काठमाडौं । स्याटेलाइट इन्टरनेट प्रयोग गर्ने मानिसका लागि घरको छतमा डिश राख्नु नयाँ कुरा होइन। आकाशतिर फर्किएको एउटा डिशले टाढाको स्याटेलाइट समात्छ र घरभित्र इन्टरनेट ल्याउँछ। तर अब इलन मस्कको कम्पनी स्पेसएक्सले यही डिशलाई अर्को काममा लगाउने योजना बनाइरहेको छ-तपाईंको घरलाई मोबाइल नेटवर्कको सानो टावर बनाउने।

कल्पना गरौं, तपाईंले स्टारलिंकको डिश घरको छतमा राख्नुभयो। त्यसबाट आउने इन्टरनेट तपाईं र तपाईंको परिवारले मात्र चलाउने होइन। वरपरबाट हिँडिरहेका स्टारलिंकका मोबाइल ग्राहकले समेत त्यही उपकरणसँग जोडिन सक्नेछन्। अर्थात्, तपाईंको घरको छत, बिजुली र इन्टरनेट ब्याकहल अर्को व्यक्तिको मोबाइल सेवाको पूर्वाधार बन्नेछ।

यहीँबाट एउटा असहज प्रश्न उठ्छ-ग्राहकले आफ्नो घरलाई दूरसञ्चार कम्पनीको पूर्वाधार बनाएबापत के पाउँछ ? र अझ ठूलो प्रश्न-यो प्रविधिले साँच्चै मोबाइल नेटवर्कको विकल्प दिन सक्छ ?

मस्कको नयाँ दाउ

स्पेसएक्सको स्याटेलाइट इन्टरनेट सेवा स्टारलिंकले विश्वभर तीव्र विस्तार गरिरहेको छ। कम्पनीको अर्को महत्वाकांक्षा भने स्याटेलाइटबाट सीधै मोबाइल फोनमा सेवा पुर्‍याउने हो।

तर त्यसमा भौतिक सीमाहरू छन्। स्याटेलाइट सयौं किलोमिटर माथि हुन्छ। मोबाइल फोन भने जमिनमै हुन्छ। फोनले सामान्यतः आफूले पाएको सबैभन्दा बलियो सिग्नल रोज्छ। त्यसैले नजिकैको जमिनमा रहेको मोबाइल टावरबाट आएको सिग्नललाई अन्तरिक्षमा रहेको स्याटेलाइटले सजिलै विस्थापित गर्न सक्दैन।

यही कमजोरी पूर्ति गर्न स्पेसएक्सले ग्राहककै स्टारलिंक उपकरणसँग स्मल सेल वा फेम्टोसेल प्रविधि जोड्ने बाटो खोजिरहेको देखिन्छ। कागजमा यो सरल सुनिन्छ। व्यवहारमा भने समस्या त्यहींबाट सुरु हुन्छ।

घरको छतमा मोबाइल टावर

वायरलेस अनुसन्धान संस्था ईजेएल वायरलेस रिसर्चका संस्थापक अर्ल लुमका लागि यो योजना उत्साहभन्दा बढी शंका पैदा गर्ने खालको छ।

उनका अनुसार बाहिरी स्मल सेलका लागि रेडियो र एन्टेनाको संरचना आवश्यक हुन्छ। ३६० डिग्री कभरेज दिन तीनवटा रेडियो र तीनवटा एन्टेनासम्म आवश्यक पर्न सक्छन्।

त्यसका लागि घरको छतमा बलियो पोल चाहिन्छ। अनुमति चाहिन्छ। विद्युत् चाहिन्छ। उपकरणको सुरक्षा र मर्मत चाहिन्छ।
अनि प्रश्न फेरि त्यहीँ पुग्छ-यदि यति ठूलो संरचना बनाउनु नै पर्‍यो भने त्यसलाई परम्परागत मोबाइल साइटबाट अलग के बनाउँछ?

घरभित्र राखिने सानो क्षमताको फेम्टोसेल अर्को विकल्प हुन सक्छ। तर त्यसको कभरेज घरभित्रै सीमित हुन्छ। मोबाइल नेटवर्कका रूपमा यसको उपयोगिता त्यसैले निकै कम हुने लुमको तर्क छ।

एउटै ब्याकहल, दुई ग्राहक

स्टारलिंकको योजनामा अझ गम्भीर समस्या ब्याकहलको हो। घरमा आउने स्याटेलाइट इन्टरनेटको क्षमता सीमित हुन्छ। त्यही क्षमता घरधनीले चलाउने इन्टरनेट र बाहिरका मोबाइल ग्राहकले चलाउने सेवाबीच बाँड्नुपरेमा घरधनीको अनुभव प्रभावित हुन सक्छ।

वायरलेस नेटवर्क विशेषज्ञ पल रोड्सको प्रश्न यही हो-घरको इन्टरनेटका लागि किनेको ब्यान्डविथलाई तेस्रो पक्षको मोबाइल सेवामा किन बाँड्ने ?

मोबाइल प्रयोग बढेपछि स्टारलिंकको स्याटेलाइटबाट आएको सीमित ब्याकहल क्षमता मोबाइल सेवाले खपत गर्न सक्छ। यसले स्टारलिंकको मूल व्यवसाय स्याटेलाइट ब्रोडब्यान्ड लाई नै कमजोर बनाउन सक्ने जोखिम छ।

ग्रामीण क्षेत्रमा सम्भावना, सहरमा समस्या

स्टारलिंकको सबैभन्दा ठूलो शक्ति जहाँ छ, त्यहीँ उसको मोबाइल योजनाको सीमा पनि देखिन्छ।

ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा फाइबर छैन। मोबाइल टावर कम छन्। इन्टरनेटका विकल्प सीमित छन्। त्यसैले स्टारलिंकका ग्राहक त्यहाँ बढी छन्।

तर मोबाइल सेवाको सबैभन्दा ठूलो बजार कहाँ छ ?

सहरमा।

अमेरिकामा स्टारलिंकका अधिकांश डिश ग्रामीण र उपनगरीय क्षेत्रमा छन्। तर एटीएन्डटी, टी-मोबाइल र भेरिजोनको मोबाइल ट्राफिक भने मुख्यतः सहरी क्षेत्रमा केन्द्रित छ।

त्यसैले स्टारलिंकले आफ्नो घरायसी डिशलाई मोबाइल बेसस्टेसनमा बदल्दैमा परम्परागत मोबाइल कम्पनीसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने अवस्था तत्काल देखिँदैन।

अपार्टमेन्टमा कसरी?

अमेरिकी सहरहरूमा अर्को समस्या बहु-आवासीय भवन हो। एउटै अपार्टमेन्ट भवनमा सयौं परिवार बस्न सक्छन्। प्रत्येकको बाल्कोनीमा डिश राख्ने वा छतमा व्यक्तिगत रेडियो–एन्टेना जडान गर्ने अनुमति पाउनु सजिलो हुँदैन।

यसअघि स्टार्री नामक कम्पनीले छतमा एन्टेना राखेर स्थलीय ब्रोडब्यान्ड सेवा दिने प्रयास गरेको थियो। अन्ततः कम्पनीले सन् २०२३ मा दिवालियापन संरक्षण माग्नुपर्‍यो।

स्टारलिंकका लागि यो पुरानो कथा दोहोरिन सक्छ। स्याटेलाइटले आकाशको सीमा हटाए पनि अपार्टमेन्टको भौतिक संरचना हटाउन सक्दैन।

मस्कको दाबीमा प्रश्न

स्टारलिंकको स्मल सेल योजना अर्को कारणले पनि महत्वपूर्ण छ। मस्कले यसअघि स्याटेलाइटबाट सीधै मोबाइल फोनमा उच्च गतिको इन्टरनेट पुर्‍याउने सम्भावनालाई निकै महत्व दिएका थिए। त्यसो भए फेरि ग्राहककै घरमा सानो मोबाइल टावर किन चाहियो?

भौतिकशास्त्रको उत्तर सरल छ। फोनले बलियो सिग्नल खोज्छ। जमिनमा केही सय मिटर वा केही किलोमिटर टाढा रहेको मोबाइल टावरबाट आउने सिग्नल सामान्यतः सयौं किलोमिटर माथिको स्याटेलाइटबाट आउने सिग्नलभन्दा बलियो हुन्छ।

त्यसैले स्याटेलाइटले मोबाइल टावरको भौतिक फाइदा पूर्ण रूपमा विस्थापित गर्न सक्दैन। यस अर्थमा स्मल सेल योजना स्टारलिंकको कमजोरी स्वीकार गर्ने एउटा अप्रत्यक्ष संकेत पनि हुन सक्छ।

तर यो केवल नेटवर्कको योजना नहुन सक्छ, मस्कको वास्तविक उद्देश्य आफ्नै मोबाइल नेटवर्क बनाउनु मात्र नहुन सक्छ।

अमेरिकाका ठूला मोबाइल कम्पनी एटीएन्डटी, टी–मोबाइल र भेरिजोनसँग स्टारलिंकले मोबाइल सेवाका लागि साझेदारी गर्न सक्ने सम्भावना पनि छ। त्यसलाई दूरसञ्चार उद्योगमा एमभीएनओ मोडेल भनिन्छ।

यदि स्टारलिंकले आफ्नै नेटवर्क बनाउने सम्भावना देखाउन सक्यो भने परम्परागत टेलिकम कम्पनीसँग वार्ता गर्दा उसको हात बलियो हुन सक्छ।

अर्थात् स्मल सेल एउटा पूर्ण व्यावसायिक नेटवर्कभन्दा पनि वार्ताको हतियार हुन सक्छ।

सन्देश सरल हुन सक्छ, “सम्झौता गर, नत्र हामी आफैं नेटवर्क बनाउँछौं।”

टेलिकम कम्पनीहरू किन डराएका छैनन् ? ठूला टेलिकम कम्पनीका अधिकारीहरू भने अहिलेसम्म यसबाट खासै प्रभावित देखिँदैनन्।

टी–मोबाइलको मूल कम्पनी डोयचे टेलिकमका प्रमुख कार्यकारी टिमोथियस हट्गेसले फेम्टोसेल प्रविधिबारेको बहसलाई पुरानै बहसको पुनरावृत्तिका रूपमा हेरेका छन्।

दूरसञ्चार उद्योगले फेम्टोसेललाई वर्षौंअघि परीक्षण गरिसकेको छ। यसको प्राविधिक सीमाका कारण त्यो मूलधारको मोबाइल नेटवर्क बन्न सकेन। त्यसैले स्टारलिंकको प्रश्न केवल “के यो बनाउन सकिन्छ?” भन्ने होइन। प्रश्न हो-“के यसलाई ठूलो बजारमा सस्तो, भरपर्दो र ग्राहकका लागि स्वीकार्य बनाउन सकिन्छ?”

ग्राहकको बिजुली बिल

अन्ततः सबैभन्दा कठिन प्रश्न प्रविधिको नभएर ग्राहकको हुन सक्छ। यदि स्टारलिंकको डिशले मोबाइल बेसस्टेसनको काम पनि गर्छ भने त्यसले थप विद्युत् खपत गर्नेछ। मोबाइल ट्राफिक बढेपछि उपकरण पनि बढी चल्नेछ।

ग्राहकले त्यसको खर्च किन बेहोर्ने? विशेषज्ञ अमित नागपालले उठाएको प्रश्न यही हो-यदि ग्राहकको बिजुली बिल उल्लेख्य रूपमा बढ्यो भने उसले कस्तो प्रतिक्रिया दिन्छ?

स्याटेलाइट इन्टरनेट किन्न तयार ग्राहक र आफ्नो घरलाई मोबाइल टावर बनाउन तयार ग्राहक एउटै व्यक्ति नहुन सक्छ।

स्टारलिंकको अगाडिको बाटो

स्पेसएक्ससँग इन्जिनियरिङ क्षमताको कमी छैन। त्यसैले यो योजनालाई पूर्ण रूपमा असम्भव भन्न हतार हुनेछ। तर प्रविधि सम्भव हुनु र व्यावसायिक रूपमा सफल हुनु फरक कुरा हुन्।

स्टारलिंकले एकातिर स्याटेलाइटबाट मोबाइल फोनसम्म पुग्न खोजिरहेको छ। अर्कोतिर ग्राहकको घरमै सानो मोबाइल पूर्वाधार राख्न खोजिरहेको छ। बीचमा छन्-सीमित स्पेक्ट्रम, सीमित ब्याकहल, विद्युत् खर्च, अनुमति, भवनको संरचना र ग्राहकको सहमति।

त्यसैले मस्कको नयाँ दाउलाई अहिले नै मोबाइल क्रान्ति भन्नु अतिशयोक्ति हुन सक्छ। तर यसलाई बेवास्ता गर्नु पनि गल्ती हुनेछ। किनकि मस्कको इतिहासमा धेरै असम्भव देखिएका कुरा अन्ततः सम्भव भएका छन्।

यसपटक भने चुनौती रकेट उडाउनुभन्दा फरक छ। उनी अन्तरिक्षबाट जमिनमा झर्न खोजिरहेका छन् र त्यसका लागि ग्राहककै छतमा टावर राख्नुपर्ने हुन सक्छ।

(यो सामग्री लाइट रिडिङका अन्तर्राष्ट्रिय सम्पादक इयान मोरिसको रिपोर्टमा आधारित नेपाली भावानुवाद हो।)