मापदण्डअनुसार कम्पनी सञ्चालन गर्न सकिने सम्भावना यसले देखाएको छ।
फ्युजमेसिन्सको यात्रामा नेपाली प्रतिभाको उपयोग र अन्तर्राष्ट्रिय बजारसँगको सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण पक्ष बनेका छन्। तर यसलाई नेपालभित्रै स्थापना भएर हुर्किएको कम्पनीको सफलताको समान अर्थमा बुझ्नु हुँदैन।
नेपाली मूलका उद्यमीले विदेशमा कम्पनी स्थापना गर्नु र नेपालमा दर्ता भएको कम्पनीले नेपालमै लगानी, रोजगारी र उत्पादन विस्तार गर्दै विश्व बजारमा पुग्नु फरक अवस्था हुन्। नेपालको चुनौती नेपाली प्रतिभालाई विदेशमा मात्र होइन, देशभित्रै विश्वस्तरीय कम्पनी निर्माण गर्न सक्ने वातावरण उपलब्ध गराउनु हो।
अर्को उदाहरण एडेक्स इन्टरनेसनल हो। नेपाली उद्यमी प्रज्वल शर्मा र सौरभ सुवेदीले स्थापना गरेको यो प्रविधि कम्पनीले क्लाउड सेवा तथा सम्बन्धित प्रविधिमा काम गर्दै आएको थियो। स्थापना भएको करिब तीन वर्षमै अमेरिकी प्रविधि कम्पनी टेकबे डिजिटलले २४ लाख अमेरिकी डलरको कारोबारमा यसको स्वामित्व लिएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो।
कम्पनीले नेपालमा विभिन्न संस्थालाई सेवा दिँदै ६० भन्दा बढी कर्मचारीलाई रोजगारी दिएको थियो। नेपाली प्रविधि कम्पनीले विदेशी लगानीकर्ता वा खरिदकर्ताको ध्यान आकर्षित गर्न सक्ने उदाहरणका रूपमा यो कारोबारलाई हेरिएको छ।
यस्ता उदाहरणले स्टार्टअपको सफलता केवल ठूलो आम्दानी वा कर्मचारी संख्याबाट मापन हुँदैन भन्ने देखाउँछन्। कुनै कम्पनीले नयाँ प्रविधि विकास गर्न सक्छ, अन्तर्राष्ट्रिय ग्राहक बनाउन सक्छ, अर्को कम्पनीसँग साझेदारी गर्न सक्छ वा आफ्नो स्वामित्व बिक्री गरेर लगानीकर्तालाई प्रतिफल दिन सक्छ। कम्पनीको व्यावसायिक मूल्य सिर्जना गर्ने यस्ता प्रक्रियाले समग्र उद्यमशीलता क्षेत्रलाई नयाँ दिशा दिन्छन्।
नयाँ व्यावसायिक ढाँचाको विस्तार
नेपालमा स्टार्टअपको विकास प्रविधि क्षेत्रमा मात्र सीमित छैन। उपभोक्ताको व्यवहार, सहरको जीवनशैली, उत्पादन वितरण र सेवा उपभोग गर्ने तरिकामा आएको परिवर्तनले नयाँ व्यवसायका लागि ठाउँ बनाएको छ।
खाद्य सामग्रीको घरदैलो वितरण, अनलाइन बजार, सवारी तथा ढुवानी सेवा, डिजिटल भुक्तानी, स्वास्थ्य परामर्श, शिक्षण प्रणाली र कृषि उत्पादनको बजार व्यवस्थापनमा नयाँ कम्पनीहरू सक्रिय भएका छन्। यस्ता उद्यमले पुरानो बजार संरचनालाई प्रविधिसँग जोडेर नयाँ सेवा उपलब्ध गराएका छन्।
फुडमान्डु नेपालको अनलाइन खाद्य वितरण बजारमा स्थापित नाम हो। रेस्टुरेन्ट र ग्राहकलाई एउटै प्रणालीमा जोडेर सुरु भएको यसको सेवा विस्तारले डिजिटल माध्यमबाट उपभोक्तासम्म पुग्ने व्यवसायको सम्भावना देखाएको छ। निजी लगानीकर्ताको सहयोगमा कम्पनीले आफ्नो बजार विस्तार गरेको छ।
यसले एउटा डिजिटल सेवा कसरी स्थानीय बजारमा स्थापित भएर ठूलो व्यावसायिक संरचनामा रूपान्तरण हुन सक्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गर्छ।
त्यस्तै, उपाय सिटी कार्गोले सामान ढुवानी तथा वितरणलाई प्रविधिसँग जोडेर सहरी आपूर्ति प्रणालीमा काम गरिरहेको छ। परम्परागत ढुवानी सेवामा ग्राहकले सवारी साधन खोज्नुपर्ने, मूल्य र समय व्यवस्थापन गर्नुपर्ने तथा सामानको अवस्थाबारे जानकारी पाउन कठिन हुने समस्या थियो। डिजिटल प्रणालीमार्फत सेवा प्रदायक र ग्राहकलाई जोड्ने यसको व्यावसायिक ढाँचाले यस्तो समस्यालाई सम्बोधन गर्ने प्रयास गरेको छ।
इसेवाले डिजिटल भुक्तानीलाई आम उपभोक्ताको पहुँचमा पुर्याउने काममा भूमिका खेलेको छ। मोबाइल तथा इन्टरनेटमार्फत रकम भुक्तानी गर्ने सुविधा विस्तार हुँदै जाँदा उपभोक्ताको कारोबार गर्ने व्यवहारमा परिवर्तन आएको छ। डिजिटल भुक्तानी प्रणालीको विकासले नयाँ वित्तीय सेवाका लागि पनि बजार तयार गरेको छ।
यस्ता कम्पनीको विकासले स्टार्टअपलाई केवल नयाँ प्रविधि निर्माण गर्ने उद्यमका रूपमा सीमित राख्न मिल्दैन भन्ने देखाउँछ। पुरानो व्यवसायलाई नयाँ तरिकाले सञ्चालन गर्नु, ग्राहकको समस्या समाधान गर्नु, सेवा वितरणको लागत घटाउनु र बजारमा पहुँच बढाउनु पनि नवीन उद्यमका आधार हुन्।
खाद्य उत्पादनमा डेलिस डायरीजले देखाएको विस्तार अर्को उदाहरण हो।
नेपाली बजारमा गुणस्तरीय दुग्धजन्य उत्पादनको मागलाई लक्षित गर्दै अघि बढेको कम्पनीले उत्पादन क्षमता बढाउन लगानी जुटाएको छ। सार्वजनिक विवरणअनुसार यसको आम्दानी आर्थिक वर्ष २०२३/२४ मा नौ करोड रुपैयाँबाट २०२४/२५ मा २२ करोड रुपैयाँ पुगेको थियो।
कम्पनीले तीन उत्पादन केन्द्रसम्म विस्तार गरेको र लगानीकर्ताबाट ११ करोड ५० लाख रुपैयाँ बराबरको लगानी प्राप्त गरेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। यसले प्रविधि क्षेत्रबाहिर पनि नयाँ व्यावसायिक सोच र उत्पादनमा आधारित उद्यम विस्तार हुन सक्ने देखाउँछ।
स्टार्टअपको अर्को विशेषता ग्राहकको आवश्यकताअनुसार उत्पादन वा सेवा बदल्न सक्ने क्षमता हो। परम्परागत व्यवसायमा ठूलो संरचना निर्माण गरेपछि त्यसलाई परिवर्तन गर्न महँगो र कठिन हुन सक्छ।
नयाँ उद्यमले सुरुवाती चरणमा ग्राहकको प्रतिक्रिया बुझेर सेवा सुधार गर्न सक्छ। बजारमा माग पुष्टि भएपछि मात्र लगानी र विस्तार बढाउन सक्छ। यसले जोखिम घटाउन मद्दत गर्छ। तर यस्तो लचकता कायम राख्न दक्ष जनशक्ति, बजार अनुसन्धान र पर्याप्त पुँजी आवश्यक हुन्छ।
जोखिमपूर्ण पुँजीको अभाव
स्टार्टअपका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आवश्यकता पुँजी हो। परम्परागत बैंकिङ प्रणालीले धितो, स्थिर आम्दानी र विगतको वित्तीय विवरणलाई ऋण दिने प्रमुख आधार मान्छ। तर नयाँ उद्यमसँग जग्गा, भवन वा पर्याप्त सम्पत्ति नहुन सक्छ। उसको मूल्यांकन भविष्यको सम्भावना, प्रविधि, टोली र बजार विस्तारको क्षमताका आधारमा गर्नुपर्ने हुन्छ।
यहीँ जोखिमपूर्ण पुँजी अर्थात् भेन्चर क्यापिटलको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यस्तो लगानीमा लगानीकर्ताले कम्पनीको सेयर वा स्वामित्वको हिस्सा लिएर पुँजी उपलब्ध गराउँछन्। व्यवसाय सफल भए लगानीकर्ताले कम्पनीको मूल्य बढेको अनुपातमा प्रतिफल पाउँछन्। असफल भए लगानी गुम्ने जोखिम पनि हुन्छ।
बैंकको ऋण र जोखिमपूर्ण पुँजीबीचको मुख्य अन्तर यही हो। बैंकले निश्चित अवधिमा साँवा र ब्याज फिर्ता खोज्छ। जोखिमपूर्ण पुँजी लगानीकर्ताले कम्पनीको दीर्घकालीन विकासमा साझेदारी गर्छ।
स्टार्टअपको प्रारम्भिक चरणमा नियमित आम्दानी नहुन सक्छ। उत्पादन विकास, परीक्षण, कर्मचारी नियुक्ति र बजार विस्तारमा खर्च भइरहेको हुन्छ। यस्तो अवस्थामा तत्काल ऋणको किस्ता तिर्नुपर्ने दबाबले उद्यमलाई कमजोर बनाउन सक्छ।
नेपालमा जोखिमपूर्ण लगानीको बजार विस्तार हुँदै गए पनि यसको आकार र पहुँच अझै सीमित छ। डोल्मा इम्प्याक्ट फन्ड र बिजनेस अक्सिजनजस्ता संस्थाले निजी लगानी तथा उद्यम पुँजीको क्षेत्रमा भूमिका खेलेका छन्। यस्ता संस्थाले व्यवसायमा पुँजी लगानी गर्नुका साथै व्यवस्थापन, व्यावसायिक सञ्जाल र संस्थागत क्षमता विकासमा पनि सहयोग गर्न सक्छन्।
नेपालको निजी लगानी तथा जोखिमपूर्ण पुँजी उद्योगले पछिल्ला वर्षमा केही गति लिएको छ। तर प्रारम्भिक चरणका उद्यमलाई सानो रकमदेखि ठूलो विस्तारका लागि आवश्यक पुँजीसम्म निरन्तर लगानी उपलब्ध गराउने संरचना अझै बलियो छैन।
लगानीकर्ताको संख्या सीमित हुनु, लगानीका लागि उपयुक्त कम्पनी पहिचान गर्ने क्षमता कमजोर हुनु र लगानीबाट बाहिरिने स्पष्ट बाटो नहुनु चुनौतीका रूपमा देखिएका छन्।
नेपाल–भारत उद्योग वाणिज्य संघले सन् २०२६ मार्चमा आयोजना गरेको स्टार्टअपसम्बन्धी छलफलमा सहभागी उद्यमी र लगानीकर्ताले पुँजीको सीमित पहुँच, विदेशी लगानीसम्बन्धी अवरोध, अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी प्रणालीमा कठिनाइ, बौद्धिक सम्पत्ति संरक्षणको कमजोरी र जटिल नियामकीय प्रक्रियालाई प्रमुख समस्या मानेका थिए।
उनीहरूले लगानी जुटाउन आवश्यक वित्तीय संरचना र व्यावसायिक तयारीबारे उद्यमीमा पर्याप्त ज्ञान नहुनु पनि चुनौती भएको औँल्याएका थिए।
यसले नेपालको समस्या पैसा नहुनु मात्र होइन, लगानीयोग्य कम्पनी निर्माण गर्ने वातावरण कमजोर हुनु पनि हो भन्ने देखाउँछ। लगानीकर्ता र उद्यमीबीच विश्वासको सम्बन्ध, पारदर्शी वित्तीय विवरण, स्पष्ट स्वामित्व संरचना र बजार विस्तारको सम्भावना देखाउन सक्ने व्यावसायिक योजना आवश्यक हुन्छ।
सरकारी सहयोग र कार्यान्वयनको प्रश्न
नेपाल सरकारले नयाँ उद्यमलाई प्रोत्साहन गर्न सहुलियतपूर्ण कर्जा कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ। औद्योगिक व्यवसाय विकास प्रतिष्ठानमार्फत सञ्चालन हुने यो कार्यक्रमले नयाँ उद्यमीलाई तीन प्रतिशत ब्याजदरमा कर्जा उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरेको छ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ का लागि सरकारले यस कार्यक्रमका लागि ७३ करोड रुपैयाँ विनियोजन गरेको थियो।
कार्यक्रमप्रति उद्यमीको चासो बढेको तथ्य आवेदन संख्याले देखाउँछ। प्रतिष्ठानले सन् २०२५ नोभेम्बरमा सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार त्यस वर्ष सहुलियतपूर्ण कर्जाका लागि १० हजार २४४ आवेदन परेका थिए। तीमध्ये सूचना प्रविधिसम्बन्धी उद्यमका आवेदन सबैभन्दा धेरै थिए।
अघिल्ला दुई आर्थिक वर्षमा कृषि क्षेत्रका प्रस्ताव बढी रहेकोमा नयाँ आवेदनमा सूचना प्रविधि क्षेत्र अगाडि आएको प्रतिष्ठानका अधिकारीले बताएका थिए।
आवेदनको ठूलो संख्या उद्यमशीलताप्रति युवाको रुचि बढेको संकेत हो। तर आवेदन पर्नु, कर्जा स्वीकृत हुनु, रकम प्राप्त गर्नु र त्यसबाट सफल कम्पनी निर्माण हुनु फरक चरण हुन्। आवेदनको संख्यालाई मात्र कार्यक्रमको सफलता मान्न सकिँदैन।
उक्त विवरणअनुसार अघिल्ला दुई आर्थिक वर्षमा ७६५ उद्यमले ७७ करोड रुपैयाँ बराबरको सहुलियतपूर्ण कर्जा प्राप्त गरेका थिए। त्यस अवधिसम्म २ करोड ८२ लाख रुपैयाँ मात्र कर्जा फिर्ता भएको उल्लेख गरिएको थियो। कर्जा फिर्ताको अवधि, भुक्तानी तालिका र ऋण लिएका कम्पनीको सञ्चालन अवस्था हेरेर यसको मूल्यांकन गर्नुपर्ने भए पनि रकमको उपयोग, उद्यमको निरन्तरता र रोजगारी सिर्जनाबारे नियमित सार्वजनिक विवरण आवश्यक देखिन्छ।
सन् २०२६ जुनमा सार्वजनिक भएको अर्को विवरणअनुसार तीन आर्थिक वर्षमा करिब १ हजार ५०० उद्यमीले करिब एक अर्ब ८८ करोड रुपैयाँ सहुलियतपूर्ण कर्जा प्राप्त गरेका थिए। तर धेरै उद्यम एक वर्षभित्रै बन्द भएको गुनासो पनि सार्वजनिक भएको थियो।
कर्जा कार्यक्रमको ढिलाइ, कमजोर छनोट, पर्याप्त व्यावसायिक सहयोगको अभाव र सानो रकमले उद्यम विस्तारमा सीमित प्रभाव पारेको उद्यमीको भनाइ थियो।
उपाय सिटी कार्गोका सहसंस्थापक राजीव श्रेष्ठले ठूलो सम्भावना भएका उद्यम पहिचान गरेर जोखिमपूर्ण पुँजी र निजी लगानीमार्फत सहयोग गर्ने संरचना आवश्यक रहेको बताएका थिए। उनको भनाइले स्टार्टअपलाई ऋण उपलब्ध गराउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन भन्ने विषयलाई जोड दिन्छ। उद्यमको प्रकृतिअनुसार पुँजी, परामर्श, बजार पहुँच र व्यवस्थापन सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ।
सरकारी कार्यक्रमको प्रभावकारिता मूल्यांकन गर्दा कति रकम वितरण भयो भन्ने तथ्यसँगै कति उद्यम टिके, कति रोजगारी सिर्जना भयो, कति कम्पनीले आम्दानी बढाए र कति कम्पनीले थप निजी लगानी आकर्षित गरे भन्ने सूचक पनि हेर्नुपर्छ। उद्यमीलाई कर्जा दिएर मात्र राज्यको जिम्मेवारी पूरा हुँदैन।
व्यवसाय सञ्चालनका लागि आवश्यक कानुनी, प्राविधिक र बजारसम्बन्धी वातावरण निर्माण गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्ने आधार
नेपालमा स्टार्टअपका लागि पुँजी जुटाउने सम्भावना सरकारी कार्यक्रम र केही निजी लगानीकर्तामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। स्वदेशी उद्योगी, बैंक तथा वित्तीय संस्था, संस्थागत लगानीकर्ता, गैरआवासीय नेपाली र अन्तर्राष्ट्रिय कोषलाई पनि नयाँ उद्यममा लगानी गर्न आकर्षित गर्न सकिन्छ।
यसका लागि लगानीकर्ताले विश्वास गर्न सक्ने नियामकीय वातावरण आवश्यक हुन्छ। कम्पनीको स्वामित्व, सेयर हस्तान्तरण, लगानीको प्रतिफल, कर व्यवस्था र व्यवसाय बन्द गर्दा अपनाउनुपर्ने प्रक्रिया स्पष्ट हुनुपर्छ। लगानीकर्ताले कम्पनीमा लगानी गरेपछि आवश्यक परे आफ्नो हिस्सा बिक्री गरेर बाहिरिन सक्ने व्यवस्था पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
नेपालमा कम्पनीको मूल्यांकन, सेयर बिक्री र लगानीबाट बाहिरिने प्रक्रियामा स्पष्टता नहुँदा जोखिमपूर्ण पुँजी आकर्षित गर्न कठिनाइ हुन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ताले कम्पनीको वित्तीय अवस्था, स्वामित्व संरचना, कर दायित्व, बौद्धिक सम्पत्ति र कानुनी जोखिमबारे स्पष्ट विवरण खोज्छन्। यस्ता विवरण व्यवस्थित नहुँदा सम्भावना भएको कम्पनीले पनि ठूलो लगानी गुमाउन सक्छ।
विदेशी लगानीसम्बन्धी प्रक्रिया र रकम भित्र्याउने तथा बाहिर लैजाने व्यवस्थामा सहजता अर्को आवश्यकता हो। नेपालमा दर्ता भएको कम्पनीले विदेशमा सेवा बेच्दा विदेशी मुद्रा प्राप्त गर्ने, अन्तर्राष्ट्रिय ग्राहकलाई भुक्तानी गर्ने र विदेशी लगानीकर्तासँग कारोबार गर्ने प्रक्रिया सहज हुनुपर्छ।
प्रविधि कम्पनीको बजार सीमापार हुने भएकाले राष्ट्रिय सीमाभित्रको वित्तीय प्रक्रियाले मात्रै यसको व्यावसायिक आवश्यकता पूरा गर्न सक्दैन।
नेपाल–भारत उद्योग वाणिज्य संघको सन् २०२६ को छलफल प्रतिवेदनले अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी प्रणालीमा अवरोध र विदेशी लगानीसम्बन्धी जटिलतालाई स्टार्टअप विस्तारका प्रमुख बाधाका रूपमा औँल्याएको छ। नेपालमा कम्पनी स्थापना गरेर विदेशमा ग्राहक बनाउने उद्यमका लागि यी समस्या सामान्य प्रशासनिक झन्झट मात्र होइनन्।
तिनले व्यवसायको लागत बढाउँछन् र प्रतिस्पर्धी बजारमा प्रवेश गर्न कठिन बनाउँछन्।
विदेशी लगानी आकर्षित गर्न कर छुट वा सहुलियतको घोषणा मात्र पर्याप्त हुँदैन। लगानीकर्ताले कानुनी स्थिरता, नीतिगत निरन्तरता, दक्ष जनशक्ति, विश्वसनीय पूर्वाधार र बजार विस्तारको सम्भावना खोज्छन्। नेपालले यी आधार बलियो बनाउन सके मात्र नयाँ उद्यममा दीर्घकालीन लगानी बढ्न सक्छ।
प्रतिभा, प्रविधि र बजार पहुँच
स्टार्टअपको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति यसको टोली हो। प्रविधिमा आधारित कम्पनीका लागि सफ्टवेयर विकासकर्ता, तथ्यांक विश्लेषक, उत्पादन व्यवस्थापक, बजार विशेषज्ञ र वित्तीय व्यवस्थापक आवश्यक हुन्छन्। तर नेपालमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने र उनीहरूलाई उद्यमशील क्षेत्रमा टिकाइराख्ने चुनौती छ।
उच्च दक्षता भएका युवाको विदेश पलायनले नयाँ कम्पनीलाई आवश्यक जनशक्ति जुटाउन कठिन बनाएको छ। धेरै उद्यमले योग्य कर्मचारीलाई प्रतिस्पर्धी पारिश्रमिक दिन सक्दैनन्।
अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीले आकर्षक अवसर उपलब्ध गराउँदा नेपाली प्रतिभा विदेशिने सम्भावना बढ्छ। देशभित्रै काम गर्ने अवसर सिर्जना गर्न कम्पनीले व्यावसायिक वातावरण, पारिश्रमिक र भविष्यको सम्भावना देखाउन सक्नुपर्छ।
यसका लागि विश्वविद्यालय र उद्योगबीचको सम्बन्ध बलियो हुन आवश्यक छ। शैक्षिक संस्थामा अनुसन्धान, प्रयोगशाला र उत्पादन विकासका कार्यक्रमलाई उद्योगको आवश्यकतासँग जोड्नुपर्छ।
विद्यार्थीले पढाइका क्रममा नै वास्तविक व्यावसायिक समस्या समाधान गर्ने अवसर पाउनुपर्छ। विश्वविद्यालयबाट निस्किएका नयाँ विचारलाई बजारमा लैजान उद्यमी, लगानीकर्ता र अनुसन्धानकर्ताबीच सहकार्य आवश्यक हुन्छ।
नेपालमा अनुसन्धान तथा विकासमा हुने लगानी पनि सीमित छ। नयाँ उत्पादन निर्माण गर्न प्रयोग, परीक्षण र सुधारमा खर्च गर्नुपर्छ। तर परीक्षण प्रयोगशाला, प्राविधिक पूर्वाधार र अनुसन्धानका लागि पर्याप्त पुँजी नहुँदा उद्यमीले विदेशका सेवा तथा संस्थामा निर्भर हुनुपर्ने अवस्था छ। प्रविधिमा आधारित उद्यमको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउन अनुसन्धानलाई व्यावसायिक लगानीसँग जोड्नुपर्छ।
बजार पहुँच पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। नेपालभित्रको बजार सीमित भएकाले धेरै स्टार्टअपले सुरुदेखि नै क्षेत्रीय वा अन्तर्राष्ट्रिय बजारलाई लक्ष्य बनाउनुपर्ने हुन्छ। तर विदेशी ग्राहकसम्म पुग्न उत्पादनको गुणस्तर, सूचना सुरक्षा, सेवा निरन्तरता, अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड र ग्राहकसँगको विश्वास आवश्यक हुन्छ।
सफ्टवेयर वा डिजिटल सेवा बेच्ने कम्पनीले एउटा देशको ग्राहक प्राप्त गरेपछि अर्को देशमा विस्तार गर्न सक्ने सम्भावना हुन्छ। तर त्यसका लागि भाषा, समय क्षेत्र, ग्राहक सेवा, कर व्यवस्था र स्थानीय व्यावसायिक संस्कृतिको ज्ञान आवश्यक पर्छ। उत्पादन राम्रो भएर मात्र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सफल हुन सकिँदैन। बिक्री, बजार प्रवर्द्धन र साझेदारी निर्माण गर्ने क्षमता पनि विकास गर्नुपर्छ।
नेपालबाट विश्व बजारसम्म पुग्ने बाटो
नेपालको स्टार्टअप क्षेत्रलाई विश्व बजारसँग जोड्न सबैभन्दा पहिले घरेलु बजारलाई प्रयोगशालाका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। कृषि, पर्यटन, स्वास्थ्य, शिक्षा, ऊर्जा, यातायात र वित्तीय सेवामा नेपालका आफ्नै समस्या छन्। ती समस्या समाधान गर्ने क्रममा विकास भएका उत्पादन र सेवाले अन्य विकासशील अर्थतन्त्रमा पनि बजार पाउन सक्छन्।
नेपालको भौगोलिक अवस्था, पर्यटन क्षेत्र, जलविद्युत् सम्भावना, कृषि उत्पादन र युवा जनशक्ति नयाँ उद्यमका लागि अवसर बन्न सक्छन्।
हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा र बजार पहुँचको समस्या समाधान गर्ने प्रविधि अन्य भौगोलिक रूपमा समान देशमा पनि उपयोगी हुन सक्छ। कृषि उत्पादनको भण्डारण, ढुवानी र बजार मूल्यसम्बन्धी समस्या समाधान गर्ने प्रणाली क्षेत्रीय बजारमा विस्तार हुन सक्छ।
तर घरेलु बजारमा सफल भएको व्यवसाय स्वतः अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी हुन्छ भन्ने छैन। उत्पादनको गुणस्तर, लागत, ग्राहकको आवश्यकता र प्रतिस्पर्धी कम्पनीको क्षमता तुलना गर्नुपर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय विस्तारका लागि सुरुदेखि नै कम्पनीको व्यावसायिक ढाँचा विस्तारयोग्य बनाउनु आवश्यक हुन्छ।
यसमा नेपाली डायस्पोराको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ। विदेशमा रहेका नेपाली उद्यमी, व्यवसायी, प्रविधि विज्ञ र लगानीकर्ताले नेपालका कम्पनीलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रवेश गर्न सहयोग गर्न सक्छन्।
उनीहरूसँग ग्राहक, साझेदार र लगानीकर्तासम्म पुग्ने सञ्जाल हुन्छ। यस्तो सञ्जाललाई व्यवस्थित रूपमा परिचालन गर्न सके नेपाली स्टार्टअपले बजार विस्तारको लागत घटाउन सक्छन्।
नेपाल–भारत उद्योग वाणिज्य संघको छलफलमा पनि प्रवासी नेपाली समुदायको सञ्जाल र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई उद्यम विस्तारको सम्भावित आधारका रूपमा उल्लेख गरिएको थियो। नेपालमा विकास भएका उत्पादनलाई भारतसहित दक्षिण एसियाली बजारमा पुर्याउन सकिने सम्भावना छ।
भौगोलिक निकटता, सांस्कृतिक समानता र ठूलो उपभोक्ता बजारले अवसर दिन सक्छ। तर प्रतिस्पर्धी मूल्य, गुणस्तर र वितरण प्रणाली सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
स्टार्टअपलाई कम्पनी बनाउने चुनौती
नेपालमा स्टार्टअपको चर्चा बढे पनि नयाँ व्यवसाय र वास्तविक विस्तारयोग्य स्टार्टअपबीचको भिन्नता स्पष्ट हुन आवश्यक छ। सबै नयाँ व्यवसायलाई एउटै ढाँचामा राखेर सहयोग गर्दा सीमित स्रोतको प्रभावकारी उपयोग हुन सक्दैन। सामान्य साना व्यवसायलाई स्वरोजगार, स्थानीय उत्पादन र रोजगारीका आधारमा सहयोग गर्नुपर्छ। उच्च विस्तार सम्भावना भएका नवीन उद्यमलाई जोखिमपूर्ण पुँजी, अनुसन्धान र अन्तर्राष्ट्रिय बजार पहुँचमार्फत सहयोग गर्नुपर्छ।
सरकारले स्टार्टअपको परिभाषा, छनोटको आधार र सहयोगको प्रकृति स्पष्ट बनाउनुपर्छ। कर्जा कार्यक्रमलाई मात्र उद्यम विकासको मुख्य साधन मान्नु हुँदैन। व्यवसायको चरणअनुसार अनुदान, प्रारम्भिक लगानी, सहलगानी, जोखिमपूर्ण पुँजी र निर्यात प्रवर्द्धनका कार्यक्रम आवश्यक हुन्छन्।
नेपालमा स्टार्टअपलाई सहयोग गर्ने संस्था र कार्यक्रम बढ्दै गए पनि तिनबीच समन्वय कमजोर छ। कतिपय संस्थाले तालिम दिन्छन्, कतिपयले लगानी खोज्न सहयोग गर्छन् र कतिपयले उद्यमीलाई सञ्जाल उपलब्ध गराउँछन्। तर एउटा विचारलाई उत्पादनमा बदल्ने, बजारमा परीक्षण गर्ने, लगानी जुटाउने र अन्तर्राष्ट्रिय विस्तार गर्ने चरणलाई जोड्ने एकीकृत प्रणाली अझै विकास हुन सकेको छैन।
यसका लागि विश्वविद्यालय, निजी क्षेत्र, बैंक तथा वित्तीय संस्था, लगानी कोष र सरकारी निकायबीच सहकार्य आवश्यक छ। उद्यमीलाई केवल तालिम दिएर पुग्दैन। उनीहरूलाई अनुभवी व्यवसायीसँग जोड्ने, उत्पादन परीक्षण गर्ने अवसर दिने र ग्राहकसम्म पुग्ने बाटो खुला गर्नुपर्छ।
असफल भएका उद्यमबाट सिक्ने वातावरण पनि आवश्यक हुन्छ। नयाँ व्यवसायमा जोखिम स्वाभाविक हुन्छ। एउटा उद्यम असफल भयो भन्दैमा उद्यमीको सम्भावना समाप्त भएको मान्नु हुँदैन।
बौद्धिक सम्पत्ति संरक्षण अर्को महत्त्वपूर्ण विषय हो। नयाँ प्रविधि, उत्पादन, सफ्टवेयर र व्यावसायिक अवधारणाको स्वामित्व सुरक्षित हुनुपर्छ। अनुसन्धान र विकासमा लगानी गर्ने उद्यमीले आफ्नो सिर्जनाबाट प्रतिफल पाउने विश्वास गर्न सके मात्र नवीन उत्पादन निर्माणमा थप लगानी बढ्छ।
नेपालमा पेटेन्ट, प्रतिलिपि अधिकार, व्यापार चिह्न र प्रविधिको स्वामित्वसम्बन्धी प्रक्रिया सहज र प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ।
सम्भावनालाई विश्वस्तरीय कम्पनीमा बदल्ने समय
नेपालको स्टार्टअप क्षेत्रको भविष्य केही सफल कम्पनीको कथामा मात्र निर्भर हुँदैन। नयाँ उद्यम सुरु गर्ने, लगानी जुटाउने, ग्राहक बनाउने, रोजगारी सिर्जना गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुग्ने कम्पनीको संख्या बढ्नुपर्छ। यसका लागि उद्यमशीलताको वातावरणमा आधारभूत सुधार आवश्यक छ।
पहिलो, लगानीको स्रोत विविध बनाउनुपर्छ। बैंकको ऋण र सरकारी सहुलियतपूर्ण कर्जासँगै निजी लगानीकर्ता, जोखिमपूर्ण पुँजी कोष, प्रवासी नेपाली र अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्नुपर्छ।
दोस्रो, कम्पनी दर्ता, कर, विदेशी लगानी र अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानीका प्रक्रिया सरल र अनुमानयोग्य बनाउनुपर्छ। तेस्रो, विश्वविद्यालय तथा अनुसन्धान संस्थालाई उद्योगसँग जोडेर दक्ष जनशक्ति र नवीन उत्पादन विकास गर्नुपर्छ।
चौथो, सरकारी सहयोगको प्रभावकारिता परिणामका आधारमा मापन गर्नुपर्छ। कति रकम वितरण भयो भन्नेभन्दा कति उद्यम सञ्चालनमा रहे, कति रोजगारी सिर्जना भए, कति निजी लगानी भित्रियो र कति कम्पनीले निर्यात गर्न सके भन्ने तथ्य महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पाँचौँ, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रवेश गर्न चाहने कम्पनीलाई गुणस्तर प्रमाणीकरण, बजार अनुसन्धान, कानुनी परामर्श र व्यावसायिक सञ्जालमा सहयोग गर्नुपर्छ।
नेपालका उद्यमीमा नवीन सोच र क्षमता नभएको होइन।
प्रविधि, सेवा, कृषि, खाद्य उत्पादन र डिजिटल कारोबारमा देखिएका उदाहरणले नयाँ व्यवसायको सम्भावना प्रमाणित गरेका छन्। तर ती सम्भावनालाई ठूलो कम्पनीमा रूपान्तरण गर्न आवश्यक पुँजी, नीति, जनशक्ति र बजारको संरचना अझै कमजोर छ।
विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्ने कम्पनी निर्माण गर्न नेपालले केवल उद्यम सुरु गर्न प्रोत्साहन गरेर पुग्दैन। उद्यम टिक्ने, विस्तार हुने र अन्तर्राष्ट्रिय लगानी तथा ग्राहक आकर्षित गर्न सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। नयाँ विचारलाई व्यवसायमा, व्यवसायलाई कम्पनीमा र कम्पनीलाई विश्व बजारमा पुर्याउने स्पष्ट मार्ग तयार गर्नुपर्छ।
नेपालको अर्थतन्त्रमा स्टार्टअपको योगदान नयाँ रोजगारी सिर्जना वा केही डिजिटल सेवा उपलब्ध गराउनमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन।
यसले उत्पादन क्षमता बढाउने, विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने, प्रविधि विकास गर्ने र नेपाली प्रतिभालाई देशभित्रै अवसर उपलब्ध गराउने माध्यम बन्नुपर्छ। नेपाली उद्यमीले विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने आधार निर्माण गर्न सके स्टार्टअप क्षेत्र भविष्यको अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण चालक बन्न सक्छ।
